Skógræktarritið - 15.10.2005, Qupperneq 70

ævilengd og 4) vaxtarlagi trjánna.
Á íslandi er ekki sýnileg fylgni
milli stærðar eða vaxtarhraða
trjánna og sumarhita. Saman-
burður á hæðarvexti birkisins í
Fnjóskadal á 19. og 20. öld sýnir
mjög lítil viðbrögð þess við
hækkandi sumarhita (óbirt gögn).
Þótt sumarhiti virðist ákvarða
ystu útbreiðslumörk birkisins er
þáttur hitans ofmetinn í vexti og
þroska skóganna neðan þeirra
marka.
Á fslandi er hávaxið birki
einkum að finna í skýldum döl-
um. Áveðurs móti opnu hafi er
birkið oft lágvaxið kjarr eða
jarðlægt. Þannig telur Hörður
Kristinsson að sum svæði á
Reykjanesi séu utan skógarmarka
birkisins.32 Kjarrvöxtur birkisins
virðist best skýrður með endur-
teknu kali og það eru sterkar
vísbendingar um að skýringa á
kalinu sé einkum að leita í særoki
(óbirt gögn). Þessu til viðbótar
kann að vera landshlutabundinn
arfgengur munur á vaxtarþrótti
birkisins (Aðalsteinn Sigurgeirs-
son, munnleg heimild).
Af framansögðu er þess vart
að vænta að sumarhiti við
skógarmörk birkisins í Noregi sé
góður leiðarvísir um útbreiðslu
eða þroska birkiskóglenda á
íslandi. Hitasummur við mörk
mannhæðarbirkis í Noregi eru
síst lfklegri spátæki fyrir jaðar
tveggja metra birkis á fslandi nú
á dögum eða á fyrri öldum.
Tafla 1. Landgerðir samkvœmt gróðurkorti Náttúrufrceðistofnunar íslands neðan 7,6°C og
9,2°C meðalhitamarka fyrir fúní, júlíog ágúst og fyrir landið allt.
Landgerðir 7,6°C 9,2°C ísland allt
Mólendi, graslendi og ræktun 1.846.289 626.436 2.700.912
Votlendi 617.423 303.865 871.082
Birkiskógar og kjarr 112.185 59.411 116.525
Mosagróður 630.476 233.569 1.032.555
Bersvæðisgróður 1.397.224 447.095 4.247.688
Jöklar 50.581 10.304 1.117.891
Ar 52.268 26.157 60.585
Vötn 130.313 73.306 174.711
Alls 4.836.758 1.780.143 10.321.949
Tafla 2. Maf á hugsanlegri skógarþekju eftir landflokkum og sumarhitasvæðum.
Skógarþekjan er gefin sem % af flatarmáli landgerðar sem gœti borið skóglendi með a.m.k.
30% krónuþekju.
Landflokkur Lá gt mat Líklegt mat Hátt mat
>9,2 7,6-9,2 >9,2 7,6-9,2 >9,2 7,6-9,2
Mólendi, graslendi og ræktun 80 50 90 70 100 100
Votlendi 10 5 20 10 25 15
Birkiskógar og kjarr 100 100 100 100 100 100
Mosagróður 25 15 40 20 50 25
Bersvæðisgróður 15 5 70 50 80 60
Tafla 3. Mnf fjögurra höfunda á víðáttu birkiskóglenda við landnám.
Matsár Útbreiðsla Heimild
ha %
1933 300.000-500.000 3-5 Þorvaldur Thoroddsen38
1971 4.000.000 38,8 Hákon Bjarnason”
1972 2.500.000 24,2 Ingvi Þorsteinsson40
1987 1.800.000 17,4 Sturla Friðriksson41
Útbreiðsla birkisins fyrir
landnám
Til að skilja vaxtarmörk birkisins í
dag, áætla útbreiðslu þess við
landnám eða fyrir landnám er
nauðsynlegt að átta sig á þvf
hvernig birkið breiðist út og
endurnýjast. Birkið breiðist út
með fræsáningu33 en trén endur-
nýjast kynlaust með teinungum
frá rótarhálsi (mynd 5). í náttúru-
legum birkiskógi er yfirleitt hvergi
að finna fræplöntur af birki nema
við jaðar skógarins eða þar sem
snjóflóð eða skriður hafa rutt
skóginn og rifið upp jarðveginn.
Meðalævi birkistofna er aðeins
nokkrir áratugir þótt stöku bolur
standi í tvær aldir. Þótt svo sé
getur „tréð" lifað f margar aldir
eða árþúsundir með kynlausri
endurnýjun þar sem nýir stofnar
taka við af þeim gömlu í sífellu.
Rótarkerfið endurnýjast vafalaust
einnig á sama hátt þótt minna sé
vitað um það.
Fræplöntur birkisins þurfa
hærri sumarhita en gömul tré til
að lifa af og rannsóknir í Norður-
Svíþjóð benda til að það tengist
þvf að ræturnar ná ekki upp
köfnunarefni úr köldum jarðvegi.
Það eru því tvenns konar birki-
mörk 1) sáningarmörk og 2)
þolmörk gamalla trjáa. Það er
almenn skoðun hér á landi að
birkið hafi hopað undan kólnandi
veðurfari síðastliðin 3-4 þúsund
ár. Rannsóknir Leif Kullmans í
Skandinavíu sýna að skógarnir
þar og þá einkum rauðgreni og
skógarfura hafa hopað niður
hlíðarnarfrá hámarksútbreiðslu
sinni skömmu eftir ísöld.36 Efstu
mörk birkiskóganna nú á tímum
eru því sennilega við þolmörk
gamalla róta.
Karlsson og Weih34 áætla sán-
ingarmörk birkisins f Norður-
Svíþjóð við 12°C sumarhita (15.
júní - 15. ágúst) f efsta lagi
68
SKÓGRÆKTARRITIÐ 2005