Skógræktarritið - 15.10.2005, Blaðsíða 65

Starf nefndar um landnýtingar-
áætlun, könnun sem Náttúru-
verndarráð lét gera á birki-
skóglendinu í Vatnsfirði og
umræða um skógeyðingu og
ofbeitarmál varð til þess að
Skógrækt rfkisins ákvað að kanna
ástand og friðunarþörf allra
birkiskóga í landinu. Á árunum
1987-1991 var farið í nánast öll
skóglendi landsins og aflað
ítarlegra gagna um trén og
undirgróður.10 í framhaldi af þvf
færði Daði Björnsson hjá Skóg-
rækt ríkisins birkiskógakortin á
stafrænt form. Guðmundur
Guðjónsson og Einar Gíslason á
Náttúrufræðistofnun íslands
yfirfóru skógarkortin og sam-
ræmdu þau fyrirliggjandi gróður-
kortum. Stafræna útgáfan var
sfðan notuð við gerð gróðurkorts
af fslandi sem Náttúrufræði-
stofnun íslands gaf út árið 1989.
Samkvæmt stafræna kortinu
bekur náttúrulegt birkiskóglendi
• 16525 ha eða um 1,13% lands-
ins. Þessi flatarmálstala er
tæplega 9000 ha minni (8,7%) en
matið frá 1977. Þessi mismunur
stafar ekki af skógareyðingu
heldur nákvæmari kortlagningu,
skýrari skilgreiningu á skógunum
og því að uppdrættirnir eru
leiðréttir fyrir skekkju í loft-
myndum og varpað á grunnkort.
Möguleg útbreiðsla birkis
Til að meta mögulega útbreiðslu
birkiskóga á íslandi var kannað
hver hitamörk birkisins væru í
Fnjóskadal og aðlægum dölum.
Þetta svæði hentar vel þar sem
dalirnir eru tiltölulega vel skógi
vaxnir og þirkið nær frá sjó og um
74 km inn til landsins. Hitamörk-
in í Fnjóskadal ásamt hitamódeli
okkar Hans var síðan notað til að
teikna kort af mögulegri út-
breiðslu birkisins. Til samanburð-
ar voru einnig notuð hitamörk
birkiskóga frá Noregi. Hitakortin
voru felld saman við gróðurkort
Náttúrufræðistofnunar og reynt
að meta hve mikill hluti hverrar
landgerðar gæti verið birki vaxinn
og líklegt heildarflatarmál
mögulegs skóglendis.
Forsenda kortagerðarinnar er
að hitinn takmarki útbreiðslu
birkisins. Hér er því nauðsynlegt
að eyða nokkrum orðum á þá
forsendu.
Skógarmörk og kuldi
Skógarmörk eru jaðar skóglendis
við skóglaust land. Til að meta
mögulega útbreiðslu birkisins
hér á landi þarf að áætla hvar
skógarmörk myndu liggja án
afskipta mannsins. Náttúruleg
skógarmörk myndast m.a. við
mýrarjaðra, sjávarstrendur, þerar
klappir og hraun og þar sem rask
af skriðum, snjóflóðum, eldi eða
beit eyðir skóginum reglulega.
Skógarmörk eru við þurrar gresjur
tempraða og hitabeltisins, til
fjalla og við túndrur heimskauta-
landanna." í þessari grein er
aðaláhersla á síðasttöldu marka-
línuna.
Á norðurhveli er skógarjaðar
til norðurs við túndrur heim-
skautalandanna og til fjalla. í
hitabeltinu og á suðurhveli eru
skógarmörk til fjalla en ekkert
land er þar á þeim slóðum sem
skógarmarka er að vænta við
Suðurheimskautið. Öllum þess-
um skógarmörkum er sammerkt
að þau liggja nærri 10°C meðal-
hita hlýjasta mánaðar ársins.12
Töluverður breytileiki er samt frá
einum stað til annars í hitamörk-
unum. Lægst eru þau á Eldlandi
og vfða í hitabeltinu þar sem
meðalhiti hlýjasta mánaðar er
um 6-7°C við skógarmörk.13
Skógarmörkin fylgja betur meðal-
Mynd 2. Sumarhiti (meðalhiti júní, júlt'og ágúst) viðefstu mörk 20 skóglenda íFnjóskada!
og aðlœgum dölum eftir fjarlœgð frá ftafi. Svartir punktar (•) sýna álla lægstu hitagildin en
hvítir punktar (°) sumarhita við skógarmörk íöðrum skógum. Brotin lína sýnir meðaltal
átta lœgstu gilda (7,6 ± 0,19°C). Hvorki lægstu gildin átta (P = 0,347) eða gildin fyriralla
skógana (P = 0,380) breyttust með fjarlægð frá hafi. Það var prófað með þvi'að reikna
línulegt aðfall hitans með fjarlægð frá hafi. P-gildi í sviga eru líkindi þess að besta lína milli
punklanna vt'ki fyrir tilviljun frá láre'ttri stöðu.
SKÓGRÆKTARRITIÐ 2005
63