Fréttablaðið - 13.10.2012, Síða 70

13. október 2012 LAUGARDAGUR42
Einhugur þjóðar-
innar í þessu máli
er okkar sterkasta
vopn. Við vitum
ekkert um, hvort eða
hve nær okkur gefst
tækifæri til slíkrar at-
kvæðagreiðslu aftur.
Þetta ættu þeir að
hugleiða, sem horfa
of mjög á aukaatriði
í þessu máli, en eru
annars frelsisunn-
andi lýðveldissinnar.
Finnur Jónsson,
Skutull 17. maí 1944
Hannibals úr stöðu barna-
fræðara. Honum mislíkaði hve
margir Ísfirðingar hefðu greitt
atkvæði gegn stjórnarskránni.
„Drengskaparrýru og van-
gefnu smámenni tókst á þessum
merkilegustu tímamótum í lífi
þjóðarinnar að véla allmargar
einfaldar og skammsýnar sálir
samborgara sinna, til þess að
snúast gegn stofnun lýðveldis-
ins.“
Og ekki hætti fúkyrðaflaumur-
inn þar. Fólk var sagt elta „blinda
heimsku smámennis með skóla-
stjóratitil“, kallaður nátthúfa,
manntetur, óþokki, grautarhaus
og andlegur leppalúði. Og Fjall-
konan, hin andlega móðir Íslands,
var ekki sátt við Hannibal, að
mati Sigurðar.
„Nei, vissulega mundi móðir
vor, Fjallkonan, gráta yfir slík-
um amlóða og svikara.“
Fabrikkeruð samstaða
Lýðveldiskosninganna er minnst
sem glæsts áfanga í sjálfstæðisbar-
áttu íslenskrar þjóðar. Enginn þarf
að velkjast í vafa um að útkoman
hefði orðið sú sama, án áróðursins.
Íslendingar vildu sitt sjálfstæði.
Menn ættu hins vegar að fara
varlega í að vitna til þessa atburðar
sem dæmi um órofa samstöðu.
Það er ástæða fyrir því að áróður
af viðlíka toga er bannaður. Fjöl-
miðlar stóðu gagnrýnisröddum
ekki jafn opnir, líkt og krafist er
í dag. Til að mynda neitaði Ríkis-
útvarpið að birta eftirfarandi aug-
lýsingu frá Hannibal:
„Vestfirzk alþýða! Vertu trú —
vertu sterk! Hlýddu engu, nema
samvizku þinni við þjóðaratkvæða-
greiðsluna.“
Gagnrýni Hannibals laut fyrst
og fremst að því að stjórnarskráin
væri ekki nógu vel úr garði gerð.
Eftir viku ganga Íslendingar að
kjörborðinu að nýju, til að kjósa
um drög að nýrri stjórnarskrá.
Sú gagnrýni sem stjórnarskráin
hefur orðið fyrir bendir til þess að
Hannibal hafi að einhverju leyti
haft rétt fyrir sér.
Í
slendingar ganga að kjör-
borðinu eftir viku og kjósa
um hvort drög stjórnlaga-
ráðs eigi að vera grund-
völlur að nýrri stjórnar-
skrá lýðveldisins. Fullur
hugur virðist vera á því að breyta
stjórnarskránni, þó sumir vilji að
sú breyting verði á vegum Alþing-
is. Stjórnarskráin sem allir vilja
breyta var samþykkt með 95,04%
atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu
árið 1944. Kjörsókn var fáheyri-
lega góð; 98,61% kjósenda greiddi
atkvæði sitt.
Það er ekki mikill glannaskapur
að álykta sem svo að hin spurning-
in sem lögð var fyrir þjóðina árið
1944 hafi átt stærstan þátt í að
draga fólk að kjörborðinu. Lands-
menn kusu nefnilega líka um hvort
slíta ætti sambandinu við Dani og
lýsa yfir stofnun lýðveldis. Og
Íslendingar vildu sjálfstæði, um
það er engum blöðum að fletta og
um það vitnar þátttakan og niður-
staðan. Fram hjá því verður hins
vegar ekki horft að stjórnvöld
gerðu allt til að niðurstaðan yrði
eins og hún á endanum varð og
sveigðu ýmsar reglur í því skyni.
Allir eitt!
Stjórnvöld höfðu akk af því að
þátttakan yrði sem mest. Til að
hægt yrði að stofna lýðveldi þurfti
að segja upp sambandslagasamn-
ingnum frá 1918. Í honum var
ákvæði um að kosningaþátttaka
yrði að vera að minnsta
kosti 75 prósent og þar af
þyrftu þrír fjórðu hlutar
að samþykkja uppsögn
samningsins. Allt kapp
var því lagt á að þátttak-
an yrði sem mest og nið-
urstaðan sú eina rétta;
uppsögn samningsins.
Stjórnvöld stofn-
uðu Landsnefnd lýð-
veldiskosninganna til
að hafa umsjón með
kosningunum. Allir
stjórnmálaflokkar
áttu fulltrúa í nefnd-
inni og hún hafði
meðal annars það
verkefni með hönd-
um að sannfæra
kjósendur um að
kjósa – og hvernig
þeir ættu að kjósa.
Reka áróður.
Og það gerði
hún svikalaust eins og sést í þessu
ávarpi hennar til íslenska kjósand-
ans, sem birt var í öllum blöðum
og lesið í Ríkisútvarpinu:
Aldrei hefir jafnmikilvægt
og þjóðheilagt mál verið lagt
undir yðar atkvæði eða nokk-
urs íslenzks kjósanda síðan
land byggðist. Nú býðst yður
það háleita tækifæri, sem
aldrei hefir áður boðizt og
mun aldrei bjóðast framar,
að þér sjálfir fáið lagt yðar
mikilvæga hlut í vogarskálina
til þess að ná samstundis því
takmarki, sem þjóðin hefir
þráð um aldir, en saknað og
farið á mis við, illu heilli, um
nær því sjö alda skeið.
Ef þessi óskastund þjóðar-
innar væri vanrækt nú, þá er
ólíklegt að hún komi nokkru
sinni aftur.
Höldum því saman rakleitt
að settu marki. Allir eitt.
Lokatakmarkið
Þetta eru skýr skilaboð. Kjósend-
ur höfðu tækifæri til þess að ná
því takmarki sem íslenska þjóð-
in hafði þráð um aldir, að verða
sjálfstæð. Hér má sjá rómantíska
sögu skoðun sjálfstæðisbaráttunn-
ar í sinni tærustu mynd. Íslend-
ingar áttu að hafa verið kúgaðir
af erlendu valdi, en nú gafst færi
á að losa sig við hlekkina.
Til að hnykkja enn frekar á
skilaboðunum birtust greinar í
blöðum og erindi í útvarpi um þá
óáran sem íslensk þjóð hafði orðið
fyrir í gegnum aldirnar og það sett
í samhengi við dönsk yfirráð.
Og væru huglægu skilaboðin
ekki nóg birti landsnefndin mynd
af kjörseðli í blöðunum, rétt út
fylltum. Enginn átti því að velkj-
ast í vafa um hvernig átti að greiða
atkvæði.
Reglum varðandi kosningar
var breytt og kjördagur stóð yfir
í fjóra daga, frá 20. til 23. maí. Þá
voru heimakosningar teknar upp
að nýju og farið með kjörseðla til
þeirra sem komust ekki að heim-
an. Þær höfðu verið harðlega gagn-
rýndar þar sem með talið var að
hægt væri að hafa óeðlileg áhrif á
kjósendur við slíkar aðstæður.
Mannlegir músarindlar
Íslendingar skiptust í hraðskiln-
aðar- og lögskilnaðarmenn. Í
stórum dráttum má segja að þeir
fyrrnefndu hafi viljað nýta fyrsta
tækifæri til sambandsslita, en
hinir fara eftir lögum og réttum
háttum í hvívetna. Meðal ann-
ars að lýsa ekki yfir sjálfstæði á
meðan konungur Íslendinga var
fangi nasista.
Hannibal Valdi-
marsson var
einn þeirra.
H a n n va r
skólastjóri á
Ísafirði, for-
seti Alþýðu-
sambands
Vestfjarða og
ritstjóri Skutuls,
blaðs þess. Síðar
átti hann eftir að
sitja á þingi ára-
tugum saman.
Hannibal tal-
aði fyrir því að
betra færis yrði
beðið, en þegar
ljóst var að sú yrði
ekki raunin beindi
hann gagnrýni sinni
að stjórnarskránni.
Hann færði rök
fyrir því að stjórn-
arskráin sem samþykkja ætti til
bráðabirgða væri ótæk. Hann
hvatti Íslendinga til að samþykkja
sambandsslitin, en fella stjórnar-
skrána.
Óhætt er að segja að sú skoð-
un hafi vakið upp úlfúð. Og haldi
menn að illmælgi og níð sé eitt-
hvað sem hafi orðið til í athuga-
semdakerfum vefmiðla, þá er
það misskilningur. Hannibal var
brigslað um föðurlandssvik og
heimsku.
Sjálfur gat hann svarað fyrir
sig, sagðist til að mynda frekar
vilja vera kallaður kvislingur og
þjóðsvikari við hlið margra mætra
manna „en þótt ég af spilltri sam-
tíð hefði verið kallaður sjálfstæðis-
hetja milli mannlegra músarindla
eins og Hauks Helgasonar og Sig-
urðar frá Vigur,“ en þar nefndi
hann sína helstu gagnrýnendur.
Vangefið smámenni
Gusurnar gengu yfir Hannibal,
en óhætt er að segja að enginn
hafi tekið jafn djúpt í árinni og
nefndur Sigurður Bjarnason
frá Vigur. Í blaði sínu Vestur-
landi krafðist hann uppsagnar
Lýðræði eða bull í leppalúða?
Hannibal gerði grein fyrir gagnrýni sinni á
stjórnarskrána í blaði sínu Skutli. Alltaf lá fyrir
að um bráðabirgðaplagg væri að ræða, sem
síðar átti að útfæra betur og gefa Íslending-
um vandaða stjórnarskrá.
Hafa ber í huga að á þessum árum sat
utanþingsstjórn og Hannibal gagnrýndi að
með því væri fyrsta grein stjórnarskrárinnar
brotin: „Ísland er lýðveldi með þingbundinni
stjórn.“ Þjóðinni væri því boðið upp á
„ómenguð ósannindi strax í fyrstu grein
sjálfrar stjórnarskrárinnar, og við það vil ég
ekki sætta mig fyrir mitt leyti.“
Hannibal skildi heldur ekki flýtinn og
gagnrýndi undirbúningsleysið. Honum þótti
tímasetningin einfaldlega ekki við hæfi:
„Heimurinn er blóði drifinn. Ísland er her-
numið. Erlent setulið er í landinu og tæpast
hægt að fullyrða, að íslensk stjórnarvöld
hafi æðsta úrslitavald yfir örlögum íslenzkra
þegna. Stundin virðist því hvorki skynsam-
lega eða smekklega valin til stofnunar hins
íslenzka lýðveldis.“
Sú gagnrýni sem helst á við í dag er
kannski sú að Hannibal treysti einfaldlega
ekki þingmönnum til að semja nýja stjórnar-
skrá; hann vildi að þjóðin fengi að sjá full-
búna stjórnarskrá og kjósa um hana beint,
en stjórnmálamenn samþykktu hana ekki sín
á milli.
„Slík eftirkaup vil ég ekki eiga við hina
íslenzku stjórnmálaforingja. – Ég treysti þeim
ekki um of, hvorki um drengskap eða víðsýni.
– Lýðveldisstjórnarskrá framtíðarinnar vil ég
sjá, og ég vil fá að kynna mér hana og ræða
hana, áður en ég læt frá mér fara jákvætt
atkvæði um lýðveldisstofnunina.
Lýðveldi á Íslandi er mér helgari hugsjón
en svo, að ég láti bjóða mér það að taka
ávkvörðun um hana blindandi.“
STJÓRNMÁLAMÖNNUM EKKI TREYSTANDI FYRIR STJÓRNARSKRÁNNI
KOSNINGARNAR Stjórnvöld lágu ekki á þeirri skoðun sinni að lýðveldiskosningarnar snerust um að uppfylla aldagamlan draum
íslenskrar þjóðar. Sannir Íslendingar skyldu kjósa rétt. MYND/LJÓSMYNDASAFN REYKJAVÍKUR
UNDIRBÚNINGUR Þjóðin kepptist við að
undirbúa fagnaðarstundina og allir vildu
geta flaggað íslenska fánanum.
HANNIBAL
VALDIMARSSON
Íslendingar kusu um lýðveldisstjórnarskrána árið
1944. Hannibal Valdimarsson hvatti þjóðina til
að fella hana enda væri hún ekki nógu vel unnin.
Fyrir vikið var hann úthrópaður sem föðurlands-
svikari í fjölmiðlum, kallaður leppalúði, grautar-
haus og sagður vangefinn. Kolbeinn Óttarsson
Proppé kynnir sér hvernig tókst að ná 100% kjör-
sókn í sumum hreppum í þjóðaratkvæðagreiðslu.
SVONA ÁTTU AÐ GERA
Landsnefnd lýðveldiskosning-
anna sýndi kjósendum hvernig
átti að fylla kjörseðilinn rétt út.
Einhugur þjóðarinnar vakinn
Vér megum
ekki saurga
minningu for-
feðra vorra og
sæmd sjálfra
vor með því
að gleyma
skyldu vorri á
þessari örlaga-
stundu.
Vesturland,
20. maí 1944
Hinsvegar vil ég
leggja meira upp úr
þvi en hann [Hanni-
bal] gerir, að stjórnar-
skráin er aðeins til
bráðabirgða eins og
hún liggur nú fyrir.
[...] Þegar gengið verð-
ur frá stjórnarskránni
til frambúðar, gefst
þjóðinni væntan lega
tækifæri til að ræða
hana og greiða um
hana atkvæði.
Birgir Finnsson,
Skutull, 20. maí 1944
Enginn Íslendingur
getur setið heima
við atkvæða-
greiðsluna, eftir að
hafa lesið boðskap
konungs. Hver
einasti kjósandi
á landinu muri á
kjördegi leysa sína
þegnskaparskyldu
og greiða atkvæði
MEÐ lýðveldis-
stjórnarskránni.
Morgunblaðið (leiðari), 6.
maí 1944