Skógræktarritið - 15.10.2005, Blaðsíða 42

Sjálfsáð sitkagreni og stafafura í hrauni í
EIfiSaárdal íReykjavík. Mynd: ASalsteinn
Sigurgeirsson.
Einangrun íslands og
afleiðingar hennar
Á seinni hluta tertíertfmabils
jarðsögunnar, fyrir 10-15 mill-
jónum ára, rfkti heittemprað
loftslag á íslandi eins og annars
staðar á norðurslóðum. Hér óx
fjölbreyttur skógur lauf- og
barrviða a.m.k. 50 trjátegunda,
með tegundasamsetningu
áþekka þeirri sem nú er að finna í
suðausturhluta Bandaríkjanna
eða suðvesturhluta Kína.58-,7 I23 ‘21
Á sfðari hluta tertíertfmabils
(plfósen) tók veðurfar að kólna
og fyrir um þremur milljónum ára
hófst fsöld (pleistósen). Á ísöld
skiptust á jökulskeið og hlýskeið.
Á kuldaskeiðunum dóu út flestar
þær tegundir sem hér höfðu fram
að þvf tekið sér bólfestu og átt
hér athvarf. Breyting þessi á
tegundasamsetningu gefur ekki
aðeins til kynna stigmagnaða
kólnun við lok tertíer og á ísöld,
heldur einnig að lokast höfðu
möguleikar trjátegunda til þess
að nema land á nýjan leik á
hlýskeiðum, sökum þess að
landbrú fslands við meginlönd
ni ** ’- ■
Evrópu og Norður-Ameríku hafði
eyðst við lok míósens.69 8’ Ekki
eru menn á einu máli um hvort
öll flóra íslands hafi þurrkast út á
seinasta skeiði ísaldar (aldauða-
kenningin), eða hvort einhver
hluti hennar hafi hjarað á jökul-
skerjum og öðrum íslausum
svæðum (vetursetukenningin).'
41 í flóru landsins eru umfram allt
svalviðristegundir (e subarctic) auk
nokkurra hitakærari, sem flestar
hafa mjög takmarkaða útbreiðslu
og hafa vafalftið borist til
landsins eftir ísaldarlok.
Af framansögðu má ljóst vera að
kuldaskeið ísaldar síðustu þrjár
milljónir ára hafa höggvið stór
skörð og skilið eftir margar eyður
í „mögulegri" fjölbreytni íslensks
gróðurríkis.59 '25 Hafa djúpir
íslands álar hindrað náttúrlega
búferlaflutninga margra plöntu-
tegunda frá Evrópu og Norður-
Amerfku til fslands frá þvf að
ísöld lauk og fram á þennan dag.
Landfræðileg einangrun erálitin
orsök þess að ísienska flóran er
mun snauðari af tegundum en
flóra landa sem búa við áþekkt
loftslag 64-89106
Dæmi um afleiðingu landfræði-
legrar einangrunar fslands er sú
staðreynd að hér vaxa fáar
tegundir belgjurta og annarra
plantna, sem sem bundið geta
nitur úr lofti með hjálp sam-
býlisörvera.7 Aðeins átta tegundir
belgjurta hafa viðurkenndan
þegnrétt í íslensku flórunni,45 en
til samanburðar vaxa um 100
belgjurtategundir í Noregi.60
íslenskar tegundir belgjurta eru
lftt útbreiddar, sem gæti stafað af
takmarkaðri, náttúrlegri dreif-
ingarhæfni þeirra eða af því að
þær hafi ekki borist til landsins
fyrr en eftir Iandnám.51 Nitur-
bindandi trjá- og runnategundir,
s.s. elritegundir (AInus), hafa ekki
vaxið hér síðan á síðasta
hlýskeiði ísaldar.98Á Norður-
löndunum er talið að núverandi
niturbúskapur þurrlendisvistkerfa
njóti þess enn að hafþyrnir
(Hippophae rhamnoides L.), sem er
niturbindandi runni, lagði undir
sig mestallt þurrlendið við lok
ísaldar en hopaði síðan fyrir
öðrum gróðri.9' Niturbindandi
jurtir hljóta að gegna lykilhlut-
verki við uppgræðslu örfoka
lands og til að auðga jarðveg á
rýru landi. Almennt er íslenskur
jarðvegur snauður af nitri og
fosfór í aðgengilegu formi,72 og
skortur á þessum næringarefnum
í jarðvegi kemur í veg fyrir
myndun sterkrar og samfelldrar
gróðurhulu sem staðist getur rof.75
Vel má vera að ein helsta ástæð-
an fyrir þeim hnekki sem íslensk
þurrlendisvistkerfi biðu af bú-
setunni hafi einmitt verið sú að í
flóruna vantaði lykiltegundir sem
gera vistkerfi starfhæf, tegundir á
borð við niturbindandi tré og
jurtir. Slfkar tegundir hefðu getað
styrkt gróðurhuluna og aukið
með því þanþol þurrlendisvist-
kerfa gagnvart „innrás" mannsins
og húsdýra hans inn í vistkerfi
landsins.
Önnur afleiðing Iandfræðilegrar
einangrunar er sú að í flóruna
skortir hraðvaxnar, hávaxnar
trjátegundir, sem t.d. gera mögu-
lega nýtingu lands til gagnviðar-
framleiðslu og sem einkenna það
loftslagsbelti jarðar sem láglendi
íslands er náttúrlegur hluti af;
barrskógabeltið. Þótt allt lág-
lendi íslands teljist til barrskóga-
beltis hvað Ioftslag snertir,1061"
vantar f flóru landsins allar þær
ættkvfslir trjáa sem einkenna
þetta gróðurbelti jarðar, utan
birki (Betula), víði (Salix) og eini
(luniperus). Vistfræðilegir kostir
landsins eru því ekki fullnýttir af
þeim trjátegundum sem hér eru
40
SKÓGRÆKTARRITIÐ 2005