Morgunblaðið - 30.06.2017, Blaðsíða 22

22 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 30. JÚNÍ 2017
Fræði Óskar Guðlaugsson hefur unnið kerfisbundna, tölfræðilega úttekt á gögnum um kvaðir í Jarðabók Árna
Magnússonar og Páls Vídalíns, en hún er einstök heimild um gamla íslenska bændaþjóðfélagið.
SVIÐSLJÓS
Guðmundur Magnússon
gudmundur@mbl.is
„Það kom mér einna mest á óvart
hversu mikill munur var milli lands-
hluta þegar kom að kvöðum og svo
að þrátt fyrir að kvaðirnar virðist
fljótt á litið mjög fjölbreyttar, þá
var gríðarlega stór hluti þeirra
sömu þrjár kvaðirnar, skipsáróður,
dagslættir og hestlán,“ segir Óskar
Guðlaugsson sem nú í vor lauk
meistaraprófsritgerð í landfræði við
líf- og umhverfisvísindadeild Há-
skóla Íslands þar sem fjallað um
svokallað kvaðakerfi í gamla ís-
lenska bændaþjóðfélaginu.
Með kvöðum er átt við skyldu-
verk sem leiguliðar, bændur og
búalið, urðu að inna hendi í þágu
landeigenda sem endurgjald fyrir
að búa á jörð. Rannsókn Óskars,
sem byggist á Jarðabók Árna
Magnússonar og Páls Vídalíns frá
1703, sýnir betur en áður einkenni
kvaða, útbreiðslu og tilgang. Þótt
oft hafi verið fjallað um kvaðir í ís-
lenskum sagnfræðiritum hafa þær
ekki áður verið rannsakaðar með
kerfisbundnum, tölfræðilegum
hætti eins og nú. Kvaðir voru sam-
tals á 1.050 býlum af 3.449 sem voru
í byggð 1703, eða á um 30,4% allra
jarða.
Niðurstöður Óskars koma í gróf-
um dráttum heim og saman við það
sem Þorvaldur Thoroddsen lýsti
fyrir rúmri öld: helstu kvaðirnar
voru þær þrjár sem nefndar voru
hér að framan, en Bessastaðasvæð-
ið skar sig úr vegna fjölda smærri
kvaða sem tíðkuðust síður annars
staðar.
Tengt við lykilbreytur
Nýmælið í ritgerð Óskars eru að
tengja kvaðakerfið við nokkrar lyk-
ilbreytur: landshluta, eignarhald
jarða og tegund býla. Kort og töl-
fræði leiða í ljós sterk tengsl á milli
þessara þátta og þess hvers kyns
kvaðir voru til staðar á ábúendum
jarða.
Þó svo að kvaðir hafi ekki dreifst
jafnt á heimilisgerðir jarða – hlut-
fallslega fleiri kvaðir voru á lögbýl-
um en á smærri býlum – þá bendir
rannsóknin til að sú dreifing skýrist
frekar af eðli kvaðanna og einkenn-
um þeirra landshluta þar sem þær
voru útbreiddar. Róðrarkvaðir hafi
t.d. verið útbreiddar í sjávar-
byggðum þar sem tómthús voru al-
geng og að þær kvaðir hafi einnig
verið á tómthúsmenn. Svæðin þar
sem kvaðir voru sérstaklega fjöl-
breyttar og umfangsmiklar hafi
hins vegar ekki verið tómthús-
byggðir heldur svæði þar sem stór
hluti heimila voru lögbýli (t.d. Ár-
nes- og Rangárvallasýsla). Heim-
ilisgerð hefur því ekki verið ráðandi
breyta og sá hlutfallslegi munur á
dreifingu kvaða milli heimilisgerða
er frekar afleiðing af því hvers eðlis
kvaðirnar voru og hvernig þær
dreifðust.
Eignarhald hefur gjarnan verið
nefnt sem lykilbreyta í fyrri um-
fjöllun um kvaðir, því það er áber-
andi að kvaðir voru sérstaklega al-
gengar á konungs- og kirkjujörðum.
Eignarhald konungs og bisk-
upsstóla var hins vegar mjög lands-
hlutabundið, með þeim hætti að
stórir klasar jarða voru í eigu þess-
ara aðila. Af þeim sökum er, þegar
nánar er að gáð, ekki augljóst að
mati Óskars hvort útbreiðsla og
einkenni kvaðanna skýrist helst
vegna eignarhaldsins eða vegna
sérkenna landshlutanna sjálfra.
Sérkenni landshluta réð mestu
Óskar telur gögnin frekar benda
til þess að sérkenni landshluta hafi
ráðið ferðinni. Skýrasta dæmið fel-
ist í samanburði Suður- og Vest-
urlands. Í Árnes- og Rangárvalla-
sýslum hafi stór hluti jarða verið í
eigu Skálholts og á þeim jörðum
hafi verið einkennandi mynstur
þriggja kvaða allsráðandi. Það
mynstur sé hins vegar ekki bundið
við Skálholtsjarðirnar heldur sé það
líka algengt á jörðum í annars kon-
ar eigu innan landshlutans. Í öðrum
landshlutum sé þessi sama sam-
setning kvaða hvergi til staðar, hún
sé sérkenni Suðurlandssýslanna.
En „kvaðir þrennar“ séu hins vegar
ekki sérkenni Skálholtsjarða, því að
á jörðum sem stóllinn átti í öðrum
landshlutum hafi ekki verið sömu
kvaðir. Skálholt hafi átt fjölda jarða
í Borgarfjarðarsýslu en kvaðir þar
hafi verið í samræmi við það sem
þar tíðkaðist, óháð eignarhaldi. Með
þessu sé þó ekki sagt að eignarhald
hafi ekki verið mikilvæg breyta,
Líklegt sé að Skálholtsstóll og kon-
ungur hafi haft mótandi áhrif á sér-
kenni kvaða í þeim landshlutum þar
sem þessir eigendur áttu stóran
hluta kvaðanna.
Þarfir sem kvaðir mættu
Annað sjónarhorn á kvaðakerfið
er að líta á tilgang þeirra og hvaða
þörfum þeim var ætlað að mæta.
Rannsókn Óskars sýnir að landeig-
endur nýttu sér róðrakvaðir til að
tryggja sér mannskap á báta sína.
Þörfin var tilkomin vegna viðvar-
andi vinnuaflsskorts í fámennu og
strjálbýlu landi, Dagslættir mættu
árlegri hámarksþörf landeigenda
fyrir vinnuafl í landbúnaði. Kvaðir
um fjárrúning og laxveiði megi
einnig skýra með sama hætti, árs-
tíðabundinni umframþörf fyrir
vinnuafl. Þá hafi hestlán og hinar
ýmsu flutningskvaðir mætt þörf
sumra landeigenda fyrir flutning á
vörum, aðallega fiski, frá ver-
stöðvum í kaupstað eða heim til
landeiganda. Um var að ræða tíma-
bundna umframþörf. Þeirri þörf
hefur verið heppilegra að mæta
með því að fá eignir leiguliða að láni
í staðinn fyrir að halda uppi fleiri
hestum eða vinnumönnum yfir árið,
segir Óskar.
Það sem síst verður útskýrt með
þessum hætti eru fjölbreyttar kvað-
ir sem bændur á jörðum Bessastaða
var ætlað að sinna. Um var að ræða
störf sem ekki voru árstíðabundin,
svo sem húsastörf á Bessastöðum,
maltmölun og torfskurð. Óljóst er
hvers vegna það hentaði frekar
embættismönnum að skikka land-
seta í þessi verk frekar en vinnu-
menn. Telur Óskar að ástæða sé til
að rannsaka sérstaklega kvaðakerfi
Bessastaðajarðanna með því að fara
í saumana á búskap og rekstri land-
fógetanna.
Stærri rannsókn í bígerð
„Ég og fleiri sem tengjast rann-
sókninni erum nú þegar að hefja
stærri rannsókn sem nýtir jarða-
bókina ásamt manntalinu og kvik-
fjártalinu 1703 til að rannsaka með
kerfisbundnum hætti hver staða
heimila landsins var árið 1703. Þá á
ég aðallega við fjárhag heimilanna
(tekjur og útgjöld) og fjölskyldu-
stöðu. Markmiðið er m.a. að geta
borið saman efnahagsstöðu og sam-
félagsgerð mismunandi landshluta,
og dregið ályktanir um vægi mis-
munandi tekju- og útgjaldaliða
heimilanna. Til lengri tíma gerum
við líka ráð fyrir að þróa gagna-
grunn sem væri aðgengilegur al-
menningi gegnum vefviðmót,“ segir
Óskar Guðlaugsson. Hann segir að
þetta verkefni sé styrkt af Rannís
og ætlað tveimur doktorsnemum í
sagnfræði, honum og Sigríði Hjör-
dísi Jörundsdóttur. Eru leiðbein-
endur þeirra Guðmundur Jónsson
og Ólöf Garðarsdóttir, en auk
þeirra taka fleiri fræðimenn þátt í
verkefninu.
Skýrari mynd
af kvöðum en
áður var kunn
 Rannsakaði útbreiðslu og tilgang
kvaða í gamla bændaþjóðfélaginu
Útbreiðsla kvaða á jörðum 1703
Jarðir með kvaðir
Jarðir án kvaða
Morgunblaðið/RAX
LANGVIRK
SÓLARVÖRN
ÞOLIR SJÓ, SUND
OG LEIK
SÓLARVÖRNIN SEM HÚÐLÆKNAR MÆLA MEÐ
Grunnformúlan er
læknisfræðilega skráð
Viðbætt kollagen, silkiextrakt, C- og E-vítamín til að fyrirbyggja
húðöldrun og lagfæra sólskaða.
• Verndar húðina sem verður fallega brún, mjúk og rakafyllt.
• Ofnæmisprófað, reynist vel gegn sólarexemi og sólarofnæmi.
• Frábært undir andlitsfarða. Ekkert klístur og smitar ekki í fatnað, gott í hársvörðinn.
• Engin umhverfis- eða hormónatruflandi efni, engar nánóeindir, ilm- eða litarefni.
UVA
Yfir 90% UVA vörn.
Evy fæst í Fríhöfninn, Apótekum, Hagkaup, Nettó, Fjarðarkaup, Melabúðinni, Græn heilsa og víðar | nánar á evy.is