Dagblaðið Vísir - DV - 11.11.2011, Blaðsíða 24

E
f þú nennir ekki – eða hefur
ekki tíma til – að lesa 2.000
bls. Í 9 bindum Rannsóknar-
nefndar Alþingis til að skilja,
hvers vegna Ísland hrundi,
eins og hendi væri veifað úr fjórða
sæti ríkustu þjóða heims niður í
stöðu langlegusjúklings í gjörgæslu
Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF),
þjakað af skuldum, atvinnuleysi og
landflótta – þá er þetta tilvalin bók
handa þér. Hér hefur þú söguna alla
í hnotskurn á 238 blaðsíðum og á
ensku í kaupbæti. Þetta er m.ö.o. til-
valin jólagjöf handa vinum og ætt-
ingjum í útlöndum, ekki síst handa
þeim, sem flúið hafa landið og eru
enn að reyna að átta sig á því, fyrir
hverju þeir urðu.
Þessi bók er sérstök í vaxandi
flóru hrunbókmennta. Flestar hinar
lýsa hruninu utan frá og eftir á. Ekki
þessi. Hún segir söguna, eins og hún
gerðist, innan frá, eins og höfundur-
inn fylgdist með atburðarásinni sem
víxlari á Kauphöllinni. Hann lýsir
aðdraganda hrunsins og eftirköstum
með vísan til eigin reynslu og út frá
kynnum af fólki, sem sjálft tók þátt í
hrunadansinum.
Hvernig þeir rændu þá innan frá
Þetta er þarna allt saman. Hverjir
einkavæddu fiskinn í sjónum og
keyptu sér með því pólitískan stuðn-
ing á landsbyggðinni? Og fjármögn-
uðu í upphafi ofvöxt bankanna,
ásamt hinum verðtryggðu lífeyris-
sjóðum, eftir að formenn helminga-
skiptaflokkanna höfðu einkavina-
vætt ríkisbankana í hendurnar á
pólitískum skjólstæðingum sínum.
Sagan af því, hvernig hinir nýju eig-
endur bankanna rændu þá innan
frá, með því að ausa út veðlausum
lánum til eigin fyrirtækja og vensla-
manna, er rækilega tíunduð.
Höfundurinn lýsir því vel, hvern-
ig bankarnir voru að lokum afhjúp-
aðir sem dæmigerð Ponzi-féfletting.
Um leið og erlenda lánardrottna fór
að gruna, hvernig allt var í pottinn
búið, og hættu þar með að endur-
fjármagna skuldasúpuna, var spila-
borgin hrunin. Þegar upp var staðið,
í október 2008, höfðu útlendingar
tapað u.þ.b. 50 milljörðum doll-
ara á ævintýrinu. Gjaldþrot íslensku
bankanna þriggja nær inn á listann
yfir 11 stærstu gjaldþrot fjármálasög-
unnar. Persónulegt gjaldþrot Björg-
ólfs Guðmundssonar er ekki bara
Íslandsmet – það nær því að vera
Bretlandsmet, þar sem Lundúna-
borg er ein helsta fjármálamiðstöð
heimsins enn í dag. Skv. Moody's var
gjaldþrot íslensku bankanna „96% af
öllum gjaldþrotum í Evrópu á árinu
2008“. Er nema von, að forseti lýð-
veldisins skyldi hafa haft þessa snill-
inga í hávegum?
Vegir réttvísinnar
órannsakanlegir
Listinn yfir brot íslensku bankster-
anna á reglum, skráðum jafnt sem
óskráðum, sem gilda um stjórnun
og áhættustýringu í rekstri fjármála-
fyrirtækja, er langur. Allar meirihátt-
ar viðskiptaákvarðanir voru teknar
á grundvelli „innherja-vitneskju“
og markaðsmisnotkun – sýndarvið-
skipti til að halda uppi verði hluta-
bréfa og bókhaldshagræðing „virtra
endurskoðenda“ í sama skyni – var
regla fremur en undantekning. Í
Bandaríkjunum – háborg hins eftir-
litslausa ránfengs-kapítalisma – er
rökstuddur grunur um afbrot af
þessu tagi næg ástæða til tafarlausr-
ar ákæru og nauðungarvistunar á
bak við lás og slá. Og eignir slíkra
manna eru þegar í stað „frystar“,
hvar sem til þeirra næst. – Á Íslandi
hefur ein undirtylla í ráðuneyti verið
sakfelld. Vegir réttvísinnar virðast
vera órannsakanlegir, rétt eins og
vegir drottins.
Hvað varð um alla þessa pen-
inga – heyrir maður oft spurt. Skyldi
hinn sérstaki saksóknari, sem á að
stýra leitinni, renna á þá slóð, áður
en yfir lýkur? Tæpir tveir milljarðar
evra voru greiddir út í arð til eig-
enda bankanna á árunum 2002–
2008. Eitthvað af Landsbankaþýf-
inu, sem kennt er við Icesave, er að
sögn kunnugra að finna í grunn-
inum á Hörpu. Annars má trúlega
rekja slóðina um skattaparadísir
gegnum Lúxemborg til Sviss, arab-
ísku furstadæmanna (þar sem búa
vinir Kaupþingsmanna) og til Asíu
(Hong Kong, Singapúr og Malasíu).
Mbl. taldi sig vita (í feb. 2009) af inn-
eignum Íslendinga í nokkrum skat-
taparadísum að upphæð 437 millj-
ónir evra árið 2007, 50 sinnum
meira en fimm árum áður.
Ábyrgir þingmenn sitja enn
Sama ár er talið, að fjármuna-
eign Íslendinga í Hollandi og
Lúxemborg hafi numið 6,14
milljörðum evra. Mbl. hefur
líka upplýst, að dótturfyrirtæki
íslenskra banka í Lúxemborg
hafi stofnað hundruð eignar-
haldsfélaga á eynni Tortólu fyrir
íslenska skjólstæðinga. Vitað er,
að Kýpur og eyjan Mön voru eft-
irsóttir felustaðir fyrir illa fengið
fé íslenskra fjárplógsmanna
(vitað er um 58 skúffufélög af
þessu tagi á Kýpur og 78 á Mön).
Alla vega er ekki vitað til þess, að
neinn hinna íslensku fjármála-
snillinga, sem skildu eftir sig 120
milljarða skuld, handa erlend-
um lánardrottnum og íslensk-
um skattgreiðendum að greiða
á næstu árum, séu á flæðiskeri
staddir.
Og hvað er að frétta af stjórn-
málamönnunum, sem áttu að gæta
hagsmuna almennings á áratugnum
fyrir hrun, en ýmist sofnuðu á verð-
inum eða voru beinlínis á mála hjá
fjárglæframönnunum og hvöttu þá
til dáða? Einn situr á ritstjórastóli
Morgunblaðsins í skjóli kvótaauðs-
ins, þar sem hann sýslar við þá iðju
að falsa söguna frá degi til dags.
Annar situr úti í Kaupmannahöfn,
sem Íslendingar trúðu forðum daga,
að væri byggð fyrir arðinn af íslensku
einokunarversluninni – í skjóli Nor-
ræna ráðherraráðsins. Sá þriðji situr
á Bessastöðum og stefnir á fimmta
kjörtímabilið sem forseti lýðveldis-
ins. Alþingi taldi sér sæma að stefna
einum þeirra – fyrrverandi forsætis-
ráðherra – fyrir landsdóm, en hlífa
öllum hinum, sem sannanlega áttu
hlut að máli. Á Alþingi sitja enn fjöl-
margir þingmenn, sem bera sinn
hlut hinnar pólitísku ábyrgðar á því,
hvernig fór, og greiddu þar atkvæði
um að velta þeirri ábyrgð yfir á einn
mann. Ábyrgð skipstjórans á strandi
skips er vissulega mikil. En í því til-
viki eru alla vega haldin sjópróf, þar
sem enginn er fyrirfram undanþeg-
inn ábyrgð. Svo skyldi engan undra,
að Alþingi er rúið trausti.
Peningarnir tóku völdin
Hvað með stjórnmálaflokkana,
sem báru höfuðábyrgð á hruninu?
Þeir hafa skipt um ásýnd forystu-
manna, en forðast eins og heitan
eldinn að gera upp við afglöp for-
tíðarinnar. Þeir bjóða upp á nýja
menn til forystu, sem báðir eru í
nánum tengslum við viðskiptaklík-
urnar, sem leiddu Ísland í glötun. Og
það er einmitt þarna, sem hundur-
inn liggur grafinn. Krossvenslin voru
ekki bara milli helstu viðskiptaklíkn-
anna innbyrðis, heldur milli þeirra
og forystu „helmingaskiptaflokk-
anna“ – Sjálfstæðis- og Framsókn-
arflokksins. Fyrst var það pólitíkin,
sem úthlutaði gæðunum til skjól-
stæðinga sinna í viðskiptalífinu. En
á örskotsstundu reis skepnan gegn
skapara sínum.
Peningarnir tóku völdin og
stjórnmálamenn og flokkar voru á
mála viðskiptajöfranna. Þannig þáði
t.d. Sjálfstæðisflokkurinn 60 millj-
ónir í kosningasjóð sinn frá Lands-
bankanum og FL Group, nokkrum
dögum áður en ný lög tóku gildi,
sem bönnuðu framlög til stjórn-
málaflokka hærri en 300 þúsund.
Og þeir eru ófáir stjórnmálamenn-
irnir, sem áttu pólitískt líf sitt undir
pólitískum styrkjum ólígarkanna.
Einstaka þingmenn hafa horfið af
þingi við smán, en flestir þeirra, sem
helst komu við þessa sögu, sitja sem
fastast. Sumir hafa þegar náð endur-
kjöri, eins og ekkert væri við þá að
sakast. Það segir reyndar meira um
kjósendur þeirra en þá sjálfa. Og
svarar um leið hinni spurningunni
um, hvort almenningur hafi lært
eitthvað af hruninu.
Finnur líklega sá fyrsti
S-hópurinn, sem réð yfir leifun-
um af viðskiptaveldi SÍS, nýtti sér
valdastöðu Framsóknarflokksins
1995–2007 til að tryggja sinn hlut í
helmingaskiptunum (Búnaðarbank-
inn-Kaupþing, Samvinnutryggingar-
VÍS, fyrir utan þeirra hlut í gjafa-
kvótum sjávarútvegsins). Helstu
tengiliðirnar voru Finnur Ingólfs-
son, Sigurður Einarsson og Ólafur
Ólafsson í Samskipum. Finnur nýtur
líklega þess vafasama heiðurs að
vera fyrsti stjórnmálamaðurinn, sem
nýtti sér pólitísk tengsl sín til þess
að verða auðkýfingur á mælikvarða
hinnar nýríku forréttindastéttar,
sem varð til upp úr einkavinavæð-
ingunni. Bókarhöfundur lýsir því
vel, hvað var í húfi við að tryggja S-
hópnum yfirráðin yfir Kaupþingi
(bls. 45):
„Eins og vænta mátti var gróða-
vonin mikil. Markaðsvirði Kaup-
þings- Búnaðarbanka sameiginlega
var um 500 milljónir evra í janú-
ar 2003. Tíu mánuðum síðar hafði
markaðsvirðið náð 910 milljónum,
sem þýðir að S-hópurinn hafði grætt
því sem næst 10 milljónir evra á
mánuði, frá því að þeir komust yfir
bankann.“
Samtvinnun stjórnmála og
bissness
Á bls. 163 er tafla, sem lýsir vel
tengslum Sjálfstæðisflokksins og
Landsbankans í aðdraganda hruns-
ins. Sagan sú byrjar með því, að for-
maður Sjálfstæðisflokksins á stóli
forsætisráðherra tryggði Björg-
ólfum yfirráð yfir Landsbankanum
og áskildi sér í leiðinni, að „talsam-
bandið við flokkinn“ væri óslitið,
eins og Styrmir Gunnarsson orðaði
það. Þessu til staðfestingar var fram-
kvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins og
helsti fjáraflamaður í aldarfjórðung,
Kjartan Gunnarsson – annar nán-
asti samstarfsmaður formannsins –
gerður að varaformanni bankaráðs-
ins og næstráðandi með Björgólfi.
Listi yfir helstu stjórnendur
Landsbankans, eins og hann leit út
daginn sem bankinn fór á hausinn,
er nánast samhljóða skrá yfir fyrr-
verandi formenn eða stjórnarmenn
Heimdallar, SUS, Vöku og Orators
(en þessi félög mynda hina hefð-
bundnu útungunarvél „apparatsíka“
Flokksins) og aðstoðar- og vensla-
menn ráðherra Flokksins. Sérstaka
athygli vekur, að fyrrverandi að-
stoðarmaður Geirs Haarde og for-
maður SUS stýrði markaðssetningu
Icesave-reikninganna í Bretlandi og
Hollandi (og hafði í undirbúningi að
opna útibú í ellefu löndum, en féll
á tíma), auk þess sem einn vara-
þingmaður Sjálfstæðisflokksins var
honum til aðstoðar við þetta verk-
efni. Sjálfur var aðalbankastjórinn
(þessi sem lýsti Icesave sem „tærri
snilld“), gamall stjórnarmaður í
Vöku, ásamt með sjálfum forstjóra
Fjármálaeftirlitsins. Það er leitun
að skýrari dæmum um samtvinn-
un stjórnmála og bissness, þar sem
stjórnmálamennirnir eru á mála hjá
viðskiptaforkólfunum, en einmitt
þessu. Frændhygli, klíkukapítalismi,
pólitísk spilling. „The old scool tie“
kemur víðar við sögu en í stássstof-
um bresku yfirstéttarinnar.
Icesave-reikningurinn til
Valhallar
Það er varla von, að Fjármálaeftir-
litið hafi gengið hart eftir því, að
Icesave-reikningarnir yrðu reknir í
formi dótturfélags (en ekki útibúa) á
ábyrgð tryggingarsjóða viðkomandi
landa – en ef svo hefði verið, væru
engir Icesave-reikningar á borðum
íslenskra skattgreiðenda. Það er því
engan veginn út í hött að leggja það
til – ef og þegar Icesave-reikningarn-
ir berast – að senda þá rakleitt upp í
Valhöll til greiðslu. Þaðan komu þeir
og þangað ætti að senda þá.
Hafa Íslendingar lært eitthvað
af óförum sínum? Hefur eitthvað
breyst, sem máli skiptir, sem tekur
á orsökum vandans, fremur en
bara afleiðingunum? Hafa þeir sem
sannanlega báru pólitíska ábyrgð
á óförum þjóðarinnar, viðurkennt
sína sök? Er búið að koma lögum
yfir fjárglæframennina? Eða eru þeir
flestir enn á sínum stað – þótt sumir
kjósi að láta lítið fyrir sér fara í bili –
og bíða færis? Lesendur geta sjálfir
svarað þessum spurningum út frá
eigin reynslu. En sýna ekki endur-
teknar skoðanakannanir, að Sjálf-
stæðis-Framsóknarflokkurinn, fengi
hreinan meirihluta á Alþingi, ef
kosið yrði á morgun? Segir það ekki
allt, sem segja þarf? Verður Íslands
óhamingju allt að vopni?
Niðurstaða: Saga hrunsins sögð á
mannamáli, eins og höfundur upp-
lifði hana sjálfur sem verðbréfasali.
Upplýsandi og lærdómsrík bók,
auðlesin og spennandi, enda efnið
reifarakennt. Tilvalin jólagjöf handa
vinum og vandamönnum í útlönd-
um – líka handa þeim sem flúið hafa
land.
24 | Umræða 11.–13. nóvember Helgarblað
Aðsent
Jón Baldvin
Hannibalsson
Afhjúpun
Stýrðu banka Listi yfir helstu stjórnendur Landsbankans, eins og hann leit út daginn sem
bankinn fór á hausinn, er nánast samhljóða skrá yfir fyrrverandi formenn eða stjórnarmenn
Heimdallar, SUS, Vöku og Orators og aðstoðar- og venslamenn ráðherra Flokksins.
„Peningarnir
tóku völdin
og stjórnmálamenn
og flokkar voru á mála
viðskiptajöfranna