Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 2011, Side 6

Náttúrufræðingurinn - 2011, Side 6
Náttúrufræðingurinn 58 10 0 10 0 80 10 30 40 50 60 60 70 80 90 4030 20 20 11 0 70 10 60 5040 20 10 10 30 40 a) b) c) 3. mynd. Dýpi á klöpp (berggrunn) í utan- verðum Hvalfirði. Dýptarlínur (í metrum) sem dregnar eru á botnkortið eru úr skýrslu Kjartans Thors og Guðrúnar Helgadóttur.3 4. mynd. Snið eftir legu Hvalfjarðarganga teiknað eftir útboðsgögnum ganganna. Yfir- hækkun er tíföld, þannig að halli ganganna er verulega ýktur. Göngin eru 5,7 km löng og er lega þeirra sýnd á 1. mynd. teiknaði jaðar Álftanesjökulsins á þessu svæði, milli Kiðafells sunnan fjarðar og Grafar norðan fjarðar.5 Hins vegar kann einhverjum að finnast sérkennilegt að jökulgarður sé 5 km breiður og hafi slétt yfirborð. Þetta verður rætt í næsta kafla. Síðjökultími og sjávar- stöðubreytingar í Hvalfirði Í doktorsritgerð sinni gerði Ólafur Ingólfsson grein fyrir atburðarás í syðsta hluta Borgarfjarðarsýslu á síðjökultíma.6 Hann rakti m.a. sögu jöklunar í lok ísaldar á svæð- inu, en rannsóknasvæði hans náði að norðurströnd utanverðs Hval- fjarðar. Sömuleiðis rakti Ólafur breytingar á sjávarstöðu á þessum tíma. Hann greindi tvö framrás- arstig jökulsins við lok ísaldar. Hið fyrra (Skipanesstig) taldi hann sambærilegt við eldra-dryasskeið í Evrópu. Hið síðara (Skorholtsmela- stig) taldi hann líklega sambærilegt við yngra-dryasskeiðið í Evrópu. Á milli þessara skeiða hopaði jökull- inn á svonefndu Látrastigi. Ólafur sá ummerki sjávarborðs ofan núver- andi sjávarborðs á öllum þessum tíma. Hann taldi sjó hafa staðið í 80–90 metrum á Skipanesstigi, yfir 35 metrum á Látrastigi og í 6070 metrum á Skorholtsmelastigi. Þannig virðist sjór hafa staðið 60 til 70 metrum hærra en nú þegar jöklar tóku að hverfa úr Hvalfirði við upp- haf nútíma. Aðrir höfundar hafa lýst þáttum úr þessari sögu, og má þar nefna Brynhildi Magnúsdóttur og Hreggvið Norðdahl.7 Forrannsóknir vegna Hvalfjarðar- ganga gáfu tilefni til vangaveltna um framhald þessarar sögu sjávar- stöðubreytinga. Jarðlagasniðin á 5. mynd sýna m.a. að ofarlega í setlög- unum er mislægi sem unnt er að rekja um allan utanverðan Hvalfjörð. Sambærilegt mislægi er að finna víðsvegar í sunnanverðum Faxaflóa, og reyndar víða um land. Kjartan Thors og Guðrún Helgadóttir töldu að mislægið mætti rekja til breytinga á sjávarborði í upphafi nútíma.8 Þannig hefði sjávarborðslækkun valdið rofi á setlögum í Hvalfirði og skilið eftir slétt yfirborð. Við þessa lækkun hefði jökulgarðurinn milli Kiðafells og Grafar þannig rofnað og sléttast að ofan. Er sjávarborð tók að hækka aftur í átt til núverandi sjávarborðs, sköpuðust skilyrði til setmyndunar ofan á roffletinum. Með tilvísun í aldursgreiningar í ritgerð Ólafs Ingólfssonar og aldurs- greiningu á ferskvatnsmó af svæð- inu við Syðra-Hraun í Faxaflóa6 töldu Kjartan og Guðrún að sjávar- borð hefði orðið lægst í upphafi nútíma, en síðan hækkað til núver- andi stöðu.8 Mislægið í Hvalfirði er á um 35 metra sjávardýpi. Ekki er gefið að sjávarmál hafi farið svo langt niður. Það gæti hafa verið nær -30 metrum, en erfitt er að nefna nákvæma tölu í því sambandi. Athyglisvert er að mislægið finnst í farveginum, sem liggur út eftir dýpsta hluta fjarð- arins. Þannig er farvegurinn talinn hluti af mislæginu, eða frá upphafi nútíma. Velta má fyrir sér uppruna farvegarins, en allar líkur verður að telja á að hann tengist straumi eða straumum um utanverðan Hval- fjörð við lága sjávarstöðu. Kjartan og Guðrún töldu farveginn tengjast sjávarfallastraumum um svæðið.8 Þannig hefðu aðfalls- og útfalls- straumar grafið farveginn og komið í veg fyrir að hann fylltist síðar af setframburði. Við lækkun sjávarborðs þrengdist fjörðurinn að sjálfsögðu. Skammt utan við Galtarvíkurdjúp liggur 81_2#profork070711.indd 58 7/8/11 7:41:06 AM

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.