Skógræktarritið - 15.10.2005, Blaðsíða 45

að spjara sig upp á eigin spýtur,
nýta lífvist sem þær eru að-
lagaðar og fjölga sér þar með
sjálfsáningu. Því má segja að
eiginleikar þeir, sem mest er
kvartað yfir í fari „ágengrar"
tegundar, séu einmitt sömu
eiginleikar og einkenna „ótamda"
tegund. Slíkir eiginleikar teljast
kostir hjá tegundum til skóg-
faektar og landbóta á næringar-
snauðu og gróðurvana landi af
þvf tagi sem einkennir stóran
hluta íslands ídag.sbr “
Þegar lífveru með eiginleika dug-
mikils landnema er boðin vist
iniche) í nýjum heimkynnum sem
henta henni og sem eru ónotuð
eða vannýtt af öðrum lífverum,
bregst hún við á þann hátt sem
henni er eiginlegt: hún notar
tækifærið. Dæmi um slíka
hegðun er að finna hjá stafafuru
(Pinus contorta var. contorta). í
heimkynnum sínum f Norður-
Amerfku er hún nægjusamur
frumherji, sem getur vaxið frá
sjávarmáli allt upp í 3900 m
h.y.s., við margs konar jarðvegs-
skilyrði.19 Hún fer snemma að
vaxa og ber urmul fræja sem hafa
nnikinn dreifingarmátt. Hún á þvf
auðveit með að sá sér út og
komast á legg þar sem gróður-
hulan er lítil eða rofin.24 Á Nýja-
Sjálandi hefur stafafura reynst
aðsópsmikill, ágengur frumherji
ofan skógarmarka innlendra
trjátegunda, jafnvel svo að hún
hefur spillt æfingasvæði
nýsjálenska hersins.81 í ljósi
sjálfsáningar sem vfða má sjá
umhverfis gróðursetta reiti
stafafuru hérlendis, má gera því
skóna að í framtíðinni muni
^fingamöguleikar herja einnig
spillast hérlendis.
Hvar mættu innfluttar tegundir
eignast griðland?
Því hefur öðru hvoru verið haldið
fram í ræðu og riti undanfarinn
áratug, að skógrækt með ýmsum
innfluttum trjátegundum gangi
gegn þeim þjóðréttarlegu skuld-
bindingum sem ísland hefur
undirgengist með aðild að sátt-
málanum um varðveislu líffræði-
legrar fjölbreytni (e. Convention on
Biological Diversity, Rio de laneiro
1992). f hinum langa og ítarlega
Rio-samningi sem Alþingi sam-
þykkti árið 1994, er vikið að
innflutningi tegunda á einum
stað: í grein 8, lið h. Þar stendur,
í íslenskri þýðingu111: [Hver
samningsaðili skal eftir því sem hægt er
og viðeigandi...} „koma í veg fyrir að
fluttarséu inn erlendar tegundirsem
ógna vistkerfum, búsvæðum eða
tegundum, að öðrum kosti að stjórna
þeim eða uppræta þær".
Þtfí miður vantar enn
skýra, hlutlæga og
nothæfa skilgrein-
ingu á „erlendri
tegund sem ógnar
vistkerfum, bú-
svæðum og tegund-
um"
(þ.e.,„ágengri, framandi tegund")
eða hvernig aðgreina skuli slíkar
tegundir, sem taldar geta verið
„ógn", frá meinlausu innfluttu
tegundunum.
Alþjóðanáttúruverndarsamtökin
(IUCN) hafa lagt fram eftirfarandi
skilgreiningu á þvf hvað átt sé við
með hugtakinu „ágeng framandi
tegund": „framandi tegund sem nær
"'Samningurinn um líffræðilega fjölbreytni (Stj.tfð.C 3/1995).
fótfestu í náttúrlegum eða hálf-náttúr-
legum vistkerfum eða búsvæðum,
veldur þar breytingum og ógnar
innlendum líffræðilegum fjölbreyti-
leika".4S Sömu samtök höfðu áður
gert grein fyrir afstöðu sinni til
innflutnings tegunda.47 Þar er
kveðið skýrt að orði um það að
ekki beri að leyfa innflutning
tegunda inn („náttúrleg bú-
svæði" (e. natural habitats).
Samtökin sætta sig við notkun
innfluttra tegunda á svæðum
sem teljast „hálf-náttúrleg" (e.
semi-natural), ef ríkar ástæður eru
fyrir því. Á hinn bóginn er
afstaða IUCN frjálslynd hvað
snertir „manngerð búsvæði".
Helst er Iýst áhyggjum yfir
notkun innfluttra tegunda innan
manngerðra búsvæða ef hætta er
á að þau ógni nærliggjandi
„náttúrlegum" eða „hálf-náttúr-
legum" búsvæðum.
Afstaða þessara samtaka (sem
m.a. umhverfisráðuneyti íslands
og Landvernd hafa gerst aðilar
að) til innflutnings jurta eða trjáa
til skógræktar og landbóta á
íslandi hlýtur að mótast af því
hvaða hlutar íslands teljast
náttúrleg, hálf-náttúrleg eða
manngerð búsvæði. Víst er að
ÍUCN myndi seint fallast á rökin
fyrir því að umbreyta birkiskógum
eða óröskuðu votlendi í skóg-
lendi framandi trjátegunda. Á
hinn bóginn er fullvíst að
stærstur hluti yfirborðs fslands
telst vera land sem orðið hefur
fyrir alvarlegri röskun og hnignun
af völdum búsetu og mannlegra
athafna (=manngert umhverfi) á
undangengnum ellefu öldum. Frá
því land byggðist hefur landið
tapað a.m.k. helmingi gróins
lands og 95% skóglendis.112 Á
62,5% af flatarmáli landsins á sér
stað „nokkur", „umtalsverð",
SKÓGRÆKTARRITIÐ 2005
43