Vinnan - 01.04.1994, Síða 11

Yfirmenn hins erlenda herliðs á Islandi. Til hœgri er Harry O. Curtis, yfirmaður hernámsliðs
Breta, og til vinstri Charles H. Bonesteel, yfirmaður bandaríska setuliðsins. Hann hafði uppi
áœtlanir um hernaðarafskipti afverkföllum íslenskra hafnarverkamanna.
(Ljósm.: Svavar Hjaltested - myndin er tekin úr bók Tómasar Þórs Tómassonar,
Heimsstyrjaldarárin á Islandi, 1939 -1945.)
fyrir setuliðið en það mæltist ilia fyrir hjá
verkafólki. Yfirvinna minnkaði og sunnu-
dagsvinnu á vegum setuliðsins var víða
hætt. Dagsbrúnarmenn kvörtuðu undan
þessu og bentu á að „landvarnavinnuna"
mætti ekki minnka.
Sökum gerðardómslaganna var verka-
lýðsfélögum fyrirmunað að beita verkfalls-
vopninu. Tóku verkamenn við höfnina þá
upp á þeirri aðferð að einfaldlega mæta
ekki í vinnu og verkamannafélagið Dags-
brún, undir nýrri forystu sósíalista (komm-
únista), sagðist ekki hafa farið út í verkfall;
ákvörðun hafnarverkamanna væri þeirra
eigin. Skæruhernaður var hafinn. Astandið
var ískyggilegt. Hvað myndu heryfirvöld
gera ef lífæð vöruflutninga til landsins væri
í hættu? Reykjavíkurhöfn var aðal aðflutn-
ingshöfn þjóðarinnar.
Hofnardeilan í júní 7 942
Þann 10. júní fór Eimskipafélag Islands
fram á við Dagsbrún að það fengi undan-
þágu frá næturvinnubanni félagsins. Það
leyfi hafði ávallt verið auðfengið en að
þessu sinni með þeim skilyrðum að ef
verkamenn ynnu alla nóttina þá fengju þeir
hvíld frá kl. 7 að morgni til kl. 12 á hádegi
á kaupi. Á það féllst stjóm Eimskipafélags-
ins ekki og var henni það raunar ókleift
með tilliti til gildandi laga. Þegar íslensku
verkamennirnir hættu vinnu kl. 10 að
kveldi næsta dag gengu breskir hermenn í
þeirra verk. Utgerð skipsins var á vegum
Ministry of War Transport, breska her-
flutningaráðuneytisins, og hafði umboðs-
maður þess fyrirskipað að hermenn skyldu
umsvifalaust vinna við skipið. Daginn eftir
skall á verkfall Dagsbrúnarmanna og veittu
þeir Eimskip frest í viku, annars leituðu
þeir sér vinnu annars staðar og var sú hótun
ógnvænleg fyrir Eimskip. Verkamannafé-
lag þeirra sagðist ekki hafa gefið neina fyr-
irskipun um verkfall, enda var það nauð-
synleg yfirlýsing til að komast hjá því að
formlega hafa brotið lögin. Þjóðviljinn
taldi afstöðu Eimskips koma frá Eggerti
Claessen, „helsta máttarstólpa Sjálfstæðis-
flokksins", Kosningar til Alþingis voru
framundan. Vinnuveitendafélag Islands tók
við málinu að ósk Eimskipafélagsins.
Vinnuveitendafélagið óskaði eftir því við
Dagsbrún að þeir félagar, sem ekki virtu þá
samninga sem gerðir voru 9. janúar 1941,
skyldu reknir úr félaginu.
19. júní 1942 mætti cnginn verkamaður
til vinnu hjá Eimskip. Ástandið gerðist
11
ískyggilegra fyrir Vinnuveitendafélagið og
jafnframt heryfirvöld þegar verkamenn hjá
Skipaútgerð ríkisins bættust í hóp hafnar-
verkamanna sem neituðu að mæta til vinnu
nema orðið yrði við kröfum þeirra. Banda-
rísku heryfirvöldin á Islandi þurftu að
hugsa sinn gang og móta stefnu um þátt
hermanna í verkföllum í landinu. Bretar
höfðu þegar gert það og ástandið versnaði
23. júní þegar þeir létu hermenn sína vinna
við uppskipun á vörum og flytja þær inn í
pakkhús Eimskipafélagsins.
Afstaða yfirstjórnar Bandaríkja-
hers á Islandi til verkfallsins
Verkamannafélagið Dagsbrún sendi 23.
júní Olafi Thors utanríkisráðherra bréf og
varaði við því að „til alvarlegra árekstra
kunni að draga milli verkamanna og at-
vinnurekenda, ef erlendir hermenn vinna
verkamannavinnu hjá íslenzkum fyrirtækj-
um eða við framkvæmdir, sem eingöngu
snerta íslenzka ríkisborgara." Þjóðviljinn
skrifaði 24. júní að „ameríska herstjórnin“
megi treysta að íslenskar vinnuhendur
muni fljótt og vel vinna við afgreiðslu
skipa og verkamenn megi þá treysta því að
herstjórnin leggist ekki gegn grunnkaups-
hækkunum. Blaðið segir enn fremur:
„Einnig er það ótrúlegt að ameríska her-
stjórnin vilji vitandi vits stíga spor, sem
orðið getur til þess að spilla sambúð amer-
íska hersins og Islendinga. Sú sambúð var
ekki of góð fyrir.“ Líklega vísar blaðið þá
m.a. til þess hörmulega atburðar, sem átti
sér stað tæpum mánuði áður, er 12 ára ung-
lingur lést af völdum byssuskots frá banda-
rískum hermanni. Sendiherra Bandaríkj-
anna harmaði þann voðaatburð.
Yfirmaður bandaríska setuliðsins hét
Charles H. Bonesteel. Án samráðs við hann
lét fulltrúi skrifstofu hergagnasjóflutninga
á Islandi (War Shipping Administration) í
ljós þá skoðun sína við yfirmenn sína að
rétt væri að láta hermenn bandaríska dval-
arliðsins stöðva verkfall hafnarverkamanna
í Reykjavík. Slík boð bárust hermálayfir-
völdum í Bandaríkjunum og Bonesteel
svaraði um hæl fyrirspurn þaðan um hvað
væri á seyði. Flutningaskip frá Panama
(S.S. Carabella) í höfninni í Reykjavík
flutti einungis vörur fyrir Islendinga, enda
leigt í þeim tilgangi. Hann sendir 23. júní
1942 eftirfarandi svar til yfirmanns birgða-
þjónustu hersins:
„Þessi ráðlegging um beitingu her-
manna í verkfalli var gerð án, ég endurtek,
án vitneskju minnar eða samþykkis. [...]
Afskipti bandarísks hers af þessu verkfalli
mun hafa gífurlega óhagstæðar hliðarverk-
anir og er gjörsamlega [violent] í andstöðu
við stefnu mína og fyrirmæli frá herráðs-
foringjanum [Chief of Staff]. Ameríski ráð-
herrann [American Minister] hefur fengið
allar upplýsingar og er sammála um að
engar hersveitir verði notaðar. Þau vina-
VINNAN