Morgunblaðið - 03.10.2022, Blaðsíða 14

Sumir tapað meira en
60 milljónum króna
BAKSVIÐ
Karlotta Líf Sumarliðadóttir
karlottalif@mbl.is
T
íðni netglæpa sem eldri
borgarar verða fyrir hér á
landi hefur aukist verulega
á undanförnum árum, sam-
kvæmt tölum lögreglu frá árinu 2017
til dagsins í dag. Um tvo flokka er að
ræða, annars vegar fjárfestasvindl og
hins vegar traustsvindl. „Þetta eru
þeir flokkar sem við sjáum langmest
tjón í, og í þeim eru fleiri en 90% þol-
enda 50 ára og eldri, og innan þess
hóps er meira en helmingur 67 ára og
eldri,“ segir G. Jökull Gíslason, rann-
sóknarlögreglumaður hjá lögreglunni
á höfuðborgarsvæðinu.
Fjórir eldri borgarar á Íslandi
hafa tapað yfir 60 milljónum króna í
svikamyllum af þessu tagi og nemur
hæsta fjárhæðin tæpum 90 milljónum
króna. Einn af þessum einstaklingum
tapaði fjárhæðinni á innan við tveim-
ur mánuðum, að sögn Jökuls.
Oft að klára ellilífeyrinn sinn
„Sumir átta sig á þessu snemma
og eru kannski með einhvern í kring-
um sig sem bendir þeim á að það sé
eitthvað mjög skrýtið við þetta, og þá
eru það kannski einhver hundruð
þúsunda sem tapast, en ef ekkert er
gert er fólk oft að klára allan ellilíf-
eyrinn sinn.“
Hann segir algengt að svona
svik hefjist með auglýsingu á miðlum
á borð við Facebook og að fólk geri
sér ekki grein fyrir því hversu auðvelt
sé að svindla á slíkum miðlum.
„Af hverju ætti glæpamaður að
fá að auglýsa á Facebook? Þó að það
séu reglur sem banna þetta er þetta
mestmegnis sjálfvirk skráning þann-
ig að það eru til margar leiðir til að
fara fram hjá þeim og koma inn fölsk-
um auglýsingum. Síðan skrá þeir fólk
út af Facebook og inn á aðrar mjög
sannfærandi síður, eins og þetta sé
fjárfestingafyrirtæki.“
Grunnur að ná trausti fólks
Það sem gerist næst er að fólk,
sem ætlar kannski að prófa að fjár-
festa í rafmynt á borð við bitcoin, þarf
að skrá sig inn á ýmsum stöðum og þá
fá glæpamennirnir símanúmer þess.
„Og þá byrjar ballið. Þá er ein-
hver rosalega góður fulltrúi sem
hringir, Dave eða annað logið nafn,
og hann hefur rosalega mikinn áhuga
á Íslandi. Þeir fiska út hvort fólk eigi
gæludýr, og þá á Dave líka gæludýr,
hvort fólk eigi börn eða barnabörn,
þá á Dave það líka, og grunnurinn að
svindlinu er að ná trausti fólks, verða
vinur þess, þannig að það heldur að
Dave sé algjörlega með þeim í liði. Á
sama tíma ertu kannski með aðgang
að heimasíðu sem lítur út eins og
heimabanki og þar ertu alltaf að
græða, og það getur orðið hálfgerð
fíkn í sjálfu sér, og svona leiða glæpa-
mennirnir þig áfram.“
Ástæðan fyrir því að eldra fólk
er í meiri hættu en aðrir er sú að það
er vant því að svona upplýsingar séu
sannar, að sögn Jökuls.
Þá sé algengt að glæpamenn
biðji fólk að senda afrit af vegabréf-
um og öðrum persónulegum gögnum,
vegna þess að viðskiptin eigi að vera
svo örugg, þegar ætlunin er að nota
upplýsingarnar til að stofna reikn-
inga á til dæmis rafmyntamörkuðum.
„Þannig að manneskja leggur inn á
reikning sem virkar eins og hún eigi
hann sjálf.“
Jökull segir að lögregla taki á
móti mjög mörgum tilkynningum, en
að endurheimt í svona málum á
heimsvísu sé innan við 1%. „Tíma-
ramminn sem við höfum til að vinna
úr er mjög knappur og yfirleitt getum
við ekki náð neinu eða mjög litlu af
greiðslunum til baka. En aðalatriðið
er líka að ná að stöðva þetta. Næsta
skref er að aðstoða brotaþola við að
koma undir sig fótum á ný.“
Landsbankinn stendur fyrir
opnum fræðslufundi um netöryggi
fyrir félagsmenn í Félagi eldri borg-
ara (FEB), sem haldinn er á miðviku-
daginn. Slíkur fundur var haldinn í
vor og var var vel sóttur og óskaði
FEB því eftir öðrum fundi.
Fræðsla fyrir eldri borgara
„Við viljum bjóða upp á sérstaka
fræðslu fyrir þennan hóp. Ef fólk er
óöruggt á netinu er hætta á að það
hætti að nota það. Ég mun fara í
gegnum nýjustu aðferðirnar í fjár-
svikaheiminum, hvaða hættur leynast
á netinu og hvar þarf að gæta mestr-
ar varúðar, þannig að fólk geti notað
það með öruggum hætti,“ segir
Brynja María Ólafsdóttir, sérfræð-
ingur í regluvörslu hjá Landsbank-
anum.
Á síðasta fundi kom í ljós að einn
fundargestur var í miðri svikamyllu
og hafði þegar tapað meira en hundr-
að þúsund krónum. Þá var Brynja að
segja frá forritinu Anydesk, sem
svikarar nota til að fá aðgang að tölv-
um hjá fólki.
„Þegar ég er að segja frá þessu
forriti kemur í ljós að hann hafði sjálf-
ur hlaðið því niður og svikarinn kom-
ist inn í netbankann og náð að skrúfa
upp kreditkortaheimildina og tæma
kortið. Sem betur fer náðum við að
loka kortunum hans og netbankanum
á fundinum og svo fór hann beint til
lögreglu, kærði og lét hreinsa allt út
af tölvunni sinni.“
Jökull og Brynja eru sammála
um mikilvægi forvarna. „Mesta for-
vörnin gegn fjársvikum er fræðsla og
því meira sem við tölum um fjársvik
því meira verður fólk á varðbergi,“
segir Brynja.
Ljósmynd/Shutterstock
Netsvik Jökull segir algengt að svindl hefjist með auglýsingu á Facebook.
14
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 3. OKTÓBER 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Fyrir rúmum
fjórum ára-
tugum
komust klerkarnir
til valda með bylt-
ingu í Íran og hafa
síðan kúgað al-
menning, einkum konur, og
valdið ógn og ófriði í Mið-
Austurlöndum. Trúbræður
þeirra, talíbanarnir í Afganist-
an, sem að vísu eru súnní-
múslimar en ekki sjíar líkt og
írönsku klerkarnir, komust til
valda í Afganistan tæpum
tveimur áratugum síðar. Fimm
árum eftir það hröktu Banda-
ríkjamenn þá frá völdum eftir
að talíbanar höfðu leyft hryðju-
verkamönnum að hreiðra um
sig í landinu í aðdraganda árás-
arinnar á tvíburaturnana í New
York.
Í um tvo áratugi var unnið að
því að koma á eðlilegu stjórn-
arfari í Afganistan og reynt að
tryggja mannréttindi, einkum
að stúlkur og konur gætu notið
sín, fengið menntun og leyfi til
að starfa utan heimilisins. Þá
tók Biden forseti Bandaríkj-
anna þá ákvörðun, þrátt fyrir
að tiltölulega auðvelt hafi verið
orðið að halda sæmilegum friði í
landinu og mannfall meðal
bandarískra hermanna hafi
verið nánast úr sögunni, að
hrökklast frá Afganistan og
hleypa talíbönum aftur til
valda.
Afleiðingarnar af þessum
mistökum hafa verið skelfilegar
og sýna sig skýrast um þessar
mundir í ofbeldi gegn konum í
landinu og skefjalausri kúgun.
Ungar konur sem nánast allt
sitt líf höfðu fengið að kynnast
bærilega eðlilegum aðstæðum
eiga erfitt með að sætta sig við
hina nýju valdhafa og hafa sum-
ar þeirra hætt sér út á götur til
að mótmæla. Því hefur verið
mætt af mikilli hörku, til að
mynda í gær þegar konur í
borginni Herat í vesturhluta
Afganistans mótmæltu og
máttu þola barsmíðar af hendi
talíbana sem hleyptu einnig af
byssum sínum upp í loft til að
leysa upp mótmælin.
Nágrannarnir í Íran beita
svipuðum aðferðum þessa dag-
ana til að reyna að bæla niður
mikla andspyrnu sem braust
upp á yfirborðið um miðjan síð-
asta mánuð þegar fregnir bár-
ust af því að ung kona, Mahsa
Amini, sem „siðgæðislög-
reglan“ hafði fangelsað fyrir að
bera höfuðklút sinn ekki ná-
kvæmlega eftir settum reglum
kúgaranna, var færð í fangelsi
og lést þar.
Hátt í eitt hundrað mótmæl-
endur hafa látið lífið af völdum
yfirvalda í Íran á þeim rúma
hálfa mánuði sem liðinn er frá
dauða Amini og ekkert bendir
til að ró sé að færast yfir landið.
Til viðbótar þessu
lést 41 í átökum við
lögreglu í suðaust-
urhluta Írans þar
sem talið var að
lögreglustjórinn
hefði nauðgað ung-
lingsstúlku.
Þolinmæði almennings í Íran
gagnvart kúgurum sínum virð-
ist því farin að minnka verulega
og óvíst hvernig fer. Dagblaðið
Kayhan, sem styður og nýtur
stuðnings klerkastjórnarinnar,
ræðst á mótmælendur og kallar
þá „uppþotsmenn“ og „þrjóta“,
en blaðið hefur verið eitt skot-
marka mótmælendanna sem
hafa meðal annars hent móló-
tov-kokteilum á höfuðstöðvar
þess.
Ólgan í landinu og harkan er
meiri en hún hefur verið um
langt árabil og augljóst að
stjórnvöldum reynist erfitt að
bæla mótmælin niður og engin
leið að spá hvernig fer. En svo
virðist þó sem klerkarnir séu
farnir að ókyrrast og ef til vill
er til marks um það að á laug-
ardag leystu þeir íransk-banda-
rískan mann úr haldi og leyfðu
honum að yfirgefa landið. Son-
ur hans var sömuleiðis leystur
úr haldi, en báðir höfðu verið
dæmdir fyrir njósnir og setið
inni frá árinu 2016.
Það er þó áhyggjuefni að sem
laun fyrir að leysa þessa menn
úr haldi segja yfirvöld í Íran að
þau bíði þess nú að sjö millj-
arðar dala sem frystir hafa ver-
ið erlendis verði einnig leystir
úr því haldi. Þetta er sögð nið-
urstaða samningaviðræðna Ír-
ans og Bandaríkjanna og minn-
ir á þegar stjórn Obama forseta
og Bidens, þá varaforseta,
gerði samning við Íran um
kjarnorku og færði klerkunum
fúlgur fjár sem notaðar voru til
stuðnings við hryðjuverka-
samtök á svæðinu.
Séu klerkarnir farnir að
ókyrrast og óttast um fram-
haldið þá er alls ekki rétti tím-
inn til að færa þeim sigur í átök-
unum við „hið illa heimsveldi“
eins og þeir kynna Bandaríkin.
Það þarf að sýna fulla festu í
samskiptunum og reyna eftir
föngum að styðja við bakið á
mótmælendum. Þó að líklegt
megi telja að kúgararnir nái
enn einu sinni að berja niður
mótmælin þá er það ekki víst,
auk þess sem átök eins og þau
sem nú geisa í Íran eru til þess
fallin að grafa undan stjórn-
völdum þó að það felli þau ekki
endilega í einni svipan.
Enn ólíklegra má telja að
konunum hugprúðu í Afganist-
an takist að varpa af sér okinu,
en með tímanum gæti það tek-
ist. Það verður þó því miður að
teljast líklegt að þær muni lengi
enn geta þakkað Biden breytt-
ar aðstæður.
Í Íran og Afganistan
fá konur að finna illa
fyrir kúgurunum
þessa dagana}
Barið á mótmælendum
V
iðskiptablaðið vakti athygli á því í
pistli Óðins 21. september að
ríkisstjórnin hefði í raun tekið
lífskjör landsmanna að láni og að
uppsafnaður hallarekstur áranna
2019-2023 væri samanlagt 571 milljarður.
Í pistli Óðins segir: „Ef við lítum aftur til
ársins 2019, þegar Covid hafði ekki tekið hús á
heiminum, þá voru ríkisútgjöldin 867 millj-
arðar samkvæmt ríkisreikningi og að núvirði
1.017 milljarðar króna. Fjárlögin fyrir næsta
ár gera ráð fyrir 1.296 milljarða útgjöldum.
Aukningin er 279 milljarðar eða 27,5%.“ Þetta
er gríðarleg aukning að raunvirði og fjár-
málaráðherra verður að gera grein fyrir þess-
ari þróun í tengslum við afgreiðslu fjárlaga
næsta árs.
Heimsfaraldur Covid-19 sem reið yfir heims-
byggðina og setti allt á hliðina, bókstaflega, réttlætti vissu-
lega tímabundna aukningu ríkisútgjalda til þess að hjálpa
fólki og fyrirtækjum yfir erfiðasta hjallann. En eins og svo
oft áður þegar ríkisútgjöld eru einu sinni aukin eru þeir fá-
ir sem nenna að taka slaginn sem þarf til að lækka þau aft-
ur, eins og nýtt fjárlagafrumvarp ber glögglega með sér.
Það er því skondið að velta því fyrir sér hvað Sjálfstæð-
isflokkurinn er að gera í þessari ríkisstjórn. Ekki er hann
að stemma stigu við aukningu ríkisútgjalda, það er alveg á
hreinu. Þrátt fyrir að halda á fjármálaráðuneytinu. Stuðn-
ingsmenn þessa flokks segja iðulega „jah ef mínir menn
væru ekki í ríkisstjórninni þá væri þetta allt miklu verra“,
en er það?
Væru fleiri opinberir starfsmenn? Varla,
enda nær útilokað að fjölga þeim meira en
verið hefur síðustu misseri undir þessari rík-
isstjórn. Hrein vinstristjórn hefði ekki getað
staðið sig betur í þeim efnum.
Væru ríkisútgjöld hærri? Varla, enda út-
gjaldavöxturinn slíkur á tímabilinu að þróun-
in gæti vart verið verri þótt menn reyndu sitt
besta.
Væri báknið stærra og umfangsmeira?
Varla, enda báknið stækkað stjórnlaust í boði
Sjálfstæðisflokksins sem einu sinni sló sig til
riddara undir flagginu „báknið burt“. Það er
af sem áður var. Stjórnvöld innleiða nú reglu-
verk af færibandinu í Brussel með meira
íþyngjandi hætti en aðildarþjóðir Evrópu-
sambandsins.
Væri eftirlitsiðnaðurinn meiri? Varla, enda
blómstrar hann undir verndarvæng Sjálfstæðisflokksins.
Ráðherrar flokksins reyna svo að kasta ryki í augu fólks
og afnema úreltar reglugerðir og leggja af lögverndun
starfsheita sem enginn hefur menntað sig til í áratugi.
Það er því vert að spyrja sig sömuleiðis hvort ekki sé
ástæða til að leiða til valda einhverja sem meta stöðuna
rétt og taka raunverulega slaginn fyrir lægri ríkisút-
gjöldum, meiri lífsgæðum og meira frelsi fólks þegar á
reynir, ekki bara í orði. Þetta ríkisstjórnarsamstarf er
löngu komið að leiðarlokum og þjóðin á betra skilið.
bergthorola@althingi.is
Bergþór
Ólason
Pistill
Sjálfstæðisflokkurinn – til hvers?
Höfundur er þingflokksformaður Miðflokksins.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen