Morgunblaðið - 04.03.2016, Side 23

23
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 4. MARS 2016
Yfir mjallhvítu landi Hálendið er allt snævi þakið eins og sjá má þegar litið er út um glugga nýrrar vélar Flugfélags Íslands, Bombardier Q400, á leiðinni frá Reykjavík til Akureyrar.
Árni Sæberg
Í verðlaunabókinni
Þegar siðmenningin
fór fjandans til vitnar
Gunnar Þór Bjarnason
sagnfræðingur í þing-
ræðu sem Guðmundur
Björnsson landlæknir
flutti í ágúst 1914 í
þann mund sem fyrri
heimsstyrjöldin hófst.
Bókarkaflinn um ræð-
una ber millifyrirsögn-
ina Ræðan mikla.
Guðmundur talaði í hartnær tvær
klukkustundir og sagði að Íslend-
ingar mættu ekki vera „þau börn að
halda, að okkur einum sé óhætt og
okkar framtíð“. Ljóst væri að Danir
gætu ekki varið Ísland ef á reyndi.
„En það er spá mín, að þessi skálm-
öld verði ekki skammvinn. Og nú
spyr ég í fullri alvöru: Hvaðan kem-
ur mönnum sú vissa, að Ísland sé
óhult í þessum mikla ófriði?“ Þjóð-
verjum yrði ekki skotaskuld úr því
að hernema Danmörku, það vissu
allir. Á þeim stutta tíma sem liðinn
væri frá því að Norðurálfuófrið-
urinn hófst hefði þegar sýnt sig að
smáþjóðum væri hvorki stoð í vopn-
leysi né hlutleysi. Það sýndu örlög
Lúxemborgar og Belgíu. „Trúa
menn því að varnarleysið sé örugg-
asta vörnin?“ spurði Guðmundur.
„Hver hefur heitið Íslandi griðum?
Enginn!“
Taldi Guðmundur nauðsynlegt að
landstjórnin leitaði samninga við
bresk stjórnvöld svo að Íslendingar
bæru ekki skarðan hlut frá borði ef
Danir lentu í stríði við Breta eins og
í Napóleonsstríðunum
snemma á 19. öld.
Taldi hann Íslendinga
gera sig seka um „víta-
vert andvaraleysi“ í
samskiptum við aðrar
þjóðir. Menn yrðu að
glöggva sig á því að
„utanríkismálin eru að-
alatriði í stjórnarfari
þessa lands“. Sagðist
hann oft hafa hugleitt
„hvernig á því muni
standa, að við Íslend-
ingar erum svo hræði-
lega sinnulausir um okkar mesta
vandamál, viðskipti okkar við önnur
ríki, öll okkar utanríkismál“. „Við
höfum aldrei lært að haga okkur
eins og ríki, vitum ekki, hvað það er,
kunnum það ekki, vitum ekki, að ut-
anríkismálin eru nú orðin okkar
mestu og vandasömustu velferð-
armál.“
Eftir að hafa rakið efni ræðunnar
segir Gunnar Þór Bjarnason (bls.
122):
„Aldrei fyrr hafði alþingismaður
talað af slíkum þunga um utanríkis-
mál Íslands. Ef til vill mætti segja
að hann hafi verið á undan sinni
samtíð. Ræðan vakti að minnsta
kosti engin viðbrögð á þingi, kveikti
engar umræður. Ráðherra [Sig-
urður Eggerz] tók einn til máls,
svaraði fyrirspurninni [um hvernig
hagsmuna Íslands yrði gætt ef sam-
bandið við utanríkisráðuneytið í
Kaupmannahöfn slitnaði] og sá ekki
ástæðu til að teygja lopann. Taldi
hann áhyggjur Guðmundar af ör-
yggi Íslands óþarfar og fyrir-
spurnina til óþurftar. Íslenska land-
stjórnin hefði engar sérstakar
ráðstafanir gert til að tryggja hlut-
leysi Íslands og ekki rætt við Breta-
stjórn um slíkt. Engar viðræður af
því tagi væru á döfinni.“
Guðmundur Björnsson land-
læknir sá betur hvað verða vildi en
Sigurður Eggerz ráðherra og er því
öllu vel til haga haldið í hinni ágætu
bók Gunnars Þórs.
Hvatning til umræðu
Hið undarlega er að enn þann dag
í dag, rúmri öld eftir að „ræðan
mikla“ var flutt, er ástæða til að
hvetja Íslendinga til að átta sig á
hve miklu utanríkis- og öryggismál
skipta.
Auður Jónsdóttir rithöfundur
birti greinina Varhugaverðir tímar á
vefsíðunni Kjarnanum 9. febrúar.
Greinina skrifaði Auður í Þýska-
landi. Þar minnist hún á ein-
kennilega árás sem rússnesk stjórn-
völd gerðu fyrir skömmu á
lögregluna í Berlín og þýsk yfirvöld
með ásökunum um að þau gerðu
ekki nóg til að upplýsa mál ungrar
stúlku af rússneskum ættum sem
sagði útlendinga hafa rænt sér í
Berlín. Síðar játaði stúlkan að hún
hefði falið sig á heimili vinar síns til
að komast hjá því að upplýsa
stranga foreldra sína um að hún
skrópaði í skólanum. „En ráðamenn
í Rússlandi vilja ólmir telja sínu
fólki trú um að þarna hafi flótta-
menn nauðgað rússneskri stúlku og
það sé Merkel að kenna,“ segir Auð-
ur og síðan í lok greinarinnar:
„Hér í Þýskalandi sýður á sjón-
varpinu því það er svo hressilega
rætt saman í öllum umræðuþátt-
unum þar sem fólk skiptist á skoð-
unum um þessi mikilvægu mál. Er
ekki löngu kominn tími á eldheitan
umræðuþátt í íslensku sjónvarpi um
alþjóðastjórnmál og sögulegar
hræringar í heiminum?“
Umræðuþættir í sjónvarpi eru
eitt, annað að átta sig á því hvert
stefnir og hvernig hag Íslendinga sé
best gætt.
Miklar hræringar
Hræringarnar í næsta nágrenni
okkar eru vissulega miklar. Full
ástæða er til að fylgjast náið með
þeim og ræða. Hér skulu nefnd
fimm atriði sem skipta miklu:
1. Atkvæðagreiðslan í Bretlandi
um hvort Bretar verða áfram í ESB
eða ekki. Segi Bretar sig úr ESB ýt-
ir það undir frekari sundrungu inn-
an sambandsins á tímum þegar
samstaða Evrópuríkja gagnvart
Rússum er mikilvægari en hún hef-
ur verið í aldarfjórðung.
2. Þróun Schengen-samstarfsins.
Þar er um tvíþætt samstarf að
ræða: að tryggja vegabréfalaus
landamæri innan Schengen-
svæðisins og sporna gegn því að
þetta frelsi sé misnotað til dæmis til
glæpastarfsemi. Gæsla ytri landa-
mæra svæðisins er hrunin í Grikk-
landi og samstarfið því í uppnámi.
Við þessar aðstæður skiptir aðild að
eftirlits- og löggæsluhlið samstarfs-
ins miklu.
3. Áherslan á sameiginlegar varn-
ir NATO-ríkjanna og aukna viðveru
bandarísks herafla í Evrópu, eins
nálægt landamærum Rússlands og
unnt er, kallar á aukinn viðbúnað
bandamanna Íslendinga á Norður-
Atlantshafi og afnot af landi hér til
að tryggja öryggi á hinni mikilvægu
samgönguæð yfir hafið milli Evrópu
og Norður-Ameríku.
4. Ákvörðun Hvals hf. um að
hætta stórhvalaveiðum auðveldar öll
samskipti við bandarísk stjórnvöld.
Frá 1. apríl 2014 hafa þessi forseta-
fyrirmæli t.d. gilt innan bandaríska
stjórnkerfisins: „Ráðherrar og aðrir
háttsettir embættismenn meti hvort
heimsóknir háttsettra aðila til Ís-
lands séu við hæfi í ljósi þess að
veiðar á langreyði eru hafnar á nýj-
an leik og áframhaldandi verslun
með afurðir þeirra veiða.“
5. Nauðsyn þess að friðar-
samkomulag vegna Úkraínu sé virt
svo að létta megi af viðskiptaþving-
unum gagnvart Rússlandi. Kreml-
verjar nota þær sem átyllu til að
setja viðskiptabann á íslenskan fisk
og önnur matvæli.
Séu utanríkismálin ekki sífellt lif-
andi þáttur í opinberum umræðum
er hætta á að ótti skapist vegna tor-
tryggni og vanþekkingar. Á engu
sviði er auðveldara að stunda
hræðsluáróður en þegar samskipti
við aðrar þjóðir eru á döfinni. Öfl-
ugasta vörnin gegn þeim áróðri er
opin umræða um þá hagsmuni sem í
húfi eru og hvernig best sé að
tryggja þá.
Eftir Björn
Bjarnason »Rúmri öld eftir að
„ræðan mikla“ var
flutt er ástæða til að
hvetja Íslendinga til að
átta sig á mikilvægi ut-
anríkis- og öryggismála.
Björn Bjarnason
Höfundur er fv. ráðherra.
Mikilvægi umræðna um utanríkismál