Morgunblaðið - 10.12.1964, Blaðsíða 17

MOKGUNSLAÐIÐ
17.
Fimmtudagur 10. de«. 1964
Ævisaga Hannesar Hafsteins
Síðari hluti seinna bindis
Kristján Albertsson: Mannes
Hafsteinn. Ævisaga. SiíSara
bindi, síðari hluti, 370 bls.
Desemberbók Almenna bóka-
félagsins. Reykjavík 1964.
ÞÁ er lokabindið af ævisögu
Hannesar Hafsteins komið út og
þar með lokið miklu riti og
in'.erkilegu um eitt umbrotamestá
og afdrifaríkasta skeið í íslenzkri
Kristján Albertsson
sögu seinni alda. Segja má að
með þessu þriggja-binda verki
Kristjáns Albertssonar hafi Is-
lendingar í fyrsta sinn fengið
samfellda, ítarlega og sannfróða
mynd af þeim fáfengilega trúð-
leik sem stjórnmálabaráttan á
íslandi hefur löngum verið, bæði
fyrr og síðar, og hefur fátt breytzt
í því efni á seinni árum nema
þá helzt það, að stjórnmálamenn-
iinir hafa orðið æ smærri í snið-
nm, lítilsigldari, ósnjallari í máli,
hugdeigari. Enda þótt leikur
íslenzkra stjórnmála í upphafi
aldarinnar væri að sönnu ófagur
og einatt hrottalegur, þá getur
niaður ekki að S,- gert að dást í
aðra röndina að orðkynngi,
myndauðgi og vopnfimi þeirra
manna, sem þá áttust við, og þá
jafnframt dirfsku þeirra í skoð-
anaskiptum og stefnubreytingum!
Hitt orkar samt miklum mun
sterkar á lesandann, hve stjórn-
málabaráttan er í eðli sínu sið-
spiLlt og mannskemmandi. Einar
H. Kvaran víkur að þessu á ein-
um stað, þar sem hann furðar sig
á því, ,,hvernig stjórnmálaþrefið
og valdakappleikurinn“ geti farið
með jafnvel gáfaða menn, sem
fráleitt vilji gera nokkrum
tr.anni rangt í hversdagslegum
málum; það sé líkt og þeir um-
hverfist þegar til stjórnmálanna
Icomi, og geti þá ritað ,,eins og
þeir væru annaðhvort bófar eða
ekki með öllum mjalla" (bls.
267).
>etta verður sú mynd úr ís-
lenzku þjóðlífi sem Kristján
Albertsson dregur skýrustum
dráttum í riti sínu. Óheilindin,
hentistefnan, valdabröltið,
óskammfeilnin — allt leikur
það lausum hala árum saman í
íslenzkri pólitik einmitt á þeim
tímamótum þegar fjallað er um
viðkvæmasta og afdrifaríkasta
hagsmunamál þjóðarinnar —
ejálfstæði hennar og þjóðernis-
legt fjöregg. Var það skammsýni
ein sem hér var að verki? Ég
býst við að Árni Pálsson (síðar
prófesso.) hafi komið auiga á
kjarna málsins, þegar hann skrif-
*x í „Þjóðólf* 1911: „Það er
imörgum manni í þessu landi
óþolandi tilhugsun, að pólitískur
mótstöðumaður vinni sér nokk-
vm hlut til ágætis, jafnvel það
að halda fram réttu máii og leiða
það til sigurs. Menn tala oft
með fullum rétti um, að háska-
legt sé að byiggja pólitíska
stefnu á tilfinningum einum. I
því sambandi virðist rétt að gera
þá athugasemd, að íslenzk til-
finningapólitík hefur oftar sprott-
ið at' flokkshatri en föðurlands-
ást. Hin svonefnda frelsisbar-
átta vor hefur, á seinni tímum að
minnsta kosti, næstum því al-
drei verið barátta við erlendan
óvin; hún hefur lang-oftast
ækkert verið annað en skæð
innlend borgarastyrjöld, háð með
furðulegu ofstæki oig siðleysi"
(bls. 141).
Kristján Albertsson hefur tek-
ið upp þráðinn þar sem hann var
r.iður felldur í lok miðbindis
ævisögunnar eftir fail „upp-
kastsins“ sæla, og heldur nú
áfram að lýsa afdrifum sam-
bandsmálsins fram til 1918, þeg-
ar það var loks til lýkta leitt í
fultu samræmi við stefnu og
baráttu Hannesar Hafsteins og
á grundvelli þeirra eftirgjafa
j sem hann hafði fyrir löngu
fenigið dönsk stjórnarvöld til að
veita. Þetta er meginþátturinn
í lokabindinu eins og bindinu á
undan, en frásögnin er þó hvergi
r.ærri jafn ítarieg og í miðbind-
inu, enda er nú fjallað um lengra
árabil og söguhetjan kemur mun
minna við sögu opinberra mála
en á árunum 1903—1909.
Þar fyrir er þessi greinargerð
Kristjáns Albertssonar um stjórn-
málaþróunina 1909—1918 sízt
ófróðlegri en það sem áður var
komið; bókin er spennandi af-
lestrar og nýtur í ríkum mæli
ritleikni höfundar og hæfileika
til að gera greinarmun á aðal-
atriðum og aukaatriðum, og jafn-
framt til að gera viðfangsefnið
Ijóst og lifandi fyrir lesandanum
með því að tína fram þau smá-
atriði og svipmyndir sem varpa
Ijósi á einstakar persónur sög-
unnar. Þessir kostir verða seint
ofmetnir í sagnfræðiriti, því eins
og kunnugt er hefur sagnfræði
yfirleitt haft orð fyrir að vera
leiðinleg, þurr og óaðgengileg,
og hafa mörig veigamikil rit gold-
ið þess. Bækur verða nú einu
sinni að vera læsilegar og laða
lesendur til sín, ef þeirra á að
verða meira en hálft gagn.
Næstu árin eftir hið sögulega
fall „uppkastsins" voru skeið
fullkomins úrræðaleysis í ís-
lenzkri pólitík, þar sem enginn
vissi sitt rjúkandi ráð, hver
höndin var uppi á móti annarri;
menn göspruðu um fullan skilnað
án þess að vilja hann, heimtuðu
griska fánann (bláhvíta) sem
þjóðfána Islands, áttu í enda-
lausu og ófrjóu þjarki um ríkis-
ráðsdrauginn, sem vakinn var
upp að nýju, rifust um stjórnar-
skrárbreytinguna og þar fram
eftir götunum. Allt var 1 öng-
þveiti o« laks gáfust hinir sjálf-
umglöðu sigurvegarar úr kosn-
ir.gunum 1908 hreinlega upp.
Þeir höfðu týnt trausti þjóðar-
innar og biðu hið háðulegasta
afhroð í kosningunum 1911, og
ári síðar eftir að Hannes Haf-
stein virðist enn vera að koma
málinu í höfn, leggur „fsa-
fold“ til að sambandsmálið verði
lagt á hilluna, „vér höfum ekki
annað upp úr þessum samninga-
tilraunum en að vér veikjum Oss
meir og meir í baráttunui við
Dani. Vér höfum nóg annað um
að hugsa, ýxns aðkallandi verk-
efni í fjármálum og samgöngu-
málum“ (bls. 204). Ég man ekki
í svipinn eftir öllu sneggri og
spaugilagri umskiptum í íslenzk-
um stjórnmálum en þeim sem
urðu á þessu þriggja ára skeiði,
1909—1911..
Hannes Hafstein stóð aftur
með pálmann í höndunum árið
1912 og gerði enn árangursríka
tilraun til að leiða sambands-
málið til lykta — en lausnin
strandaði sem fyrr á íslending-
um og þá fyrst og fremst á „til-
viljun“ sem var í rauninni
jafn afdrifarík og hliðstæð „til-
viljun“ í sambandi við uppkastið
1908. Sigur Hannesar í fánamál-
inu 1913 var síðasti stórpólitíski
siigur hans, og sagði dr. Valtýr
Guðmundsson löngu síðar við
dr. Björn K. Þórólfsson, að „fána-
úrskurðurinn 1913 hefði verið
mesta diplómatíska snilldar-
bragð Hannesar Hafsteins, ann-
að en frumvarpið 1908“ (bls.
248).
Á þessu sama ári, 1913, missti
Hannes Hafstein Ragnheiði konu
Eftir sex
Jón Björnsson:
JÓMFRÚ ÞÓRDÍS.
Almenna bókafélagið.
JÓN Björnsson er einn þeirra ís-
lenzku rithöfunda, sem hófu feril
sinn á vettvangi ritmennskunnar
utan íslands. Hann fór ungur til
Noregs og stundaði þar nám í
lýðháskóla, en síðan lá leið hans
til Danmerkur. Þar gaf hann út
þrjár skáldsögur handa fullorðnu
fólki og nokkrar drengjabækur.
Hann var þar öll styrjaldarárin,
en hélt síðan heim. Hann vann
ekki fullnaðarsigur í Danmörku,
en bókum hans var yfirleitt vel
tekið. Hann hlaut jafnvel lofsam-
lega dóma frá hendi jafnvandfýs-
ins ritdómara og Hans Brix pró-
fessors. Það var bókaforlag
Hasselbalchs, sem gaf út bækur
hans, en það gaf og út lengi vel
dönskuþýðingar á skáldsögum
Laxness og Kristmanns Guð-
mundssonar.
Jón gaf út fyrstu bók sína á
íslenzku árið 1946, og alls komu
frá hans hendi á 12 árum, 16
bækur. Ein þeirra er leikrit, sem
gert er upp úr skáldsögunni
Valtýr á grænni treyju, og fimm
eru drengjabækur. Hinar 9 eru
langar skáldsögur, efni flestra
sótt til liðinna alda.
Jón náði miklum vinsældum
hjá íslenzkum lesendum, — og
eru bækur hans lesnar mikið í
almenningsbókasöfnum, þó að
langt hafi liðið síðan hann sendi
frá sér nýja bók. En nú er komin
frá hans hendi skáldsaga, sem
Almenna bókafélagið hefur gefið
út og var októberbók félagsins.
Bókin heitir Jómfrú Þórdís, saga,
sem gerist á öndverðri 17. öld.
Hún er mjög löng, 334 þéttletr-
aðar blaðsíður. Mundi láta nærri,
að hún væri 25 arkir með því
leturmagni á síðu, sem teljast
mundi algengast.
Eins og margar af fyrri skáld-
Hanmes Hafstein
sína og bar aldrei sitt barr síð-
an, enda tók strax árið eftir að
gæta sjúkdóms sem dró hann til
dauða 1922. Má heita að stjórn-
málaafskiptum hans ljúki að
fullu árið 1916, þó hann sitji á
þingi til 1917, og var það vissu-
lega mikil örlaganna kaldhæðni
að hann skyldi heilsu sinnar
vegna ekki geta tekið þátt í að
leiða það mál til lykta persónu-
lega, sem hann hafði allra
mann mest stuðlað að framgangi
þess.
Þegar horft er yfir óvenju-
glæsilegan stjórnmálaferil Hann-
esar Hafsteins, þau stórfenglegu
afrek sem hann vann og ósigr-
ana sem hann beið á örlagastund-
um, er einkum þetta sem verður
manni hugstætt: hvað var það
sem sneri fyrirsjáanlegum iglæsi-
legum sigrum upp í fullkomna
ósigra bæði 1998 og 1912? Segja
mætti að þar hafi tilviljun ein
ára þögn
Jón Björnsson
sögum Jóns er þetta sakamála-
saga. Ég hef ekki hirt um að
skyggnast í gögn, sem sýni, að
hve miklu leyti atburðir og per-
sónur eru í samræmi við sögu-
legar staðreyndir, en víst er þó
um, að Jón Sigurðsson, sem mik-
ið kemur við sögu, var lögmaður
í 12 ár og bjó á Reynistað, að
Guðbrandur Þorláksson var í
þann tíð Hólabiskup og Herluf
Daa höfuðsmaður. Þá var og
Tómas Böðvarsson, prests á
Myrká, bóndi að Sólheimum í
Sæmundarhlíð, og sá búandmað-
ur stökk af landi brott til að
forðast dauðarefsingu, sakir barn
eignar hans með systur konu
sinnar. Ennfremur er fljótséð, að
Magnús prestur Sigurðsson er
sannsöguleg persóna. Hann var
djákni á Reynistað og síðan
kirkjuprestur á Hólum og eitt af
sálmaskáldum Guðbrands bisk-
ups og honum næsta eftirlátur.
Sagan gerist á þeim tíma, sem
Stóridómur er kominn á, en enn-
þá er hánn lítt í samræmi við
verið að verki, og er sú skýring
vitanlega nærtækust og ein-
földust. En mér virðast tilvikin
svo keimlík, að rökin hljóti að
liggja dýpra, en því miður gerir
höfundur ekki tilraun til að
leysa þann vanda. Hyað var það
í persónu Hannesar Hafsteins
sem gerði hann viðskila við þá
menn, sem hann þurfti mest á
að halda, einmitt þegar verst
gegndi, Hannes Þorsteinsson
1908 og Lárus H. Bjarnason 1912?
Ég ætla mér ekki þá dul að
skýra slíkan leyndardóm, en mér
hefur oft orðið hugsað til hinna
klassísku harmleika í þessu
sambandi: Hetja hins klassístka
harmleiks er yfirburðamaður í
öllu tilliti, en hefur venjulega
einn tiltekinn „tragískan brest“.
einn snöggan biett, sem verður
undirrót ógæfunnar. Þessi trag-
ísiki brestur er venjulega kostur,
en ekki löstur, þó honum sé sam-
fara eins konar „sál'blinda“. Var
Hannes Hafstein kannsiki í ætt
við þessa klassísku hetju harm-
leiksins? Hugmyndin er ekki sxzt
tælandi fyrir þá sök, að Gunnar
skáld Gunnarsson skýrir frá því
í bréfi til Hannesar Hafsteins
1916, að hann hafi haft á prjón-
unum áætlanir um að láta höfuð-
persónu skáldsögunnar „Vangur
í véum“ bera blæ Hannesar Haf-
steins, en horfið frá því ráði,
enda hafi sér komið í hug
skáldrita-ibálkur, þar sem honum
yrði þörf á stórri og heilli per-
sónu í síðasta þættinum. Vissu-
lega hefði Hannes orðið heillandi
persóna í skáIdsögu, enda ekki
fráleitt að slík saga verði ein-
hvern tíma samin.
Framh. á bls. 19
réttarmeðvitund ýmissa vers-
legra yfirvalda — sem og flestra
annarra landsmanna, og jafnvel
kóngsins útsendir þénarar, höfuðs
maður og fógeti, eru ekki sérlega
ginnkeyptir fyrir að beita hon-
um, nema sakir þess, að hann
hentar vel til að ná eignum
breyskra manna undir konung.
Þá er það og í þennan tíma, að
Guðbrandur biskup og klerkar
hans heyja jafnt harða baráttu
gegn leifum pápískrar villu og
amorsvísum, brunakvæðum, rím-
um og fornum sögum, sem alþýð-
an og margur verslegur dándis-
maður hefur í heiðri. Klerkavald
ið eflir djöfulinn og hans púka
sér til fulltingis — og ýmsir geist
legir herrar eru teknir að sjá í
anda með sadískri velþóknun
elda kyntá undir galdrahyski,
körlum og kvensniftum.
Jón hefur áreiðanlega goldið
þess að nokkru í máli og stít, að
hann varð í upphafi rithöfundur
á danska tungu, þó að mál hans
hafi raunar aldrei verið dönsku-
skotið. Nú er stíll hans persónu-
legri og hugsunin ljósari en í
flestum fyrri bókum hans. Hins
vegar er stíllinn ekki yfirbragðs-
mikill, raunar heldur ekki að
neinu leyti andkannalegur eða af
honum orðabókarkeimur. Fram-
an af bókinni er hann sums stað-
ar um of vangaveltuiegur og frá-
sögnin alllangdræg, en eftir því
sem meiri spenna kemur í at-
burðarásina, verður stíllinn svip-
meiri og markvissari, frásögnin
hraðari og um leið grunþyngri.
Styrkur Jóns hefur frá upp-
hafi verið sá, að hann er mjög
glöggskyggn á mannlegt sálarlif,
og mannþekking hans hefur
hvergi notið sín betur en í þess-
ari bók. Þar kemur mjög greini-
lega í ljós, hve hann er skyggn á
þann tvískinnung, sem gætir
nxjög hjá miklum þorra manna,
gagnvarf alvöru tilverunnar —
og ennfremur þeirrar viðleitni að
fela það fyrir sjálfum sér,. sem
menn telja sér ekki samboðið eða
hagkvæmt að kannast við — en
reynzt þeim svo oft ærið órlög-
þrungið á úrslitastundum.
Jón gætir þess vandlega I
mannlýsingum sínum, að halla
ekki á einn eða neinn vegna af-
stöðu hans til þessa eða hins, sem
kynni að vera lesandanum miður
geðfellt — og eins þess, að draga
ekki taum neinnar persónu sakir
Framhald á bls. 23.