Fréttablaðið - 24.04.2014, Side 8

24. apríl 2014 FIMMTUDAGUR| FRÉTTIR |
Huga þarf betur að því hvernig
staðið er að greiningu á ofvirkni
og athyglisbresti og hvaða
úrræðum er beitt hverju sinni,
segir Geir Gunnlaugsson land-
læknir. Hann segir embætt-
ið meðvitað um þá miklu aukn-
ingu sem orðið hafi síðustu ár á
notkun metýlfenídatlyfja og hafi
gripið til ýmissa
aðgerða. Í þeim
flokki eru lyf á
borð við rítalín,
sem eftirsótt er
af fíklum.
F ra m kom
í u m fj ö l lu n
Fréttablaðsins
í gær að milli
áranna 2009 og
2013 hafi notkun þessara lyfja
aukist um yfir 52 prósent, úr
1,5 milljónum dagskammta í 2,3
milljónir dagskammta í fyrra.
„Við höfum af þessu ákveðnar
áhyggjur, það er að segja af því
hvernig staðið er að greiningum
sem þetta lyf er gefið við. Við
vitum að metýlfenídat er gott lyf
fyrir suma og hefur hjálpað mjög
mörgum,“ segir Geir.
Hann segir embættið hafa
lagt áherslu á að sett verði upp
sérhæfð teymisvinna í kringum
málaflokkinn. „Og þann hóp má
meðal annars nota til að meta
greiningu áður en lyfjaskírteini
er úthlutað og með því tryggja
að góð greiningarvinna liggi að
baki.“ Byggja þurfi upp þekk-
ingu og fjölga meðferðarúrræð-
um þar sem ekki sé einvörðungu
horft til notkunar lyfja, heldur
jafnframt sálfræðiþjónustu og
hugrænnar atferlismeðferðar
og fleiri þátta. Þá segir Geir að
embættið hafi stutt við lækna til
að koma í veg fyrir að einstak-
lingar hoppi mikið á milli þeirra
og vakið athygli lækna á slíkum
einstaklingum. „Við erum í stöð-
ugum samskiptum við lækna um
þennan málaflokk.“
Patentlausn er ekki til
Umræða um notkun lyfja úr þess-
um flokki er ekki ný af nálinni.
Þannig lagði Álfheiður Ingadótt-
ir í heilbrigðisráðherratíð sinni,
árið 2009, sérstaka áherslu á að
læknar drægju fremur úr notkun
metýlfenídatlyfja. Þróunin hefur
þó verið öndverð.
Geir áréttar að málaflokkur-
inn sé erfiður og engin ein ein-
föld lausn til við þeim vanda-
málum sem upp koma. „Velta
má fyrir sér hvort aðstæður
hér leiði til þess að íslensk heil-
brigðisþjónusta hafi verið fyrri
til en í öðrum löndum að bjóða
þessa meðferð og mikil notkun
hér endur spegli gott aðgengi að
slíkri meðferð. Og svo er vanda-
mál að ákveðinn hluti af þeim
löglegu lyfjum sem vísað er á,
flæðir inn á ólöglegan mark-
að.“ Patentlausn við þeim vanda
sé ekki að finna. „En við erum
að leita leiða til að taka á þessu.
Við lítum á þetta sem vanda-
mál og að okkar hlutverk sé að
tryggja að þeir sem þurfa á lyf-
inu að halda fái það og þeir sem
þurfa það ekki fái það ekki. Það
er stóra verkefnið.“
Lyf sem bjarga mörgum
Hluta af því að takast á við vand-
ann segir Geir líka að efla geð-
heilbrigðisþjónustu almennt í
landinu, ekki bara á höfuðborg-
arsvæðinu. „Mikið af þessu
kostar peninga og að ýmsu er
að huga. Svo þarf heilsugæslan
að koma öflug inn með þverfag-
leg teymi til að sinna málum af
þessum toga.“ Geir segir að hægt
og rólega sé unnið að úrbótum í
þessum málum og það sé gert í
samvinnu við Vog, velferðarráðu-
neytið og aðra sem að málum
koma. „Þetta verður ekki snúið
niður á einni nóttu, heldur er
þetta langhlaup. Það vill enginn
hætta að hjálpa þeim sem þurfa
á hjálp að halda. Þessi lyf bjarga
lífi margra, en um leið vitum við
af þessari dökku hlið málsins,
að eftirsókn er í þessi lyf og þau
hafa verið á svörtum markaði.“
GEIR GUNN-
LAUGSSON
Þeir fái lyfin sem hafa af þeim gagn
Landlæknir segir heilsugæsluna þurfa að koma sterka inn með þverfagleg teymi til að sinna málum þar sem vísað er á lyf við ofvirkni og at-
hyglisbresti. Hér kunni heilbrigðisþjónusta að sinna þeim vel sem þurfa á slíkum lyfjum að halda en taka þurfi á skuggahliðum misnotkunar.
Á ári hverju koma inn á Vog 300 sprautufíklar sem háðir eru
rítalíni, segir Þórarinn Tyrfingsson, yfirlæknir á Vogi. Af þeim
séu að jafnaði 60 sem koma nýir inn í meðferð.
Þórarinn segir að á Vogi séu gerðar mjög nákvæmar
athuganir á því hvaða vímuefni fólk notar. Eftir hrun hafi sú
þróun verið áberandi að fólk sem notaði örvandi efni á borð
við kókaín og ólöglegt amfetamín hafi fært sig yfir í notkun
rítalíns. „Rítalín er aðalefnið sem sprautað er á Íslandi í
dag. Því er sprautað meira en ólöglegu amfetamíni sem
er á markaði og miklu meira en morfíntöflunum sem fólk notaði til að sprauta
sig með hérna um árið,“ segir Þórarinn. Um helmingur þeirra sem sprauta sig
með örvandi efnum í æð segi að rítalín sé fyrsta eða annað efnið sem þeir hafi
valið til að sprauta sig með. Hylkið af Ritalin Uno, sem sé 40 millígrömm, segir
Þórarinn að sé til sölu á 2.500 krónur á markaði. „Og það verð hefur haldist
núna í um þrjú ár.“
Hluti þeirra sem sprauta sig reglulega í æð fær lyfin ávísuð af læknum, að
sögn Þórarins. „Það eru fimmtán til tuttugu prósent. Hinn hlutinn, um áttatíu
prósent, fær þessi lyf keypt á þessum ólöglega vímuefnamarkaði.“ Efnið sem
selt sé á ólöglegum markaði segir Þórarinn líklegast að komi eftir hefðbundnum
leiðum þess markaðar, oft í gegnum Amsterdam.
➜ Fimmtungur fær lyfið hjá lækni
Skýra þarf betur þá aukningu sem orðið hefur á notkun
lyfja með virka efninu metýlfenídat, þar á meðal rítalíns,
að mati Tómasar Zoëga, yfirlæknis á geðsviði Land-
spítalans. „Það getur vel verið að þetta sé í lagi en þegar
svona mikil aukning verður á til þess að gera stuttum tíma
er ástæða til að staldra við og hugsa sinn gang.“ Tómas
bendir á að líka liggi fyrir upplýsingar um að töluverð
misnotkun sé á þessum lyfjum og að það sé neysla sem
læknar hafi áhyggjur af. „En hvað ávísanir varðar þá erum
við ekki langt frá því sem gerist í Bandaríkjunum.“
Tómas segir ljóst að lyfin hjálpi mjög mörgum og gjörbreyting verði hjá
hluta fólks sem þau taka. Notkun fullorðinna á metýlfenídatlyfjum hefur
aukist síðustu ár og Tómas segir ljóst að þau hjálpi sumum þeirra. Læknar
hafi hins vegar áhyggjur af því að þetta séu lyf sem hægt er að misnota.
ÁHYGGJUEFNI ÞEGAR NOTKUN EYKST HRATT
ASKÝRING | 8
STÓRAUKIN NOTKUN METÝLFENÍDAT-LYFJA, SVO SEM RÍTALÍNS, VELDUR ÁHYGGJUM.
Óli Kristján
Ármannsson
olikr@frettabladid.is