Morgunblaðið - Sunnudagur - 12.11.2017, Blaðsíða 4

INNLENT
JÚLÍA MARGRÉT
ALEXANDERSDÓTTIR
julia@mbl.is ’
Að gleyma er ekki það sem græðir. Heldur að muna.
Amy Greene, bandarískur rithöfundur
4 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 12.11. 2017
Úrvinnslan eftir að sagt er frá
Byltingin kennd við „Ég líka“ eða „Metoo“, þar sem konur og karlar um allanheim stigu fram á samfélagsmiðlum og
í fjölmiðlum og sögðu frá kynferðislegri
áreitni og ofbeldi, er að breyta heiminum. Við-
horf fjölda fólks til kynferðislegrar áreitni hef-
ur breyst á aðeins örfáum
vikum þar sem það skilur af-
leiðingar og alvöru atvika
sem hafa í gegnum aldirnar
verið sagðar léttvægar. Þeir
sem hafa orðið fyrir kynferð-
islegri áreitni upplifa líka
byltingu innra með sér. Það
er ekki þeirra að „harka af
sér“, þegja og líta á þetta
sem eðlilegan þátt í tilverunni.
Enn á eftir að sjá hvort þessi vitundarvakn-
ing verður til þess að kynferðisleg áreitni
minnkar. Þeir sem hafa stigið fram og sagt frá
upplifa líka mismunandi tilfinningar. Er það
að segja frá einhvers konar lausn?
„Það er alltaf persónubundið hvernig fólk
upplifir það að segja frá. Það getur vissulega
verið léttir fyrir þolanda en einnig ýft upp erf-
iðar minningar, gjarnan háð því hvar fólk er
statt í úrvinnslu á því sem fyrir það kom,“ seg-
ir Sjöfn Evertsdóttir sálfræðingur hjá Áfalla-
og sálfræðimiðstöðinni.
„En þegar fólk upplifir að það að segja frá
ýfi upp tilfinningar er það gjarnan vegna þess
að dregið hefur úr forðun, atburðurinn færist
nær, og margir upplifa að líðan sín versni við
það. En minningarnar hafa verið þarna allt frá
atburðinum, fólk hefur bara náð að forðast
þær. Svo kemur að þeim tímapunkti að fólk
nær því ekki lengur og opnar á það, oft með
þeim sársauka eða létti sem því getur fylgt.“
Sjöfn segir að þegar fólk opnar á og með-
tekur hvað það hefur upplifað fari það um leið
að tengja betur saman þær andlegu afleið-
ingar sem ákveðin atvik og ofbeldi hafa haft á
líf þeirra.
„Sumir eru að viðurkenna það fyrir sér í
fyrsta sinn, því ein af afleiðingum kynferðisof-
beldis, og það sem viðheldur gjarnan langvar-
andi sálrænum vanda í kjölfarið, er afneitunin;
það vill enginn verða fyrir kynferðisofbeldi og
því forðast fólk gjarnan að „rifja upp atvikið“.“
Afleiðingar sem fólk er ekki búið að tengja
saman við það sem það hefur orðið fyrir í lífinu
geta verið bæði andlegar og líkamlegar, en
tíðni áfallastreituröskunar er t.d. hæst meðal
þolenda kynferðisofbeldis.
Margir upplifa létti
Sjöfn segir að það hvernig nærumhverfið tek-
ur svo við þeim upplýsingum sem fólk gefur,
bæði nánasta umhverfi og svo almennt, geti
líka haft mikil áhrif á það hvernig fólk upplifir
það að segja frá og því sé mikilvægt að veita
svigrúm.
„Þetta eru málefni sem í eðli sínu mega
aldrei vera leyndarmál, það á að segja frá. En
þau eru engu að síður prívatmál, það er að
segja þolandinn verður að geta stjórnað því
hverjir fá að vita. Hann verður að finna að
hann hafi stjórn á aðstæðum því að eðli kyn-
ferðisbrota er að valdið er tekið af þér. Valdið
til að ráða því hvað gert er við eigin líkama.
Við verðum að passa að sú valdníðsla og það
ofbeldi sem í því felst haldi ekki áfram með því
að taka stjórnina af þolandanum þegar hann
ætlar að fara að greina frá.
En um leið og greint er frá t.d. á opnum
samskiptamiðlum er stjórn umræðunnar úr
höndum þess sem frá greindi og því mikilvægt
að huga bæði að mögulegum jákvæðum sem
neikvæðum afleiðingum þess. Það er meðal
annars spurning hversu stórum hluta viðkom-
andi vill deila af þessari lífsreynslu og með
hverjum, því það getur haft neikvæðar afleið-
ingar fyrir þolanda að upplifa að hafa opnað
hjarta sitt upp á gátt fyrir fólki sem hann vildi
ekki opna sig fyrir t.d. vegna þrýstings eða
vegna þess að viðkomandi finnst að hann eða
hún eigi eða þurfi að segja allt.“
Sjöfn bendir á að samtökin Rótin hafi gefið
út bæklinginn „Ef fjölmiðlar hafa samband“
sem gagnlegt sé að lesa fyrir þolendur ofbeld-
isglæpa áður en t.d. greint er frá á opnum
samfélagsmiðlum eða í viðtölum.
„Þá skipta viðtökur nærumhverfis miklu
máli. Ef viðkomandi er ekki trúað getur hann
endurupplifað að virði hans sé ekkert, það sem
kom fyrir skipti ekki máli eða sé léttvægt. Þá
getur oft skapast mikil togstreita og aukið
álag í nærumhverfi þegar fólk loks þorir að
opna á erfiða reynslu eins og kynferðisofbeldi
eða áreiti. Togstreitan skapast í sumum til-
fellum þegar greint frá að sá sem áreitti kyn-
ferðislega eða braut á viðkomandi er fjöl-
skyldumeðlimur og fjölskyldur skiptast þá
jafnvel í tvo hópa; þá sem segja að þetta geti
ekki hafa gerst og hina sem trúa þoland-
anum.“
Þrátt fyrir að það sé afar persónubundið
hvað fólk upplifir við það að segja frá og frá-
sögnin hafi mismunandi afleiðingar eiga marg-
ir það sameiginlegt að upplifa mikinn létti.
„Frásögnin sem slík getur verið ákveðin
lausn t.d. frá sektarkenndinni. Um að maður
hefði átt að gera eitthvað öðruvísi, bregðast
við á annan hátt. En það má ekki rugla saman
þeim létti að hafa opnað á atburðinn og að hafa
fengið úrvinnslu á atburðinum. Lausn þess
sálræna vanda sem þolendur finna oft fyrir
felst ekki ein og sér í því að opna á umræðuna,
en er hins vegar mikilvægasta skrefið í átt að
úrvinnslu og bata, því þögnin kemur í veg fyrir
að viðkomandi fái þann stuðning og hjálp sem
þörf er.“
Ekki öllum sem líður betur
Hver eru næstu skref fyrir manneskju í þeim
sporum sem segir frá og upplifir ekki þann
sálarfrið sem hún hélt að hún myndi fá?
„Ef það hefur áhrif á daglegt líf og andlega
líðan myndi ég alltaf mæla með gagnreyndri
sálfræðimeðferð, svo sem áfallamiðaðri hug-
rænni atferlismeðferð, ÁHAM, sem mælt er
með samkvæmt klínískum leiðbeiningum sem
fyrsta meðferðarúrræði við áföllum. Hafi sál-
ræn einkenni verið til staðar í þrjá mánuði eða
lengur eftir áfall er mælt með ÁHAM og
EMDR (eye movement desensitisation and
reprocessing) meðferð. Síðan er náttúrlega
líka hægt að leita stuðnings hjá samtökum
eins og Stígamótum og Drekaslóð, en ef vand-
inn er viðvarandi og hefur neikvæð áhrif á
gæði daglegs lífs er gagnreynd sálfræði-
meðferð þörf.“
Í umræðunni um samfélagsmiðla og kyn-
ferðislega áreitni og ofbeldi segir Sjöfn tvennt
afar brýnt.
„Það er ofsalega mikilvægt að umræða um
þetta sé á samfélagsmiðlunum, þannig að fólk
viti að þetta er ekki í lagi, eitthvað sem má
ekki og er ekki ásættanlegt á neinn hátt. Átak-
ið Metoo skiptir gríðarlega miklu máli og það
er valdeflandi fyrir marga þolendur að koma
fram og segja: Þetta kom fyrir mig.
En það er ekki þar með sagt að öllum þol-
endum muni líða betur við að gera það, það er
persónubundið og taka þarf tillit til þess. Það
eru ekki allir tilbúnir til þess að segja frá ein-
hverju og þurfa að vera undir það búnir að
vera kannski á kassanum í Bónus og vera
spurðir út í þá lífsreynslu sem þeir deildu. Þá
er það að gerast í aðstæðum sem þú hefur ekki
stjórn á og orðið meira en að sitja við tölvuna
þar sem þú ert við stjórnvölinn.“
Fjöldi fólks hefur leitað til Stígamóta í kjöl-
far átaksins #metoo að því er fram hefur kom-
ið í fréttum.
„Fólk er að uppgötva að það hefur afskrifað
margt sem eðlilegt sem er það ekki í raun.
Fyrir nokkrum árum var eineltisumræðan á
svipuðum stað. Þú áttir bara að harka af þér,
þetta var bara einhver stríðni. Í dag vitum við
um alvarleika langtímaáhrifa eineltis. Nú er
einhvern veginn búið að gefa fólki frelsi til að
tjá sig um kynferðislega áreitni og átta sig á
að það er ekki eitt með sínar upplifanir og þarf
ekki að sætta sig við slíka hegðun lengur með
þögn.“
AFP
Milljónir kvenna og fjöldi karla hafa sagt frá kynferðislegri áreitni og ofbeldi undanfarið. Sjöfn Evertsdóttir sálfræðingur segir
marga vera að setja í samhengi í fyrsta sinn andlega og líkamlega vanlíðan og úrvinnslu þurfi víða.
„Nú er einhvern veginn búið að gefa fólki
frelsi til að tjá sig um kynferðislega
áreitni,“ segir Sjöfn Evertsdóttir.
Sjöfn Evertsdóttir