Læknaneminn - 01.04.2010, Blaðsíða 42

MILLIVERKANIR NÁTTÚRUEFNA OG LYFJA
SKIPTA ÞÆR MALI?
Milliverkanir náttúruefna við lyf eru al-
gengar og stafa af áhrifum náttúruefna
á ýmis prótein og ensím sem sjá um
umbrot lyfja.
CYP (cytochrome P450)
CYP er stórfjölskylda ensíma sem sér
meðal annars um umbrot lyfja. Þau eru
staðsett í hepatocytum og enterocytum.
CYP3A er eitt aðal fyrsta stigs ensímið
en það sér um 30% CYP virkni í lifur og
70% í þörmum, CYP3A sér um umbrot
50-70% allra lyfjaflokka.
Ymis efni í fæðu geta haft áhrif á
CYP virkni og eru áhrifin aðallega af
tvennum toga.
Náttúruefni geta hindrað ensimið
beint eða með samkeppni við lyf sem
umbrotin eru af sama ensími. Þetta leiðir
af sér hækkaðan styrk lyfja í plasma,
meiri aukaverkanir lyfjanna og jafnvel
eituráhrif. Hindrun á CYP kemur fram
þegar náttúruefni eru tekin inn samtímis
lyfi og/eða í skamman tíma.
Náttúruefni geta líka farið inn í
kjarna hepatocyta og enterocyta og aukið
tjáningu CYP gena. Þannig eru fleiri
ensím innleidd og eru lyfin umbrotin
hraðar en ella. Leiðir þetta af sérlækkaðan
styrk lyfja í plasma, minna aðgengi að
verkunarstað og lyfjameðferðin verður
jafnvel árangurslaus. Einnig geta eitruð
milliefni safnast fyrir þegar ensím
sem sinna fasa II lyfjaumbrota hafa
ekki undan aukinni CYP virkni. Þetta
sést helst við langvarandi notkun
náttúruefna, en það getur tekið um eina
viku fyrir nýju ensímin að ná jafnvægi'.
Lyfjapumpur (e. efflux proteins)
Fjöllyfja-viðnáms prótein eru mikil-
vægur hluti af varnarkerfi frumna gagn-
vart framandi efnum og eiturverkandi
lyfjum. Þar ber helst að nefna P-glýkó-
prótein, MRPl og BCRP. P-glykópró-
tein(P-gp) fannst upphaflega í æxlis-
frumum með lyfjaviðnám. Æxli geta
myndað viðnám með því að oftjá þessi
prótein sem síðan geta pumpað út
ýmsum lyfjum, svo sem cyclosporini
A, taxóli, dexa-metasón, lídókaín,
erytromycini og próteasahindrum.
P-gp er þó einnig tjáð í heilbrigðum vef,
meðal annars þörmum, lifur, nýrum,
brisi og nýrnahettum og hefur þar hlut-
verk við lyfjafrásog og útskilnað. Auk
þess finnst P-gp í blóð-heila-þröskuldi
sem og plexus choroideus. BCRP er
meðal annars tjáð í fylgju og lifur,
en MRPl er tjáð víða. Aukin tjáning
slíkra próteina leiðir til minna
lyfjafrásogs og aðgengis en komið hefur
í ljós að langvarandi notkun ýmissa
nátturuefna örvar tjáningu þeirra. Jafn-
framt geta náttúruefni hindrað lyfja-
pumpurnar og stuðlað að lyfjaeitrunum'.
Jóhannesarjurt
(Hypericum perforatum)
Jóhannesar jurt hefur hlotið markaðsley fi
á íslandi sem náttúrulyf undir heitinu
Modigen. Hún er notuð við vægu þung-
lyndi, depurð og framtaksleysi. I Jóhann-
esarjurt er blanda yfir 20 virkra efna
á borð við hypericin, quercetin, bifla-
vonoida, hyperforin og mörg önnur.
Aðallega eru það geðslyftandi áhrif
hypericins og hyperforins sem fólk sækist
eftir, en þau hindra endurupptöku mono-
amína í miðtaugakerfi1'3.
Hyperforin og hypericin eru umbrotin
af CYP3A4, -2B, og -1A, og hafa því
milliverkanir við önnur lyf sem um-
brotin eru af þessum ensímum. Það fer
mjög eftir skammtastærð, tímalengd
og tímasetningu inntöku hvaða áhrif
Jóhannesarjurt (þá aðallega hyperforin)
hefur á C YP og P-gp. I lágum skömmtum
virkar Jóhannesarjurt innleiðandi fyrir
CYP en hemjandi í háum skömmtum4.
Þannig getur aukið umbrot lækkað
styrk lyfja í plasma og meðferðin þar
af leiðandi brugðist eða lyfin sjálf eða
milliefni þeirra safnast fyrir i vefjum
vegna aukins, eða minnkaðs umbrots og
valdið eituráhrifum.
Það er til mýgrútur af lyfjum sem
Jóhannesarjurt hefur áhrif á. Algengt
vandamál eru milliblæðingar eða ótíma-
bær þungun kvenna sem taka getnaðar-
varnarpilluna, en innleiðsla CYP í melt-
ingarvegi hraðar umbrotum hennar.
Alvarlegri milliverkanir vegna innleiðslu
CYP og P-gp eru lækkun á plasmastyrk
ónæmisbælandi lyfja eða HIV lyfja, en
þau hafa mjög þröngt meðferðarbil.
I tilviki cyclosporins getur þetta leitt
af sér höfnun á gjafalíffæri, en í tilviki
próteasahemlanna indinavirs og saqui-
navirs jafnvel leitt til lyfjaónæmis, en
þetta var ekki uppgötvað fyrr en árið
20003. Jóhannesarjurt hefur samlegðar-
áhrif við SSRI lyf og getur taka hennar
samhliða þeim valdið serotonin heil-
kenni, hún veldur ljósnæmi og eykur
þvi við slík áhrif annarra lyfja2’3. Einnig
eyðileggur hún blóðþynnandi áhrif war-
farins og getur skemmt fyrir krabba-
meinslyfjameðferð með paclitaxel með
því að hindra stýrðan frumudauða’.
Ginkgo biloba
Ginkgo biloba er notað við minnisleysi,
einbeitingarskorti, þreytu, fót- og hand-
kulda, svima, eyrnasuði, höfuðverk og
ganglimaverk vegna lélegs blóðsflæðis
og eru aldraðir einstaklingar stór mark-
hópur. Milliverkandi áhrif Ginko á
aspirín og warfarín eru vel þekkt. Ginko
eykur segavarnandi áhrif þeirra og þar
af leiðandi hættu á tilviljanakenndum
blæðingum, þar með talið heilablæð-
ingum. Að auki er Ginkgo biloba inntaka
samhliða paracetamóli talin auka hættu
á innanbastsblæðingum1. Rannsóknir
á CYP ensímum sýna hindrandi áhrif
Ginko á CYP3A. Þannig er komið
í veg fyrir umbrot diltíazems, kalsíum
blokkara sem notaður er við háþrýst-
ingis. Ginkgo í háum skömmtum eykur
tjáningu og virkni CYP3A og umbrot
simvastatíns eykst sömuleiðis1’. CYP2B6
hvatar meðal annars umbrot á bupró-
píoni sem notað er við þunglyndi og
sem stoðmeðferð við reykbindindi.
Ginko reynist vera samkeppnishindri
bupropions á CYP2B6 og getur þar