Heima er bezt - 01.10.1967, Side 14

STEINDÓR STEINDÓRSSON FRÁ HLÖÐUM:
„Pab uar bleikjuengi .
Margir kannast við gamankveðlinga þeirra
Konráðs Erlendssonar og Þuru í Garði, er
Konráð kvað: „Mývetningar sína sál seldu
fyrir mýrarhey“, en Þura svaraði: „Konsi
lýgur þessu, því það var bleikjuengi“. Svo mikill var
munur venjulegs mýrlendis og bleikjuengisins, að vel
mátti teljast afsakanlegt, þótt sálarheill hefði verið fyrir
það fórnað. En hvað er þá þetta bleikjuengi. Það er öðru
nafni starengið, sem er sá Vitaðsgjafi íslenzkra engja,
sem aldrei er ófrær. Frá ómunatíð hefur það verið yfir að
líta sem fullsprottinn akur á hverju sumri, og vindurinn
hefur þotið í stararfjöðrinni, með líku lagi og þegar hann
lætur kornakrana bylgjast og klingir bjöllum kornax-
anna. í grasleysissumrum hafa starengin staðið frjó og
Gulstör eða Bleikja.
græn, á sama tíma og naumast var borinn Ijár í venjuleg-
ar mýraengjar, valllendisgrundirnar stóðu gráar og nöt-
urlegar, og túnin sjálf verið þakin arfafylltum kalskell-
um. En starengjamar hafa skilað ríkulegum ávexti. Planta
sú, sem þannig stenzt duttlunga og harðneskju íslenzkrar
veðráttu, og er einráð að kalla í gróðurlendi þessu er gul-
störin eða bleikjan eins og sumir kalla hana.
Gulstör er falleg planta, þótt ekki skarti hún með lit-
auðugum blómum. Þar sem hún nær mestum þroska er
hún dökkgræn á lit, en langoftast er hún með nokkram
gulleitum blæ, einkum er líða fer á sumar. Verða star-
engjamar þá gulbleikar tilsýndar. Af því eru síðan dreg-
in nöfnin bleikja og bleikjuengi. Stararkólfurinn er
gildvaxinn, og plantan allsafarík, með uppréttum strá-
um, löngum, breiðum blöðum með lítið eitt niðurorpn-
um röndum. Þótt blöðin megi kallast mjúk viðkomu
geta þau samt sært mann, eins og þeir þekkja bezt, sem
bundið hafa þurra gulstör í bagga. Hún vex í stórum,
þéttum breiðum, sem stafar af því, að jarðstönglar
hennar eru láréttir og greinast mjög, oft býsna gild-
vaxnir. Fléttast þeir ásamt rótum sínum svo um jarð-
veginn, að hann verður mjög seigur, og er alkunna að
um gulstararmýrina er hverri skepnu fært án þess að
sökkva í, þótt dúi undir fæti, og vatn standi í hverju
spori. Er hin bezta torfrista í gulstararmýri ekki sízt, ef
innan um hana vex mýrakólfur eða reiðingsgras. En
torfrista, hvort sem var til húsagerðar eða í reiðing,
var jafnan talinn kostur hverrar jarðar. Komið hefur til
tals að nota mætti reiðingstorf til þess að gera úr því
þilplötur. Ef slíkt reyndist fært, kæmi þá til ný og mikil-
væg notkun starengjanna.
Helzta sérkenni gulstararinnar er blómskipanin. Blóm-
in eru einkynja og standa í öxum. Karlöxin eru ýmist
eitt eða fleiri, en kvenöxin oftast 2—4. Hanga þau Iíkt
og bjöllur á fíngerðum þráðum. Efstu stoðblöðin teygja
sig jafnhátt öxunum. Á litinn eru öxin dökkmóleit,
stundum með rauðleitum blæ. Axhlífarnar eru langar og
oddmjóar, og gefa þær öxunum sérkennilegan svip.
Annars má segja, að útlit gulstararinnar sé allbreytilegt
eftir vaxtarstöðum hennar og umhverfi.
Gulstörin heyrir til þeirri deild staranna, sem fræði-
menn kalla Acutae en acutus, þýðir yddur, og bendir
nafnið vafalítið til lögunar axhlífanna. Til sömu deildar
teljast einnig þessar tegundir íslenzkar: mýrastör, stinna-
stör, flæðastör og rauðstör. Deild þessi er mörgum grasa-
350 Heima er bezt