SunnudagsMogginn - 10.07.2011, Blaðsíða 28

28 10. júlí 2011
S
ú mynd sem Íslendingar hafa af
hruninu er því skökk, en meira
kemur til. Margir hafa nýtt sér
það öngþveiti sem skapaðist í
kjölfar hrunsins til að grafa undan ríkandi
öflum og plægja nú jarðveginn fyrir skoð-
anir sem flestir voru búnir að hafna.
Reiðin er mikil því fall bankanna hafði
áhrif á okkur öll. Það er því frjór farvegur
fyrir öfgaskoðanir í dag. Algjörlega er þó
litið framhjá þeirri staðreynd að það sem
gerðist er í sjálfu sér ekki merkilegt í stóra
samhenginu. Bankahrun hafa oft orðið í
heiminum síðustu 400 árin og almenn-
ingur hefur alltaf þurft að taka skellinn.
Bankahrunið er þó sennilega sársauka-
fyllra fyrir okkur Íslendinga en aðra af
þeim sökum að viðlíka atburðir hafa aldr-
ei orðið áður hér á landi. Í sakleysi okkar
vorum við ekki undirbúin og kunnum því
lítt að takast á við þau vandamál sem
óhjákvæmilega fylgja alvarlegum fjár-
málakreppum.
Eitt af því sem mikið hefur verið fjallað
um er fall Seðlabanka Íslands, að af
glópsku einni hafi starfsmenn Seðlabank-
ans lánað bönkunum offjár og það hafi
síðan allt tapast. Menn skella sér á lær og
segja þetta vera stærsta einstaka fjár-
málalega áfall sem við Íslendingar urðum
fyrir við bankahrunið. Í þessari grein ætla
ég að gera tilraun til að setja lán Seðla-
bankans til bankanna í samhengi við
stóru myndina þrátt fyrir að með því
muni ég kalla yfir mig reiði „góða fólks-
ins“. Rétt er að taka fram að í greininni er
eingöngu fjallað um þennan afmarkaða
þátt. Engin tilraun er gerð til að skýra af
hverju bankakerfið sjálft varð jafn ber-
skjaldað og raun bar
vitni. Kannski bíður það
seinni tíma. Jafnframt
set ég mig ekki í hlut-
verk saksóknara við rit-
un greinarinnar eins og
nú er svo vinsælt að
gera.
Aðdragandinn
Í lok síðustu aldar hófst
nýtt tímabil í viðskiptasögu landsins þeg-
ar íslensk fyrirtæki hófu að þreifa fyrir sér
erlendis með nýja markaði, oft með ágæt-
um árangri. Við upphaf nýrrar aldar var
settur enn meiri kraftur í þessa útrás í
kjölfar þróunar sem varð um heim allan.
Mikið magn peninga var í boði á alþjóð-
legum lánsfjármörkuðum og kjörin voru
afar góð. Menn fylltust ofurtrú á að með
upplýsingatækni og nýrri þekkingu á
fjármálum, áhættustýringu og hagfræði
hefði mönnum tekist að hemja hagsveifl-
una – kreppur væru liðin tíð. Menn eins
og Alan Greenspan voru teknir í guðatölu
og mikil áhættusækni tók við af varúð og
áhættufælni á fjármálamörkuðum – fjár-
festar voru gripnir glópagleði. Slakað var
á opinberu eftirliti með fjármálamörk-
uðum um allan heim.
Í þessu andrúmslofti voru bankarnir ís-
lensku einkavæddir. Erfiðlega gekk að
finna kaupendur í upphafi þar sem sett
höfðu verið skilyrði um dreifða eignarað-
ild. Erlendir fjárfestar höfðu ekki áhuga.
Það var ekki fyrr en vikið var frá kröfu
um dreifða eignaraðild að raunverulegur
skriður komst á málið. Skipt var um að-
ferðafræði og nú var talað um að æskilegt
væri að fá kjölfestufjárfesta.
Í kjölfar einkavæðingar bankanna var
settur enn aukinn kraftur í útrásina.
Eignarhaldsfélögin stóru hófu að leita
tækifæra erlendis og bankarnir sjálfir
með. Eignarhaldsfélögin notuðu efna-
hagsreikning bankanna til að stækka og
öfugt. Hraðinn á vexti bankanna jókst í
takti við vöxt viðskiptaveldanna. Banka-
kerfið innlenda, mælt með útlánum og
innlendri verðbréfaeign, óx um nærri
68% að meðaltali á ári að raunvirði tíma-
bilið 2000 til september 2008 – kerfið
nærri fimmfaldaðist að stærð á þessum
tíma hvort sem mælt er í krónum eða er-
lendum gjaldmiðlum, sjá 1. mynd.
Fjármögnun kerfisins
Til að vaxa á slíkum hraða þurftu bank-
arnir að hafa alla anga úti með fjár-
mögnun. Innlán náðu ekki að fjármagna
nema brot stækkunarinnar. Því var sótt á
erlend mið með lánshæfiseinkunn sem
var með því besta sem þekktist. Vel gekk
að afla lánsfjár í ótryggðum skuldabréfa-
útboðum. Í lok árs 2005 fóru erlendir
fjármálamenn þó að spyrja hvort hugs-
anlega væri eitthvað bogið við íslenska
fjármálaævintýrið. Norski olíusjóðurinn
gekk fram fyrir skjöldu í nóvember 2005
og tók skortstöðu gegn Íslandi. Í byrjun
árs 2006 jókst óróinn enn þegar áhættu-
fælni fór að gera vart við sig hjá fjár-
málamönnum sem sérhæfðu sig í gjald-
miðlum nýmarkaðsríkja. Talað var um að
Ísland gæti farið á hliðina og láns-
fjármarkaðir lokuðust. Vorið og sumarið
2006 gekk þessi þróun þó að nokkuð til
baka. Um þetta leyti hófu bankarnir að
nýta sér lánamöguleika Seðlabankans í
ríkari mæli. Seinni hluta árs 2005 tvö-
Fall Seðlabanka
Íslands?
Mikið hefur verið rætt
og ritað um hrun ís-
lensku bankanna. Sitt
sýnist hverjum. Rann-
sóknarskýrsla Alþingis
gefur gott yfirlit um
hvernig kaupin gerðust
á eyrinni en í skýrsl-
una vantar samhengið.
Hún grandskoðar hvert
tré en gerir enga til-
raun til að lýsa skóg-
inum. Atburðirnir á Ís-
landi gerðust ekki í
einangrun. Þeir urðu í
samhengi við þróun
sem orðið hafði í öllum
hinum vestræna heimi
áratuginn á undan og
atburði sem áttu sér
stað í Bandaríkjunum
um mitt ár 2007.
Tryggvi Þór Herbertsson
Raunstærð bankakerfisins innlenda
mælt í krónum og erlendum gjaldmiðlum
600
500
400
300
200
100
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Heimildir: Seðlabanki Íslands, hagstofan, útreikningar höfundar
Í krónum
Í erlendum gjaldmiðlum
Lán seðlabanka til bankakerfisins og stærð þess
janúar 2004 - september 2008
800
700
600
500
400
300
200
100
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Heimildir: Seðlabanki Íslands, hagstofan, útreikningar höfundar
Lán seðlabanka til lánakerfisins
Innlend útlán og verðbréfaeign bankakerfisins
Efnahagsreikningur nokkurra seðlabanka
(=100 janúar 2007)
450
400
350
300
250
200
150
100
50
jan
. 2
00
7
Heimildir: Seðlabanki Íslands, hagstofan, útreikningar höfundar
Svíþjóð Ísland Bretland
Evrusvæði Bandaríkin
ma
r. 2
00
7
ma
í. 2
00
7
júl
. 2
00
7
se
p. 2
00
7
nó
v. 2
00
7
jan
. 2
00
8
ma
r. 2
00
8
ma
í. 2
00
8
júl
. 2
00
8
nó
v. 2
00
8
jan
. 2
00
9
ma
r. 2
00
9
ma
í. 2
00
9
júl
. 2
00
9
se
p. 2
00
9
nó
v. 2
00
9
Fjármögnun viðskiptabankanna í Seðlabanka
Íslands og Seðlabanka Evrópu árið 2008
800
700
600
500
400
300
200
100
0
Janúar Febrúar Mars Apríl Maí Júní Júlí Ágúst September Október
Heimildir: Seðlabanki Íslands, hagstofan, útreikningar höfundar
Seðlabanki Íslands
Seðlabanki Evrópu
Tryggvi Þór
Herbertsson
Mynd 1.
Mynd 2.
Mynd 3.
Mynd 4.