Helgarpósturinn - 06.06.1980, Blaðsíða 25

Helgarpósturinn - 06.06.1980, Blaðsíða 25
i~jfrir7r?nFöstuda9ur 6- iúní 198°- 25 UR HEIMI VISINDANNA Umsjón: Jón Torfi Jónasson Arið 1864 varð verkstjóri við byggingarvinnu fyrir þvi hastariega slysi að járnfleinn skaust i gegnum höfuð hans. Teinninn smaug frá kinninni og upp I gegnum höfuðkúpuna og fór þar með I gegnum stóran hluta framheila mannsins. Að visu þurfti aumingja maðurinn ao liggja nokkurn tima á spitala vegna þessa, en þao f urðulega var, að hugur hans virtist starfa jafnvel og áður — og þó. Sjón, tal og hugsun virtust vera jafnskýr og fyrr, en samt var hann ekki samur maður og aður. Rólegi, samviskusami, dagfarsprúði verkstjórinn virtist horfinn, en i staðinn kominn ruddalegur, stað- festulaus en þó þrjóskur maður. Ýmis dæmi af þessu tagi urðu til þess að renna stoöum undir hugmyndir, sem voru að ná fót- festu á þessum tima, um hlut heilans I hugsun okkar og tilfinn- ingum. Þessar hugmyndir gerðu ráð fyrir sérhæfingu heilastööva, þannig að til væru málstöðvar, sjónstöðvar, hreyfistö&var o.s.frv. og jafnvel stöðvar fyrir tilfinningar, en dæmi af þvi tagi, sem nefnt er hér aB ofan, þótti benda til þess aö heilinn væri einnig á einhvern hátt ábyrgur fyrir skaphöfn okkar. Hvaö gerir heilinn? Nú orðið viðurkenna flestir vlsindamenn, sem rannsaka mannlegt atferli, að heilinn sé forsenda starfs mannshugans. Þvi ættum við að geta skýrt skynjun, minni og hugsun meö tilvisun I heilastarfiö og ekki nóg með það heldur einnig hugar- starf, sem tengist hvötum og til- finningu, svo sem ást og gleði. En hvernig má það vera að búnt af frumum (raunar eru þær nokkuð margar, eða nokkrar Heilinn er flóknasta liffæri mannslfkamans og vlsindamenn eru rétt að byrja að skilja starf hans. ERU TVEIR HEILAR BETRI EN EINN? billjónir) getur séö, rifjaö upp seinustu alþingiskosningar eða oröiö ástfangið? Þeir eru til, sem efast um að hægt sé að komast nokkuð áleiðis með a6 útskýra þetta, en flestir visindamenn, sem við þessar spurningar fást, trúa þvi ao hægt sé að komast nokkuð langt. En þeir viðurkenna þó allir að viðfangsefnin eru flók- in og engar skýringar auBfengnar. Nálgunin verður hæg og sigandi og endanleg svör koma seint. Hvernig athugum viö starf heilans? Ýmsar leiðir eru farnartil þess að skoða starfsemi heilans og verður drepið á þrjár hér. Ein leið er að skoða efnaskipti þau, sem verða I heilanum og hafa rannsóknir, sem að þessu hafa beinst, þegar varpaö nokkru ljósi á það hvernig deyfandi og örvandi lyf hafa áhrif á skapgerð manna. Þá hafa menn reynt að skýra hvers vegna sum lyf valda ofskynjunum. önnur leið er að álykta um hugsanaferli með þvi að skoða hvernig menn leysa rökfræði- vandamál eða með þvi að athuga hvað hefur áhrif á ákvarBanatöku við ýmsar aðstæður. Enn ein leiö er að athuga áhrif heilaskemmda, eða heilaskuröa, á hugarstarf manna. Eitt dæmi um þetta verður nefnt hér. Einn heili eða tveir? Um miöja þessa öld glimdu læknar á vesturströnd Banda- rlkjanna við nokkur sérstaklega hastarleg flogaveikitilfeili. Tiltæk lyf réðu engan veginn við að halda flogaköstunum niðri og sjúklingarnir gátu alls ekki lifað neitt nálægt eölilegu lifi. Raunar var ástand þeirra svo slæmt, að læknunum fannst réttlætanlegt að skera á tengslin milli heilahvela þeirra. Svipað og við hðfum tvö lungu og tvö nýru þá höfum við tvö heilahvel, sem eru tengd saman með milljónum taugaþráða. Ekki er ljóst hvert er hlutverk þessara tengsia, en á timum þessara aðgerða bentu tiiraunir á dýrum til þess að skurður á þessi tengsl hefði ekki merkjanleg áhrif. Aíleiðingar aðgerðanna voru furðulegar. Flogaköstin hurfu alveg, en við þvl höföu fæstir búist. En umfram allt þá voru ekki merkjanleg nein áhrif á skaphöfn eða hugsun sjúklinganna. Þessar aögerðir vöktu auðvitað margar spurn- ingar, bæBi siðfræöilegar og visindalegar, en það er einkum ein, sem veröur drepið á hér: Voru þessir sjúklingar meö einn heila eða tvo, var jafnvel hugsan- legt að ekki væri lengur hægt að tala um einstaklinga, ef hvort hvel var nokkurn veginn sjálf- stætt? ÞaB fólk, sem hér er um rætt, var mjög fust til þess að taka þátt i rannsóknum af ýmsu tagi og eru niðurstöBur þessara rannsókna mjög umræddar meðal vlsindamanna. Nokkru fyrir aldamót var það orðiö nokkuð ljós.t, aö málstöövar (eöa a.m.k. talstöðvar) flestra eru staösettar I vinstra heila- hveli. Þetta þýðir auðvitað ao vinstra heilahveliö getur stjórnaö tali en þaö hægra ekki. Þessar ályktanir drógu menn m.a. af þvi að jafnvel mjög stórar skemmdir I hægra hveli trufluðu sjaldan mál, en skemmdir á vissum hlut- um vinstra hvels ollu iðulega töluverðum truflunum á málnotk- un. Með þessar hugmyndir til leiðsagnar voru eftirfarandi til- raunir gerðar a fólkinu með aðskildu hvelin. Með sérstakri tækni, sem nýtir m.a. þekkingu okkar á uppbygg- ingu sjónkerfisins, er hægt að láta myndir berast annað hvort aðeins til vinstra heilahvels eða aðeins til hægra heilahvels. Það kom I ljós, að þetta fólk gat einungis nefnt þær myndir, sem bárust vinstra hveli, en ekki þær sem bárust hægra hveli. Þetta kom heim við það sem búist hafoi verið við. En hvað geroist I hægra hvelinu? Sá það ekki myndina, sem þvl barst? Eða sá þaö mynd- ina, en gat ekki sagt frá henni. Siðari kosturinn virðist senni- legri. Ef fólkiö var beðið um að velja úr poka hlut, sem sam- svaraði þeim sem hægra hvelinu var sýndur, þá gekk þaö fljótt og vel, en einungis ef vinstri höndin var notuð (hægra hvel stjórnar vinstri hendi, vinstra hvel hægri hendi). ÞaB er aö segja, ef mynd er sýnd þannig að berst aðeins til hægra hvels (I fólki með aðskilin hvel), getur vinstri höndin valiö réttan hlut úr mörgum svipuöum, en ef einstaklingurinn er spurður hvað hann hafi séB, þá segist hann ekki vita þaö, þe. hvelið, sem tal- ar, veit það ekki. En eigum viö þá að segja að einstaklingurinn, sem spurður er viti eða viti ekki um hvað var spurt? Hægra hveliö veit það en það vinstra ekki. Hér skjóta margar spurningar upp kollinum, en þó sérstaklega sú, sem einna mest hefur vafist fyrir sálfræðingum gegnum árin: Hvað er meðvitund? Er það t.d. rétt að segja að aðeins vinstra hvelið sé meövitað I þessu fólki, sem tilraunirnar eru geröar á? Er meðvitund nátengd máli? Er starfsemi heilahvelanna (t.d. hægra hvels) á einhvern hátt háð meðvitund? Og hvernig má það vera að þegar biiið er að tengja saman aragrúa af frumum i eitt búnt — heila okkar — þá getur þetta búnt öðlast meövitund? — JTJ. BÍLASALA- BÍLASKIPTI BORGARTUNI 29-Smt 28488 REYKJAVÍK - ICELAND Fiat 131 S árg. '77. x-— $J& Ekinn aðeins 22 þús. km. Litur hvitur, blár að innan. Verð 3.6 millj. Kvartmfla Toyota Crown árg. '67 8 cyl. beinskiptur. Ekinn 4 þús. á vél. Rauður sanseraöur. V8 283 cc Verð 1.3 millj. Mazda 121 árg. '78 Ekinn 38 þús. km. Litur gulur. Verð 5,5 millj. Mazda 323 1300 árg. '77 Ekinn 49 þús. km. Litur gulur. Verð 3,5 millj. Corolla árg '77 Sjálf- skiptur ekinn 56 þús. km. Litur brúnn sanser- aöur. Verð 3,8 millj. Subaru 4x4 station árg. '78. Ekinn 42 þús. km. Litur rauður. Verð 4,5 millj. Corolla 20E árg. *77. Ekinn 34 þús. km. Litur silfur sans. Verð 3.5 millj. Dodge Ramcharger árg. '75. Upptekin vél og kassi. 8 cyl. sjálfskipt- ur. Breið dekk. Gott verð, góð kjör, skipti. _¦¦".....•- £3 Blazer árg. '73. Blár sanseraður. Krómfelg- ur breið dekk. Mjög góöur bill. Verð 4,5 millj. Skipti koma til greina. Litill og sætur konubfll. Fiat Berlinetta árg. '78. Litur út sem nýr. Gott verð og kjör. Fullur salur og sýningarstæði af bílum Bílar og kjör við allra hæfi Opið frá kl. 9—19 alla daga nema fimmtudaga frá 9—21, og SUNNUDAGA frá kl. 13—16. Helgarpósturinn 8-18-66 St m imi

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.