Morgunblaðið - Sunnudagur - 19.06.2016, Blaðsíða 36

36 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19.6. 2016
F
yrir um einni öld var Jón Þorláksson
mikill yfirburðamaður í íslenskum
stjórnmálum og raunar landsmálum í
víðari skilningi. Hann sinnti mörgum
mikilvægum verkefnum fyrir þjóð sína,
varð landsverkfræðingur og stóð fyrir
miklum verklegum framfaramálum, en hann varð líka
þingmaður, fjármálaráðherra, forsætisráðherra og
borgarstjóri, auk þess að leiða Sjálfstæðisflokkinn
fyrstu árin frá stofnun árið 1929. Þeir eru ekki margir
sem komist hafa yfir jafnmikið og hrint jafnmiklu í
framkvæmd og Jón Þorláksson gerði. Eitt af því sem
án efa auðveldaði honum að vera jafnmikilvirkur og
raun ber vitni er að hann hafði þann eiginleika að láta
ekki það níð, sem jafnan fylgir störfum þeirra sem
aðsópsmiklir eru á landsmálavettvangi, trufla sig.
Þessu lýsti skólabróðir hans þannig í minningargrein:
„Hann gat lesið sjóðbullandi níðgreinar um sjálfan sig
með ísköldu blóði, fannst víst ekki meira til en þótt
akarn hefði fallið í höfuð honum. Andstæðingum hans
tókst aldrei að kvelja hann með öðru en órökvísu og
heimskulegu hjali.“
Jón vissi hvað hann vildi
Þetta var þýðingarmikið og varð til þess að hann lét
ekki níðróginn slá sig út af laginu, en sennilega skipti
þó sköpum um hve miklu hann kom til leiðar og hve
farsæll hann var í verkum sínum, að hann vissi hvað
hann vildi. Jón Þorláksson hafði skýra meginstefnu
sem hann fylgdi í stjórnmálum og hann var ekki aðeins
verkmaður mikill, hann skýrði sjónarmið sín einnig í
rituðu og mæltu máli sem dr. Hannes Hólmsteinn
Gissurarson prófessor hefur unnið þrekvirki við að
taka saman og gera aðgengilegt þeim sem annars vissu
lítið um mann sem féll frá fyrir rúmum átta áratugum.
Jón fjallaði meðal annars um stjórnmálastefnur;
íhaldsstefnu, umrótsstefnu, frjálslyndi og stjórnlyndi.
Muninum á íhaldsstefnunni og umrótsstefnunni lýst
hann þannig að þegar ráða skyldi fram úr einhverju
vandamáli, þá spyrði íhaldsstefnan: „Hvað hefir reynst
vel á þessu sviði hingað til? Það, sem vel hefir reynst,
viljum vér til fyrirmyndar hafa, viljum varðveita það.
Vér viljum ekki breyta til, nema oss þyki sýnt, að nýj-
ungin sé betri. En umrótsstefnan festir augun á göllum
hinnar eldri tilhögunar, sem einatt verða auðfundnir í
þessum ófullkomna heimi, og segir: Burt með það
gamla og gallaða, vér viljum reyna eitthvað nýtt. Sá
mismunur á lundarfari, sem hér er lýst, er önnur hin
algengasta undirrót flokkaskiptingar í þjóðmálum, þó
að slík flokkaskipting geti að vísu risið upp af ýmsum
öðrum rótum. Íhaldsmaðurinn er venjulega aðgætnari
og þess vegna oft seinlátari til nýjunganna en umróts-
maðurinn. En af þessu leiðir líka einatt það, að þegar
íhaldsmaðurinn eftir sína nákvæmari athugun er orð-
inn sannfærður um gildi og gagnsemi einhverrar nýj-
ungar, þá fylgir hann henni fram með meiri festu en
umrótsmaðurinn, sem ekki hefir gert eins miklar kröf-
ur til sjálfs sín um rök fyrir nýbreytninni. Þess vegna
vill það einatt verða svo, að íhaldsmennirnir verða dug-
legri framkvæmdamenn á sviði nýjunganna en umróts-
mennirnir, en upptökin að nýjungunum koma oftar frá
umrótsmönnunum.“
Að breyta breytinganna vegna
Þessi lýsing á íhaldsstefnu og umrótsstefnu á enn vel
við. Þeir eru til nú á tímum sem vilja breyta breyting-
anna vegna. Undarlegasta dæmið um þetta er sú hug-
mynd sem kom upp eftir fall bankanna, að breyta
þyrfti stjórnarskránni. Oft er því haldið fram að allt sé
með öðrum hætti hérlendis en erlendis og yfirleitt eru
þær fullyrðingar byggðar á þekkingarleysi á því sem
gerist erlendis í bland við fordóma og jafnvel fyrir-
litningu gagnvart því sem innlent er. Í þessu tilviki
ætti þessi staðhæfing þó við, því að engum öðrum en
nokkrum íslenskum umrótsmönnum datt í hug að ráð-
ast ætti í róttækar breytingar á stjórnarskrá þó að
bankar hefðu fallið og efnahagur sokkið í djúpa lægð.
Þó bregður svo undarlega við að enginn af þeim sem
iðulega halda því fram að allt sé með öðrum hætti hér
en annars staðar bendir á hve mjög Ísland hefur skorið
sig úr að þessu leyti eftir að bankinn Lehman Brothers
í Bandaríkjunum féll. Og athygli vekur að þrátt fyrir
þetta mesta bankafall Bandaríkjanna fer enginn
forsetaframbjóðendanna þar fram með þá stefnu að
breyta verði stjórnarskránni, jafnvel þó að hún sé öllu
eldri en sú íslenska.
Frjálslyndi og stjórnlyndi
Auk íhaldsstefnunnar og umrótsstefnunnar voru
frjálslyndi og stjórnlyndi þær átakalínur sem Jón leit
sérstaklega til í stjórnmálum. Þessar stefnur skiptu
fólki í hópa eftir „mismunandi skoðun á afstöðu fé-
lagsheildarinnar eða ríkisvaldsins til einstaklinganna.
Önnur stefnan heldur því fram, að hver einstaklingur
eigi að vera sem frjálsastur sinna athafna innan þeirra
takmarka, sem lögin setja til varnaðar gegn því, að ein-
staklingarnir vinni hver öðrum eða félagsheildinni
tjón. Hún lítur svo á, að verkefni ríkisvaldsins sé
einkanlega það að vernda heildina gegn utanaðkom-
andi árásum og einstaklinga hennar gegn yfirgangi
lögbrjóta og misendismanna. Þessi stefna hefir mjög
oft kennt sig við frjálslyndið, og er það fremur vel valið
heiti, því að frjálslyndið, þ.e. vöntun á tilhneigingu til
þess að gerast forráðamaður annarra, er sjálfsagt
höfuðeinkenni þess lundarfars, sem markar stefnuna.
Höfuðröksemd þessarar stefnu fyrir málstað sínum er
sú, að þá muni mest ávinnast til almenningsheilla, er
hver einstaklingur fær fullt frjálsræði til að nota krafta
sína í viðleitninni til sjálfsbjargar öðrum að skaðlausu.
Andstæðingar þessarar stefnu eru þeir menn, sem
vilja láta félagsheildina eða ríkisvaldið setja sem fyllst-
ar reglur um starfsemi einstaklinganna, banna margt,
leyfa fátt og skipulagsbinda allt. Þeir festa sjónir á því,
að þar sem einstaklingsfrelsið er ríkjandi, þar fara
mörg átökin til ónýtis, af því að þeim er klaufalega
beitt. Þeir halda sig geta beint átökum einstaklinganna
í rétta átt með því að gefa nógu ýtarleg lagaboð og
reglur um starfsemi þeirra, en gæta miður að hinu, að
um leið og einstaklingurinn er sviptur frelsinu, þá er
venjulega þar með kæfð löngun hans til að beita kröft-
unum, og frost kyrrstöðunnar færist fyir þjóðlífið. Þeir
festa líka stundum sjónir á því, að frelsið skapar mönn-
um misjöfn kjör, dugnaðarmaðurinn nær í meira af sól-
skini tilverunnar handa sér og sínum en meðalmað-
urinn, og vilja þá jafna þetta með því að hengja á
dugnaðarmanninn hnyðjur eða hneppa framtakssemi
hans í viðjar einhvers skipulags, gleymandi því, að
skuggarnir á tilveru meðalmannsins verða að minnsta
kosti ekki bjartari fyrir því, þó að sólskinsblettunum sé
burtu rýmt úr þjóðfélaginu.“
Þeir stjórnlyndu slá ekki slöku við
Stjórnlyndir menn hafa ekki látið af afskiptum af
stjórnmálum þó að níutíu ár séu frá því að þessi orð
voru rituð. Þeir eru enn að og draga ekki af sér þó að
nokkur hjálp sé í því fyrir hina frjálslyndari að sú þjóð-
félagsskipan sem þeir stjórnlyndustu aðhylltust hafi
fallið kylliflöt undan eigin þunga fyrir um aldarfjórð-
ungi.
En þó að stjórnlyndir menn utan Norður-Kóreu séu
fáir þeirrar gerðar að þeir reyni vísvitandi að hneppa
allan almenning í allsherjarfjötra þurfa frjálslyndir
menn hvarvetna áfram að gæta að frelsi sínu og ann-
arra til orðs og æðis. Tilhneigingin er því miður sú, að
hinir stjórnlyndu telja sig gjarnan eiga meira erindi í
stjórnmál og opinbera umræðu en aðrir, enda er
grundvöllur stefnunnar ekki síst sá að telja sig vita
betur en almenningur hvað honum er fyrir bestu.
Þetta veldur því að viðhorf stjórnlyndis fá mikið vægi,
jafnvel þó að flestir séu væntanlega þeirrar skoðunar
að þeir eigi sjálfir að ráða sínum málum fremur en að
öðrum beri rétturinn til þess.
Milli fátæktar og bjargálna
Þó að Jón Þorláksson hefði skýra sýn um grundvallar-
atriði stjórnmálanna hafði hann ekki síður skýra sýn
um hvaðan Ísland væri að koma og hvert það þyrfti að
fara, það er að segja í efnahagslegu tilliti og hvað vel-
ferð og velmegun landsmanna snerti. Um þetta fjallaði
hann meðal annars í fyrirlestrinum Milli fátæktar og
bjargálna og sagði þar að undir lok átjándu aldar hefði
svo mikil örbirgð verið ríkjandi á Íslandi að líklega
væru þess naumast dæmi að þjóð hefði „sokkið svo
djúpt í fátækt og líkamlegan vesaldóm og lifað þó af.“
Nú eru miklar breytingar orðnar á þessu. Þó eru Ís-
Saga Íslands er ævintýri
líkust: Frá örbirgð og fátækt
til bjargálna og allsnægta
Reykjavíkurbréf17.06.16