Vinnan - 01.04.1994, Qupperneq 10

10
Setulið Bandaríkjamanna og skæruhernaðurinn
viö Reykjavíkurhöfn árið 1942
Hugmyndir um
hernaðarafskipti
Yfirmaður bandaríska setuliðsins á
íslandi hafði uppi fyrirætlanir um
það sumarið 1942 að hafa afskipti
af verkfalli hafnarverkamanna í
Reykjavík með hervaldi. Bandarísk
hernaðaryfirvöld lögðust eindregið
gegn þessu.
Þetta sýna gögn í Þjóðskjalasafni
Bandaríkjanna í Washington, sem
nýlega var heimilaður aðgangur að.
í safninu eru varðveitt ýmis skjala-
söfn er varpa Ijósi á samskipti setu-
liðsins á íslandi og verkalýðshreyf-
ingarinnar. Greinarhöfundur hefur
kannað heimildir sem sýna nýjar
hliðar á tilteknum þætti í átakasögu
stríðsáranna sem nefndur hefur
verið skæruhernaðurinn gegn gerð-
ardómslögum í kaupgjalds- og
verðlagsmálum árið 1942.
Eins og kunnugt er tóku Bandaríkja-
menn við vörnum Islands í síðari heims-
styrjöld að beiðni Islendinga. Bretar höfðu
hertekið landið 10. maí 1940 og þann 7.
júlí 1941 stigu Bandaríkjamenn á land og
Bretar undirbjuggu brottför sína af landi
þar sem þeirra var meiri þörf annars staðar
vegna stríðsins. Samskipti Bretahers og
verkalýðshreyfingarinnar voru yfirleitt
góð. Landlægt atvinnuleysi kreppuáranna
hvarf eins og dögg fyrir sólu
Þannig varð samkomulag strax sumarið
1940 um að Dagsbrún tæki að sér
skýrslugerð og útborgun vegna
Bretavinnunnar og fengi eitt prósent af
útborguðum launum fyrir. Ekki höfðu
tekist neinir samaningar um kaup og kjör
við verkalýðsfélögin og þing
Alþýðusambandsíslands 1940 mótmælti
þessu og krafðist heildarsamninga við
herinn. Innan Dagsbrúnar átti sér stað
hneykslismál árið 1940, sem fékk heitið
"sjóðþúrrðin". í heimildarleysi hafði
formaður félagsins dregið sér fé úr
vinnudeilusjóði félagsins. Afleiðingar
þessa atburðar uðu þær að umsjón
skýrslugerðar og útborgunar runnu úr
höndum félagsins. Margir
Dagsbrúnarmenn töldu ómaklega vegið að
félaginu.
Þegar breskir hermenn voru látnir
ganga í störf verkamanna við flugvallar-
gerðina í Reykjavík, sem voru í verkfalli í
ársbyrjun árið 1941, þá fyrst skarst veru-
lega í odda milli verkalýðshreyfingarinnar
og heryfirvalda. Astandið gjörversnaði
þegar hið svokallaða dreifibréf fór í umferð
þar sem hermennimir bresku voru hvattir
til að gerast ekki verkfallsbrjótar. Dreifi-
bréfið leiddi til handtöku sjö manna og féll
hæstaréttardómur gegn nokkrum Islending-
um, félögum í Sósíalistaflokknum og
tveimur ritstjórum og einum blaðamanni
Þjóðviljans. En að lokum rættist úr sam-
skiptaerfiðleikunum. Verkfallinu lauk 10.
janúar 1941.
Skriflegur samningur var gerður milli
herstjómar Breta og Verkamannafélagsins
Dagsbrúnar 4. júní 1941. Undirrituðu
samninginn fyrir hönd Dagsbrúnar þeir
Héðinn Valdimarsson, formaður Dags-
brúnar, og Alfreð Guðmundsson, ráðsmað-
ur Dagsbrúnar, og fyrir hönd herliðs Breta-
konungs á Islandi W. W. Mason. I samn-
ingnum var dagvinnutíminn styttur í 8
stundir úr 10 og fékkst þar með mikilvæg
viðmiðun. Var fagnaður nokkur meðal
verkamanna yfir þessu eins og gefur að
skilja. Eftirvinnutaxtinn var hærri og með
samningnum fékkst óbein yfirlýsing um að
hernámsliðið vildi eiga friðsamleg sam-
skipti við verkalýðshreyfinguna. Hafa ber í
Stefón F.
Hjartarson
sagnfræðingur
skrifar
huga að á þeim tíma var hætta talin á yfir-
vofandi árás Þjóðverja og því betra að góð
samvinna tækist við hina skipulögðu
verkalýðshreyfingu. Einnig kom her-
námsliðið frá landi sem bar virðingu fyrir
starfi og styrkleika verkalýðshreyfingarinn-
ar. Engu að síður háði breska þjóðin
grimmt stríð við Þjóðverja og er því ekki
að undra að þeir vildu eiga góð samskipti
við verkalýðshreyfinguna sem þeir kynnu
að verða háðir um ýmislegt sem snýr að
stríðsrekstri. Breski herinn áleit íslenska
kommúnista liggja á bakvið andróðurinn
gegn hemum og var ævareiður íslenskum
yfirvöldum fyrir að banna ekki samstundis
útgáfu Þjóðviljans. Ræðismaður Banda-
ríkjamanna á Islandi, Bertel E. Kuniholm,
greindi frá þessari afstöðu Breta í skýrslu
til utanríkisráðherra Bandaríkjanna, dag-
settri 27. janúar 1941.
Gerðardómslögin óriö 1942
Dýrtíð í landinu og skortur á vinnuafli
voru erfið viðfangsefni sem ríLisstjórnin
glímdi við og það hrikti brátt í stoðum
þjóðstjórnarinnar. Samningar voru víðast
hvar lausir í árslok 1941 og viðræður í
gangi en vígstaða atvinnurekenda var væg-
ast sagt veik. Um það ber skýrsla Eggerts
Claessen, formanns Vinnuveitendafélags
Islands, í ársskýrslu sinni á aðalfundi þess
glöggt vitni. Hermann Jónasson forsætis-
ráðherra sagði í áramótaræðu sinni að ekki
yrði þolað að kröfugerð iðnstéttanna um
kjarabætur yrði látin viðgangast. Ljóst var
af orðum hans að stutt væri í lagasetningu
ef verkfallsvopninu yrði beitt. Viðræðum
atvinnurekenda við hvert félag iðnaðar-
manna af öðru var slitið strax næstu tvo
daga og fóru þeir þá í verkfall.
Sett voru gerðardómslög 8. janúar 1942
(bráðabirgðalög í kaupgjalds- og verðlags-
málum) sem bönnuðu gmnnkaupshækkanir
og verkföll. Alþýðuflokkurinn, undir for-
mennsku Stefáns Jóhanns Stefánssonar,
sleit stjórnarsamvinnunni. Framsóknar-
flokknum var mjög umhugað um að koma
í veg fyrir að allt vinnuafl sogaðist í
„Bretavinnuna“ og Sjálfstæðisflokkurinn
skildi vel að tvær helstu atvinnugreinar
landsins, sjávarútvegurinn og landbúnaður-
inn, yrðu að fá einhver þau hagstæðu skil-
yrði eða vemd sem beindi vinnuaflinu til
þeirra. Sósíalistaflokkurinn taldi hættu á að
breska heimsveldið ætlaði að sölsa undir
sig Island og myndi því ekki hverfa á brott
eftir stríð. Sovétríkin gerði samning við
Bretland í maí 1942 um samstarf og stuðl-
aði það að breyttu viðhorfi Sósíalista-
flokksins gagnvart Bretum. Raunar er höf-
undi kunnugt um staðhæfingu þess efnis að
alþingismanninum Einari Olgeirssyni hafi
borist boð í fangelsisklefann í Englandi frá
ríkisstjóm Sovétríkjanna í gegnum breskan
þingmann Kommúnistaflokksins um að
flokkurinn léti af allri andstöðu við Breta.
Af hálfu flokksins hafði gætt tvíbentrar
andstöðu við vinnu hjá hernum; hið gjör-
breytta atvinnuástand var öllum augljóst.
Ríkisstjórnin reyndi að fækka fólki í vinnu
VINNAN