Skógræktarritið - 15.10.2005, Qupperneq 44

á íslandi) dregur úr hættu á hruni
vistkerfa við breyttar aðstæður.
Efla mætti líffræðilega fjölbreytni
með því að fjölga tegundum,
viðhalda sem mestum erfða-
breytileika innan tegunda, og
skapa nýjar og fjölbreyttar gerðir
gróðurvistkerfa, sem tekið gætu
við hlutverki hinna fyrri í nýjum
og breyttum heimi.9'56,57
Verndun líffræðilegrar
fjölbreytni með innflutningi
í jarðsögunni hefur náttúrleg
dreifing lífvera milli fjarlægra
landsvæða verið algeng, náð um
langan veg og forðað mörgum
lífverutegundum frá útrýmingu á
tímum loftslagsbreytinga.1,6,16,20,21,
23.28.30.34.68.7l.77.79.no Dreifing lífvera
er eitt frumskilyrða fyrir varð-
veislu líffræðilegrar fjölbreytni og
einn helsti drifkraftur þróunar.
Vermeij117 bendir t.a.m. á að
„líffræðilegar innrásir" (innrásir
utanaðkomandi tegunda) kunni
að hafa skipt sköpum við örvun
þróunar (e. stimulating evolution).
Ör, hnattræn hlýnun loftslags
gæti leitt til þess að víðlend
svæði verði innan fárra áratuga
óbyggileg þeim tegundum sem
þar búa nú.138,53,65,70 Helst er álitið
líklegt að loftslagsbreytingar leiki
grátt trjátegundir, eða kvæmi
þeirra, sem vaxa á láglendi eða á
suðlægum slóðum, þar sem
úrkoma takmarkar vöxt trjánna. í
Evrópu á þetta við um svæði
innan tempraða laufskóga-
beltisins f Mið-Evrópu og við
Miðjarðarhaf. Þar má gera ráð
fyrir aukinni uppgufun og
útgufun vegna hærra hitastigs
sem leiða muni til útrýmingar
tegunda, nema markvissar
aðgerðir verði hafnar þeim til
bjargar.109 Að sama skapi má gera
ráð fyrir að trjátegundir færi út
kvíarnar við norðurmörk
útbreiðslusvæða sinna, eða taki
að vaxa hærra til fjalla en áður.
Röskun og eyðing búsvæða
margra tegunda í náttúrlegum
heimkynnum, sem er líkleg
afleiðing gróðurhúsaáhrifa, gæti
leitt til að eina bjargráð þessara
tegunda verði að „þeim verði
veitt hæli" á nýjum búsvæðum
svalari landa. Ef ekki verður
fljótlega gripið til aðgerða sem
miða að varðveislu tegunda utan
náttúrlegra heimkynna (ex situ
conservation) eða aðgerða til þess
að sporna við gróðurhúsa-
áhrifum, blasir útrýming við
fjölmörgum tegundum plantna á
næstu tveim öldum.44 87,108,109 Því
má líta á innflutning og mark-
vissa ræktun plöntutegundar sem
aðgerð til þess að opna fyrir
henni ný búsvæði, í þvf augna-
miði að tryggja varðveislu
hennar. Innflutningur til íslands
gæti bjargað sumum tegundum
frá útrýmingu, og ísland þannig
fengið það alþjóðlega hlutverk að
vera varðveislusvæði líffræðilegs
fjölbreytileika.
Tamdar og ótamdar tegundir í
ræktun
Nytjajurtir f landbúnaði, s.s.
kartöflur, hveiti eða bygg, eru
erfðafræðilega „tamdar" lífverur,
sem mótast hafa af meðvituðu og
ómeðvituðu úrvali mannsins frá
því að ræktunarmenning hófst.
Þær eiga sér sjaldnast tilvistar-
grundvöll utan kartöflugarða,
kornakra og annarra þeirra staða,
þar sem þær njóta verndar,
vökvunar, áburðargjafar eða
annarrar umönnunar mannsins.
Flestar tegundir jurta, trjáa og
runna sem á annað borð nýtast
til skógræktar og landbóta eru
hins vegar „villtar" lífverur, þ.e.
erfðaeiginleikar þeirra eru ómót-
aðir og óbeislaðir af ræktun,
úrvali og kynbótum manna. Orku
þeirra hefur ekki verið beint í
þann farveg að framleiða tiltekna
afurð (svo sem stóra ávexti), sem
aftur heftir aðlögunarmöguleika
þeirra úti á mörkinni. Þær hafa
því margar hverjar alla burði til

Sjálfsáð stafafura jPinus contorta Dougl. ex Louá var. contorta) á bökkum Pjórsár við Skarfanes í
Landsveit. Parna hefur stafafura sáð sér út um stórt svœði, i'lítt gróínn foksaná, vaxinn að hluta
melgresi. Mynd: Aðalsteinn Sigurgeirsson.
42
SKÓGRÆKTARRITIÐ 2005