Morgunblaðið - 03.07.2013, Qupperneq 4

4 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 3. JÚLÍ 2013
ÖRYGGISHNAPPUR SECURITAS
- Hnappur semgetur bjargað
þínu lífi og þinna nánustu.
BAKSVIÐ
Kjartan Kjartansson
kjartan@mbl.is
Veruleg vanhæfni stjórnenda Íbúða-
lánasjóðs (ÍLS) og ótrúlegt sinnu-
leysi af hálfu eftirlits- og valdastofn-
ana þjóðfélagsins varðandi gríðarleg
hagsmunamál almennings eru efst í
huga fulltrúa rannsóknarnefndar Al-
þingis um sjóðinn að rannsókninni
lokinni. Þetta kemur fram í skýrslu
nefndarinnar sem kynnt var í gær.
Íbúðalánasjóður hefur tapað 270
milljörðum króna frá stofnun árið
1999, þar af 86 milljörðum vegna út-
lána, samkvæmt rannsókn nefndar-
innar. Tveir þriðju hlutar útlánataps-
ins, vel á sjötta tug milljarða króna,
voru vegna lána sem veitt voru á ár-
unum 2005 til 2008, í kjölfar breyt-
inga á útlánum og fjármögnun þeirra.
Þar á meðal var sú breyting að
hækka veðhlutfall lána sjóðsins í 90%
og hækka lánaupphæðir.
Rannsóknarnefndin segir að enn
sjái ekki fyrir endann á þeim kostnaði
sem falli á almenning vegna mistaka
sem varða sjóðinn. Hún gagnrýnir
vanþekkingu innan sjóðsins og fé-
lagsmálaráðuneytisins. Þá hafi póli-
tísk áhrif og hagsmunatengsl ekki
bætt úr skák.
Uppgreiðsluáhættan aukin
Það var hinn 1. júlí árið 2004 sem
nýtt íbúðabréfakerfi með beinum
peningalánum var tekið upp í stað
húsbréfakerfis Íbúðalánasjóðs. Þá
var hámarkslánsfjárhæð sem sjóðn-
um var heimilt að lána hækkuð veru-
lega og veðhlutfall almennra lána
hækkað úr 65% í 90%. Það megi rekja
til kosningaloforða Framsóknar-
flokksins fyrir alþingiskosningarnar
2003.
Í skýrslunni segir að ekki sé hægt
að túlka breytingarnar á sjóðnum
öðruvísi en sem markaðssókn, þrátt
fyrir að ekki mætti sjá nein rök fyrir
aðkomu hins opinbera að almennum
lánveitingum á húsnæðismarkaði eft-
ir að vaxtafrelsi var komið á, nútíma-
væðingu fjármagnsmarkaða lauk og
ríkisbankarnir voru einkavæddir.
Ríkisábyrgð var notuð til þess að laða
að m.a. erlent áhættufé til þess að
lækka vexti. Uppgreiðsluáhætta
sjóðsins var stóraukin og var þar far-
ið gegn ráðleggingum sérfræðinga.
Afdrifaríkustu mistökin
Skuldabréfaskipti sem fóru fram í
kjölfar breytinganna þar sem eigend-
um gömlu húsbréfanna var boðið að
skipta yfir í nýju íbúðabréfin eru að
mati rannsóknarnefndarinnar ein
verstu og afdrifaríkustu mistökin
sem Íbúðalánasjóður hefur gert.
Hann tapaði að lágmarki 21 milljarði
króna að núvirði vegna þeirra. Þar
fyrir utan tapaði hann 3,5 milljörðum
að núvirði vegna reiknivillu sem gerð
var í skiptunum.
Eftir að einkabankarnir hófu að
bjóða húsnæðislán á lægri vöxtum í
ágúst 2004 hófust miklar upp-
greiðslur á lánum Íbúðalánasjóðs.
Frá september 2004 til apríl 2006 hafi
uppgreiðslur umfram útlán til að
mynda numið 112 milljörðum króna.
Engu að síður sótti sjóðurinn sér
meira fé með sölu íbúðabréfa.
Til að ávaxta þetta mikla umframfé
ákvað sjóðurinn að lána bönkum og
sparisjóðum tæplega 100 milljarða
króna frá desember 2004 til desem-
ber 2005. Það leiddi til frekari getu
þeirra til að veita húsnæðislán sem
aftur jók uppgreiðslur á lánum ÍLS
auk þess að bæta enn á þenslu í sam-
félaginu. Þá segir í skýrslunni að allt
bendi til þess að lánasamningarnir
við fjármálastofnanirnar hafi verið
ólöglegir.
Slakaði á kröfum
Íbúðalánasjóður tapaði miklum
fjármunum við efnahagshrunið árið
2008 vegna þess að starfsmenn hans
höfðu fært lausafé hans í auknum
mæli í áhættusamari fjárfestingar.
Rannsóknarnefndin segir að stjórn
og stjórnendur ÍLS hafi talið að eft-
irlit hans með útlánaáhættu tak-
markaðist við reglur um lánshlutföll
og hámarkslán og honum væri skylt
að lána öllum sem uppfylltu þau skil-
yrði. Sjóðurinn hafi slakað á lánaskil-
yrðum vegna samkeppni frá öðrum
lánastofnunum síðsumars 2004 og
þannig aukið útlánaáhættu sína.
Þannig hafi verið gerðar minni kröfur
í greiðslumati á sama tíma og veð-
hlutfallið var hækkað upp í 90% af
kaupverði. Stór hluti lánanna hafi að
auki verið veittur þegar húsnæðis-
verð var sem hæst. Því voru meiri lík-
ur á að þessi lán lentu í vanskilum en
önnur eins og raunin varð við lækkun
fasteignaverðs í byrjun árs 2008 og
hrunið.
Gagnrýna pólitískar ráðningar
Niðurstaða rannsóknarnefndar-
innar er að eftirlit með ÍLS og
áhættustýring hafi verið ófullnægj-
andi. Starfsmenn sjóðsins skorti
þekkingu til að nýta eftirlitskerfi og
áhættustýringaraðferðir sem komið
var á fót. Þeir hafi túlkað niðurstöður
ranglega og reiknað rangt. Þessu hafi
Fjármálaeftirlitið ekki tekið eftir eða
að minnsta kosti ekki gert athuga-
semd við.
Ríkisendurskoðun skrifaði
skýrslur um ÍLS árin 2005-2006 en
rannsóknarnefndin segir að stofnun-
in hafi verið vanhæf til þess vegna
þess að hún sá um innra eftirlit sjóðs-
ins.
Nefndin gagnrýnir einnig eftirlits-
leysi af hálfu Alþingis og pólitískar
ráðningar í stöður framkvæmda-
stjóra sjóðsins, forstjóra FME og
bankastjóra Seðlabanka Íslands.
Hún segir ríkisstjórn Sjálfstæðis-
flokks og Framsóknarflokks sam-
ábyrga fyrir breytingunum sem
gerðar voru 2004 en pólitískur
ágreiningur þeirra á milli um þær
hafi veikt umgjörð og festu innleið-
ingar þeirra og veikt eftirlit með
Íbúðalánasjóði.
Milljarðatap vegna vanhæfis
 Ekki sér fyrir endann á milljarðatapi almennings vegna mistaka í kringum Íbúðalánasjóð  Verstu
mistökin voru skuldabréfaskipti eftir breytingarnar 2004  Eftirlit og áhættustýring var ófullnægjandi
Morgunblaðið/Styrmir Kári
Mistök gagnrýnd Rannsóknarnefnd Alþingis um Íbúðalánasjóð kynnti niðurstöður skýrslu sinnar á blaðamanna-
fundi í gær. Nefndina skipa þau Sigurður Hallur Stefánsson, Jón Þorvaldur Heiðarsson og Kirstín Þ. Flygenring.
64
milljarða króna tap
vegna virðisrýrnunar
27
milljarðar eru vegna vaxtataps
vegna uppgreiðslna útlána
3
milljarðar vegna vaxtataps
lausafjárstýringar
TAP ÍBÚÐALÁNASJÓÐS
»
Skannaðu kóðann
til að lesa nánar
um ÍLS-skýrsluna.
María Margrét Jóhannsdóttir
mariamargret@mbl.is
Hallur Magnússon, fyrrverandi
sviðsstjóri þróunarsviðs Íbúðalána-
sjóðs, sendi í gær frá sér yfirlýs-
ingu þar sem fram kemur að hann
hyggist höfða meiðyrðamál gegn
rannsóknarnefndinni. Hann segir
skýrsluna fulla af rangfærslum. Þá
gagnrýnir hann einna helst að því
sé haldið fram að ráðning hans til
Íbúðalánasjóðs hafi verið pólitísk
og gefið í skyn að starf hans hjá
sjóðnum hafi ekki verið auglýst. Í
yfirlýsingu hans segir meðal ann-
ars: „Í ljósi þessara alvarlegu ásak-
ana nefndarinnar og þá sérstaklega
eins fulltrúa hennar sem mér skilst
að hafi lagt sig eftir því að koma
framangreindum rangfærslum á
framfæri á blaðamannafundi þá hef
ég hafið und-
irbúning að
meiðyrðamáli
gagnvart nefnd-
inni í heild og
viðkomandi
nefndarmanni
sérstaklega.“
Varaði við
hættunni
Grétar Júníus Guðmundsson,
blaðamaður á Morgunblaðinu, benti
á það í desember 2004 að sjóðurinn
væri í miklum vanda vegna þeirra
breytinga sem hefðu orðið á fast-
eignalánamarkaði og hann gæti
stefnt í þrot. „Líkurnar á því aukast
með auknum uppgreiðslum á útlán-
um sjóðsins og einnig ef vextir á
markaði haldast eins og þeir eru nú
eða ef þeir lækka. Ástæðan fyrir
þessu er einkum sú hvernig staðið
var að skuldabréfaskiptum í
tengslum við breytinguna úr hús-
bréfakerfinu yfir í hið nýja pen-
ingalánakerfi sjóðsins, sem tók
gildi hinn 1. júlí síðastliðinn. Mögu-
leikinn á því að þessi staða komi
upp hefði ekki komið til ef ekki
hefði verið ráðist í þau miklu
skuldabréfaskipti sem ákveðin voru
samfara lánakerfisbreytingunni
með þeim hætti sem gert var,“
skrifaði Grétar í fréttaskýringu.
Skrif Grétars vöktu hörð við-
brögð hjá Halli sem sagði nið-
urstöður hans rangar. „Við gerum
ráð fyrir verulegum uppgreiðslum
og í því skyni héldum við eftir á
annað hundrað milljarða í hús-
bréfum til þess að geta dregið út á
móti uppgreiðslum,“ sagði Hallur
við RÚV daginn sem fréttin birtist.
Fyrrverandi sviðsstjóri hyggst
höfða meiðyrðamál gegn nefnd
Hallur Magnússon
Útboð á innheimtu og tengdri þjón-
ustu fyrir Íbúðalánasjóð sem fór
fram árið 1999 er gagnrýnt í
skýrslunni og sagt illa ígrundað.
Boðin voru út aðskilin verkefni sem
kröfðust ólíkrar þekkingar, þarfir
ÍLS voru ekki nægilega vel skil-
greindar og starfsfólk hans hafði
litla sem enga aðkoma að gerð
þeirra.
Lægstbjóðandi, Fjárvaki, dótt-
urfélag Kaupfélags Skagfirðinga,
gat ekki staðið við gerða samninga
og var samningum rift árið 2002.
Fyrirtækinu var þá greidd fjárhæð
sem var sambærileg þeirri sem það
hefði fengið hefði það staðið við
gerða samninga.
Sama dag var skrifað undir tvo
samninga við Sparisjóð Hóla-
hrepps, samstarfsaðila Fjárvaka.
Þetta segir rannsóknarnefndin að
hafi verið óeðlilegt þar sem þjón-
ustan hefði átt að fara í útboð. Þá
hafi samningur um vistun 300 millj-
óna króna öryggissjóðs ÍLS hjá
sparisjóðnum verið óforsvaran-
legur út frá sjónarmiðum um lausa-
fjárstýringar og hann hafi ekki ver-
ið gerður með hagsmuni ÍLS í
huga.
Ekki með hagsmuni
sjóðsins í huga
Guðmundur
Bjarnason
gegndi starfi
framkvæmda-
stjóra Íbúðalána-
sjóðs í rétt rúm-
an áratug eða frá
1999 til 2010.
„Mér sýnist að í
skýrslunni sé að
finna ýmislegt
nytsamlegt fyrir
framtíðaruppbyggingu húsnæðis-
mála, sem er einmitt mikið í deigl-
unni þessa dagana. Skýrslan mun
eflaust nýtast vel í það,“ sagði Guð-
mundur Bjarnason, fyrrverandi
framkvæmdastjóri Íbúðalánasjóðs,
í gær en hann vildi að öðru leyti
ekki tjá sig um innihald skýrsl-
unnar. Guðmundur segist hafa ver-
ið kallaður í skýrslutöku nokkrum
sinnum en hafi ekki fengið and-
mælarétt við skýrslunni enda séu
niðurstöðurnar ekki þess eðlis að
þörf hafi verið á því. „Það er ekki
um að ræða neinar ákærur eða
neitt ólögmætt, þannig að það var
ekki þörf á því.“
Skýrslan nytsamleg
fyrir húsnæðismál
Guðmundur
Bjarnason