Morgunblaðið - 10.12.1964, Blaðsíða 12

12
MORCUNBLAÐIÐ
Fimmtudagur 10. des. 1964
UM BÆKUR
Konur og kraftaskáld
KONUR OG KRAFTASKALD ]
íslenzkir örlagaþættir. Höí-
undar: SVERRIR KRIST-
JÁNSSON og TÓMAS GUÐ-
MUNDSSON. — Útgefandi:
Forni. 1964.
FYRIR NOKKRUM dögum kom
hér út mjög athyglisverð og fróð-
leg bók er nefnist „Konur og
kraftaskáld. Höfundar eru þeir
Sverrir Kristjánsson, sagnfræð-
ingur og Tómas Guðmundsson
skáld, en útgefandi er bókafor-
lagið Forni. í bók þessari, sem
er 228 blaðsíður auk allmargra
mynda, eru þrír frásagnarþættir
um persónur, er fyrir sakir frá-
Ibærar skáldgáfu sinnar og ann-
ars andlegs atgervis, settu svip
á samtíð sína, en áttu það jafn-
**framt sammerkt, að þurfa að
heyja lífsgöngu sína örsnauðar
í þrotlausri baráttu við fordóma

Sverrir Kristjánsson
•og skilningsleysi samferðarmann-
anna og miskunnarlaust aldarfar.
Enda þótt fólk þetta tsé fyrir
löngu gengið fyrir ætternisstapa,
iifir það og harmsaga þess enn í
vitund allra þeirra íslendinga.
sem enn hafa ekki glatað brag-
heyrn sinni og hafa yndi af vel-
kveðinni vísu, og láta sig mann-
leg örlög nokkru skipta.
Tyo fyrstu þætti bókarinnar
hefur Tómas Guðmundsson sam-
ið. Fjallar fyrri þátturinn um
Látra-Björgu og hefur höfundur-
inn valið honum fyrirsögnina:
.Mttstór kona velur sér vergang.
llr í þætti þessum rakin ætt þess-.
tirar gáfuðu og skapmiklu skáld-
konu, lýst umhverfi hennar og
högum á bernskuárunum og
henni síðan fylgt á einmana göngu
hennar um grýttan veg þunigra
örlaga unz ferð hennar lýkur að
fullu á æskustöðvunum að haust-
lagi árið 1785.
Síðari þáttinn, um Vatnsenda-
Rósu, nefnir höfundurinn: Þó að
kali heitur hver. — Er í þætti
þessum lýst af frábærum skiln-
ingi og nærfærni, æviferli þess-
®rar skapheitu, örlyndu og skarp
gáfuðu skáldkonu, allt frá því er
hún og Páll Melsteð, síðar amt
maður, fella hugi saman, hann
þá 19 ára, skrifari amtmannsins
á Möðruvöllum, fríður og frama-
gjarn, en hún aðeins 15 ára
bóndadóttir þar í nágrenninu, og
þar til þessi göngumóða og lífs-
í þreytta kona andast á síðustu
göngu sinni á suðurleið úr kaupa-
vinnu norður í landi. Höfundur-
inn ber Páli Melsteð furðuvel
söguna, enda þótt hann dragi
enga dul á, að heitrof Páls við
hina tilfinningaríku konu, sem
í barnslegu trúnaðartrausti hafði
gefið honum allan funa sins unga
hjarta, urðu upphafið að hinni
átakanlegu harmsögu hennar,
sem hélt óslitnum þræði sínum
Tómas Guðmundsson
unz hún lagðist til hinztu hvíld-
ar að Stóra-Núpi haustið 1855.
Þannig er innri saga þessarar
stórbrotnu skáldkonu, en harm
sinn bar hún í hljóði með stoltri
reisn. Um það kemst höfund-
urinn svo að orði: Sumu fólki
er svo farið, að það getur ein-
ungis vaxið til fullrar stærðar
við skuggalausa ha-mingju, en
hjaðnar ella niður og fellir feg-
urð og lit eins og villiblóm
fyrsta haustnæðingi. Aðrar eru
þær manneskjur, sem öðlast þá
fyrst fulla reisn, er þær snúast
einstæðar og yfirgefnar gegn
hretvirðrum lífsins eins og eik
ur á berangri, sem þúsund storm-
ar hafa stælt og hert.“ — Þannig
mun skáldkonunni Vatnsenda
Rósu bezt lýst.
Þriðja þátt þessarar bókar hef-
ur Sverrir Kristjánsson samið
Fjallar hann um Bólu-Hjálmar
og nefnir höfundurinn þáttinn
Feigur Fallandason, — nafn, sem
runnið er frá skáldinu sjálfu
Margir hafa orðið til þess að
skrá hrakningasögu þessa mikil-
úðuga skálds, en enginn að mínu
viti, af jafnmikilli snilli og með
n.eiri glæsibrag á máli og stíl
en Sverrir í þessum þætti. Öll-
um ber saman um það, að Hjálm
ar hafi verið stórbrotinn persónu
leiki, íkarpgáfaður og svipmik
ill. Og þróttmikið skáld var
hann, flestum öðrum orðslyng
ari og myndauðugri í kvæðum
sínum og kviðlingum. Hann mun
hafa verið óáleitinn að fyrra
bragði, en óvæginn og illskeyttur
ef því var að skipta, enda stóð
hann alla sína löngu ævi í stöð-
ugri vörn gegn illkvittnum
grönnum og óbilgjörnum og
Dröngsýnum valdsmönnum.
Verður þessum högum skáldsins
og þrotlausri baráttu igegn þess-
um illu öflum, sem að honum
sóttu úr öllum áttum ekki betur
lýst en með þessum orðum höf-
undar: „Veröldin var við Hjálm-
ar eins og heimarík búrtík, glefs-
aði í hann sem óboðinn og um-
komulítinn gest. Hælbitinn og
hundeltur var Hjálmar alla ævi
og virtist einu gilda, hvort hann
gengi einstigu eða alfaraveg.
Veröldinni var uppsigað við
þennan mann. Hann hafði kvatt
æskusveit sína til þess að losna
við eril og illdeilur heimahag-
anna. En hann gat aldrei gengið
fylgju sína af sér. Hún settist við
fótskör hans, hvar sem hann sló
upp tjöldum á lífsleið sinni“.
í formála geta höfundamir
þess, að vinnubrögðum þeirra
hafi að nokkru ráðið sú stað-
reynd, að persónur þær, sem
fjallað er um í þáttunum, hafi
snemma eignast mikið rúm
hugarheimi þjóðarinnar, þar
sem þær hafi haldið áfram' að
lifa og mótast löngu eftir sinn
dag. Og þeir segja: Af þeim sök-
um getur einatt reynzt erfitt að
greina á miili staðreynda -eg
skáldskapar í sögu þeirra, og þó
er stundum enn meira vafamál.
hvort mundi gefa af þeim raun-
sannari mynd, lif þeirra eins
og það yrði trúlegast rakið frá
degi til dags eða eins og þjóðin
sá það fyrir sér í eigin örlaga-
spegli. Sennilega fer bezt á þvú
þegar saga þeirra er sögð, að
hvort tveggja sé haft í huga,
og örugglega gætir slíks sjónar-
miðs í þessum frásöguþátt-
um . . . “ Á þetta ekki síst við
um þætti Tómasar Heimildir
þær, sem hann hefur haft við
að styðjast, eru nokkuð slitróttar,
en honum hefur, af skáldlegri
innsýn og glöggum skilningi á
persónulegum og aldarfarslegum
orsökum þeirra atburða, sem
greint er frá, tekist að fylla þann-
ig í eyðurnar að frásögn hans
verður öll samfelld og heiliandi.
— Þó, að vísu, betur hafi verið
að Sverri Kristjánssyni búið um
heimildir að þætti hans, þá hef-
ur honum engu að síður tekist,
með glöggskyggni sagnfræðings-
ins og mannþekkjarans, að bæta
nýjum dráttum og mýkri í úfið
svipmót skáldsins frá Bólu.
Það er mikill fengur að þessari
ágætu bók, enda eru höfundar
hennar meðal snjöllustu manna
þjóðarinnar. Þeir rita báðir
fagurt mál og kjarngott og stíll
þeirra beggja er listrænn og ris-
mikill þó ólíkur sé.
Ytri gerð bókarinnar er öll
hin vandaðasta.
Sigurður Grímsson.
D AVÍÐSHÚS
DAVÍÐ frá Fagraskógi er eitt af
mestu skáldum sem Norðlend-
ingar hafa átt. Hann var stolt
þeirra meðan hann lifði og verð-
ur það ekki síður, þegar aldir
renna. Mér kom það þess vegna
mjög á óvart þegar bæjarstjórn
Akureyrar hafnaði tilboði um að
kaupa húsið hans eins og það
stendur í dag, i stað þess að sam-
þykkja kaup á bókasafni hans
til flutnings úr húsinu. Þetta
finnst mér vægast sagt mjög
ósmekiklegt gagnvart minningu
þessa ástkæra skálds og mann-
vinar. Bókasafnið er allt of dýr-
mætt til að almenningur fái ótak
markaðan aðgang að því. Annað
mál er það að mér finnst að
menn ættu að geta fengið lán-
aða bók og bók úr safninu, ef
hún væri ekki til í Amtbóka-
safninu og svo ættu bókamenn
að fá að kynnast safninu í húsi
skáldsins undir eftirliti um-
sjónarmanns. Bókasafnið missti
gildi sitt, ef það væri flutt úr
húsinu, og hvers virði yrði hús
skáldsins án bókasafnsins og öll
um þeim dýrmætu munum, sem
þar eru innan veggja.
Nei, húsið og bókasafnið eru
eitt, þar sem sál þessa mikla
skáldjöfurs er líka. Þessi stóra
sál, sem sá og skynjaði svo margt
sem enginn annars hefur gert.
Hvílík skammsýni ef bæjar-
stjórn Akureyrar léti þetta ein-
í KVÖLD verður leikritið
Kröfuhafar sýnt í 10. sinn á
Litla sviðinu í Lindarbæ. —
Leikurinn hlaut mjög góða
dóma hjá gagnrýnendum blað
anna og þykir sýningin í heild
mjög athyglisverð. Leikendur
eru aðeins þrír: Gunnar Eyj-
ólfsson, Helga Valtýsdóttir og
Rúrik Haraldsson. Leikstjóri
er Lárus Pálsson. Þett.i verð-
ur síðasta sýning leiksins
fyrir jól. — Myndin er af
Gunnari og Rúrik í hlutverk-
um sínum.
staka tækifæri ganga sér úr greip
um. Hvílíkt tækifæri til að auka
höfuðstað Norðurlands að mikl-
um dýrgrip, sem yrði honum til
vegs og virðingar um alla fram-
tíð. Það yrði harður dómur sem
þessi bæjarstjórn fengi hjá allri
þjóðinni og þó* sérstaklega af
eftirkomandi kynslóð, ef hún
léti þetta einstaka tækifæri
ganga sér úr greipum.
En það eru ekki aðeins Akur-
eyringar, sem eiga Davíð frá
Fagraskógi, heldur alþjóð. Hann
hefur verið elskaður og dáður
meir en nokkurt annað skáld á
hérvistardögum sínum og finnd-
ist mér ekki nema sjálfsagt að
ríkisstjórnin legði fram sinn
skerf til þess að hrinda þessu í
frarðkvæmd. En nú býst ég við
því að Norðlendingar vilji sjálfir
tileinka sér Davíð frá Fagra-
skógi, og því máske nokkur vandi
með hverjum hætti alþjóð gæti
styrkt þá til að eignast þetta
minningarsafn um hann.
Við sem vorum að opna augun
fyrir fegurð lífsins, þegar Svart-
ar Fjaðrir komu út og höfum
beðið hverrar bókar hans með
óþreyju og drukkið í okkur alla
þá dásamlegu list og fegurð, sem
endurspeglast í bókum hans og
síðast í „Mælt Mál“, við vildum
svo sannarlega greiða okkar nef-
skatt svo að engu yrði hróflað
í húsi Davíðs, og það væri áreið-
anlega það fyrsta, sem börnin
okkar myndu spyrja um þegar
við kæmum til Akureyrar, hvar
hús Davíðs væri.
Ég hef ekki séð fallegra bóka-
safn í eins manns eigu, né orðið
fyrir sterkari áhrifum í nokkiru
húsi hérlendis. Þar fyllist-maður
lotningu og finnur smæð sína.
Sál Davíðs býr þar enn í öllum
hlutum. Þetta má ekki snerta.
Þétta er heilagt vé.
Athugið það Akureyringar að
þið eignist aldrei annan Davíð
frá Fagraskógi.
3/12 ’64.
Guðmundur IlraundaL