Eimreiðin - 01.10.1927, Page 35

EIMREIÐIN
NORÐURLjÓS
339
á norðurljósum og segulstormum kom það í ljós, að tíðleiki
þeirra breytist samtímis sólbettunum.
Það var því auðsætt, að eitthvert orsaka-samband var milli
þessara fyrirbrigða, en hvernig því væri háttað, kunni enginn
að greina.
Aðalsporið í þá átt tók Kristian Birkeland, sá er fann að-
ferðina til að vinna kæfiefni úr loftinu og gera Noregssalt-
pétur til jarðræktar.
Árið 1896 fekst Birkeland við rannsóknir á katóðugeislum.
Geislar þessir eru rafmagnseindir á hraðri ferð og myndast
m. a. þegar sterkum rafmagnsstraumi er hleypt í gegnum
nærri lofttómt glerhylki.1) Hann varð þess var, að segulstál
virtist safna rafmagnseindunum að sér líkt og brennigler safn-
ar ljósgeislum að einum depli. Datt honum þá í hug, hvort
norðurljósin mundu ekki vera katóðugeislar, sem söfnuðust
að segulskautum jarðar, utan úr geimnum. Stöfuðu geislar
þessir einkum frá sólu, en líka frá öðrum meginstjörnum. Til
þess að reyna þessa hugmynd nánar, gerði Birkeland sér dá-
lítinn jarðhnött, sem að utan var borinn efni nokkru, er
verður lýsandi þegar katóðugeisla lýstur á það. Innan í hnett-
inum var járnstafur, sem gera mátti segulmagnaðan með raf-
magnstraumi. Hnötturinn var lokaður inni í lofttómu glerhylki.
Þegar straumi af katóðugeislum var beint að hnettinum, og
væri hann ósegulmagnaður, þá varð hann einungis lýsandi á
þeirri hlið, er í geislastrauminn vissi. En væri hann gerður
segulmagnaður, varð alt annað uppi. Þá hratt hnötturinn kat-
óðugeislunum frá sér nema á blettum umhverfis segulskautin.
Geislaflóðið greinist í tvær kvíslar er beinast að sínu skaut-
inu hvor og breiðast út sem lýsandi baugar, en aðeins þeim
megin á hnettinum, er veit frá katóðunni (sem sendir frá sér
geislana). Ef vér hugsum oss, að katóðan sé sólin, svarar
þetta til, að norðurljósið birtist aðeins að kvöld- og næturlagi
eða þeim megin á jörðunni, er frá sólu snýr.
Birkeland hafði þannig tekist að framleiða norðurljós, þótt
í smáum stíl væri.
1) Sjá Eimreiðina XXX. árg. bls. 36 (Frumeindakenning nútímans eftir
Trausta Ólafsson).