Morgunblaðið - 19.03.1968, Blaðsíða 15

Morgunblaðið - 19.03.1968, Blaðsíða 15
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 19. MARZ 1968 15 Lárus Pálsson, leikari „ÞAÐ ERU mtörg ár síðan ég hefi verið eins írískur og ég er nú, fullur af Hfsþrótti og löng- un til starfa. Ég tala betur við þig, þegar þú kemur heiim aiftur". Þannig lauk Lárus Pálsson við- ræðu við mig þegar við kvödd- umst fyrir rúmum hálfum mán- uði, rétt áður en ég fór í ferða- lag til útlanda. Þessi orð og sú gleði, sem lýsti af aldliti Lár- usar um leið og hann sagði þetta og kvaddi mig með sínu hlýja handtaki og einlæga brosi, gáfu mér nokkra von um, að heilsa hans væri nú verulega að batna og að enn ætti hann eftir að gleSi, sem lýsti af andliti Lár- leiksviðinu. Þetta reyndist því miður ekki svo. Hinn 12. marz fékk ég skeyti að heiman um að Lárus væri látinn. Lárus hafði um mörg ár verið mjog heilsulítill, en á síðast- liðnu ári vann hann samt, þrátt fyrir sjúkleika, einn mesta leik- sigur sinn með túlkun sinni á Jeppa á Fjalli. Ég horfði á síð- ustu sýninguna á Jeppa. Lárus var sérstaklega vel upplagður og leikhúsið var troðfullt glaðra áhorfenda. Þetta var ein þessara áigæto sýnkiiga þar sem hver maður, ekki aðeins á leiksvið- inú heldur einnig í áhorfenda- salnum, verður þátttakandi, eins og hluti af sýningunni, allir lifa með í leiknum og gleyma sér, leikurinn er þeirra veruleiki þá stundina. Þegar leiknum lauk, dundi lófaklappið. Taktklapp- inu ætlaði aldrei að ljúka, milli 10 óg 20 sinnum kom Lárus fram brosandi,_ elskulegur, prúður og látlaus. Úr svip hans lýsti gleði og þakklæti til þessara ágætu áhorfenda í salnum. Þessi leik- hússtund verður mér alltaf minn isstæð. Lárus á þessari stund verður mér ógleymanlegur. Hann er mér jafnframt tákn þess hvað listrænir yfirburðir geta orkað á hug og hjarta manneskjunnar. Lárus Pálsson var aðeins 54 ára, er hann lést, hinn 12. marz síðastliðinn. Fæddur var Lárus í Reykjavík 12. febrúar 1914. Foreldrar hans voru Páll Lár- usson, trésmiður, Pálssonar hóm opata og kona hans Jóhanna Þorgrímsdóttir, ættuð úr Þing- eyjarsýslu. Að loknu stúdents- prófi 1934 fór Lárus til náms til Kaupmannahafnar. Ætlaði hann að stunda nám í bókmenntasögu Af háskólanámi varð þó ekki. Hugwr hans stóð til leiklistar- innar, enda hafði hann leikið í Menntaskólaleik og gert lukku. Hann innritaðist í Leiklistar- skóla Konunglega Leikhússins og lauk þaðan prófi 1936. í loka prófi fyrsta árið lék hann Loft í Galdra-Lofti Jóhanns Sigur- jónssonar og þótti gera það af- burðavel. Enda var hann ráð- inn við leikhúsið næstu þrjú ár eftir að hann útskrifaðist. Síðan lék Lárus í leikflokki í Ridder- salen í Kaupmannahöfn, en í þeim leikflokki voru nokkrir skólafélagar hans frá Leiklistar skólanum, sem allir héldu mjög af Lárusi bæði sem leikara og félaga. Meðal þeirra var Edwin Timroth, núverandi leikhússtjóri í Árósum, en þeir Lárus voru aldavinir alla tíð. Lárus ílentist þó ekki í Kaup- mannahöfn. Þjóðverjar hertóku Danmörku um yorið 1940 og var ék!ki við skap svo frjálisfhuiga manns sem Lárusar að lifa und- ir andlegri kúgun nazista og fór hann heim til fslands með hinni svokölluðu Petsamóferð haustið 1940 enda mun hugur hans hafa staðið til fslands og helzt mun hann hafa viljað starfa hér að sínum hugðarmál um. Þegar hann kom heim byrjaði hann strax störf hjá Leikfélagi Reykjavíkur bæði við leik og leikstjórn. Fyrsta hlutverk hans var Celestin í óperettunni „Nit- ouche" þar sem hann „ sló í gegn" eins og sagt er. Jafn- framt leikstarfinu kenndi Dár- us bæði leík og framsögn og las mjög mikið upp bæði á samkom- um og í útvarpi, varð hann mjög vinsæll sem upplesari enda alveg frábaer. Þegar Þjóðleikhúsið var stofn að réðst hann þar sem fastur leikari og leikstjóri og hefur starfað þar alla stund síðan, og er hann fyrsti fslendingurinn, sem eingöngu stundar leiklist, frá upphafi, fyrsti atvinnuleik arinn á fslandi. Fyrir Þjóðleikhúsið hefur Lár us mikið starfað, bæði sem leik- ari og leiikstjóri. Fyrsita verk hans hjá Þjóðleikhúsinu var að leikstýra fslandsklukkunni eft- ir Halldór Laxness og leika jafnframt Jón Grinvicensis, sem hann lék af þvílíkri list, að öll- um, sem sáu, verður ógleyman- legt. íslandsklukkan var fyrsta nýja íslenzka leikritið, sem sýnt var við opnun Þjóðleikhússins og var sýningin nýstárleg og bar vott um listræni, hugkvæmni og smekkvísi leikstjórans. Meðan Lárusi entist heilsa, setti hann mörg leikrit á svið í Þjóðleikhúsinu, 25 alls, og lék þar um 40 hlutverk. Hér að framan hefi ég nefnt 2 af hans ef tirminnilegustu hlut verkum. Jón Grinvioensiis og Jeppa á Fjalli, sem hann fékk fyrir heiðursstyrk Menningar- sjóðs Þjóð'leiklhússinis og Silfur- lampann. Önnur sérstaklega eft irminnileg hlutverk Lárusar vildi ég nefna, Argan í ím'ynd- unarveiki Molieres, Karl prins í Hei'laigri Jc'h'önnu eftir Shaw o>g Óvininn í Gullna hliðinu. í rauninni voru öll hlutverk Lár- usar eftirminnileg vegna þess hve mikiii ágœtisleikari hann var. Við Lárus áttum allt frá stofn un Þjóðleikhússins mikið saman að sælda og milli okkar var jafn an gott samstarf og vinátta, svo sem nauðsyn er, ef vel á að fara, sérstaklega í svo viðkvæm um málum, sem leiklist er. Lár- us var góður drengur, hlýr og glaður, manni hlaut að þykja vænt um hann. Milill listamað ur er fallinn í valinn fyrir ald- ur fram. Ég þakka Lárusi fyrir hans stórmerka listastarf við Þjóð- leikhúsið og ég þakka honum fyrir langt samstarf og góða vin áttu, sem aldrei bar skugga á. Kvæniur var Lárus Matthildi (Systu) Ellingsen og áttu þau eina dóttur Jóhönnu, sem nú stundar nám við Hástóla ís- lands. Flyt ég þeim og systur hans, Hólmfríði, og öðrum að- standendum mínar innilegustu samúðarkveðjur. Guðl. Rósinkranz. BRÉF TIL LÁRUSAR 12. MARZ 196« Ljúfi vinur, — f gær varstu svo óvenjulega glaður og ánægður, næstum kát- ur, og brosið þitt eins og það gat verið hlýjast og rífcaist. Þú komst til þess að segja okkur frá öllum þínum nýju fyrirætl- unum í vor og sumar. Einmitt núna, í fyrsta sinn á þinni erf- iðu listamannsævi, máttirðu sjálf ur ráða nokkru um það, hvern- ig .þú niotaðir tfcnann. Nú loks- iras áttixðu ekki l'engur yfir foörði þér þe>s<sa háværu lam- andi stundaklukku, þessa óþreyt andi sívökulu sekúnduvísa, er þrengdu sér æ nær kvikunni í sálinni, æpandi eða hvíslandi, en stöðugt minnandi á skyldur við rígskorðað kerfisbundið starf. Og nú var ekki neinn ást- ríkur banki að minna á sig, og ekki lengur þessi þrúgandi tví- skinnungur í hinu líkamlega gangverki. Öllu þessu óþægi- lega og leiðinlega hafði nú ó- sýnileg hönd nýrrar trúar ýtt til hliðar, og þú varst að byrja að lifa eftir endurfæðinguna. Nýtt kall frá vorboðanum í sál- inni heimtaði svar, ný eggjun, sem þú einmitt með óþoli beiðst eftir að fá að svara, og hafðir orðin tilbúin og yddduð á tung- unni. Og nú sem þú einmitt varst alveg viðbúinn að hefjast handa af lífi og sál, af ólmum huga, að bera trúnaSarerindi ljúflings ins, bróður þíns í listinni hinu- megin við óveðrið, skila því til vina ykkar við svalt íshaf ið, þar sem verðrin geysa. Þá kom ein- mitt einn þessarra óvæntu þrumustorma að brjóta allar brýr og feykja því veika, sem átti allt afl sitt í stórum hug- sjónum og andans snilli. Og einnig þú hafðir orðið fyrir töf- um á vegleysunum til lífsins. Þegar þú varst að koma upp tröppurnar í gær, og gekkst beint inní stofu, þekkti ég aftur svio greiriilaga þitt gamla fóta- tak, öruiggt, sigurvisst o.g mann- legt. Og við vorum líka óðara komnir á fornar slóðir við Þing- vallavatn, við fallegu ljósu vík- ina þína, og hvít sólbirtan glóði á votum steinunum undir malar kambinum. Landið var svo ó- endanlega frítt og 'jöklarnir fannhvítir eins og þeir hafa allt af verið. Stór svört ber lágu í haugum á mosabreiðunum. Og við hlupum með litla óstýriláta heimspekinginn þinn, hana dótt . • : í hlutverki Jeppa á FjalH. ur ykkar, á milli okkar, og ég hjálpaði þér að koma mótorn- um í gang — þú varst aldrei mjög góður mótoristi. En hvað haldiði, gamli skrjóðurinn fann á sér að í þetta sinn myndi ekki til neins fyrir hann að vera með þrjósku, hann einn gegn þremur víkingum í eldmóði. Og báturinn flutti kerlingar á speg ilslétttu vatninu með heimspek- imginn við atýrið. Og við dróg- um fisk í soðið, og Systa átti nýtt smjör, meira að segjarjóma útá berin. Og Hanna vissi af mjúkri laut og þú dróst í laumi bók undan jakkanum, íslands- klukkuna, þína kæru bók, sem þú skildir aldrei við þig þetta sumar. Og þú last fyrir okkur þangað til hún dóttir þín bar ilmandi bleikjuna uppað vörun- um á þér. Það er erfitt að trúa því núna að við skulum hafa átt marga slíka daga, og það "yrir utan sjálfar stórhátíðar- nar í þínu víðlenda ríki, þar sem þú varst konungur, en ekki aðeins náttúrudýrkandi og fiski maður. Og í gær fannst mér að allt þetta væri að byrja á ný. Móðir náttúra er sóunarsom. Hún þreytir ekki gesti sína með endurtekningum. Vértu sæll. snilldarandi, ljúfi, góði vinur og bróðir. Góða ferð og kærar kveðjur til drengsins, einkavinar þíns, er endur fyr- ir löngu „lagði lítinn munn á væng þunnan". Hann kynni að óska að endurtaka þetta kær- leiksverk og í þetta sinn ekki að óverðskulduðu. R.J. LARUS PALSSON OG DAN- MARK I 1935 kom en ung Islænd- ing til Det kgl. Teaters elev- skole i Köbenhavn. Förste gang han spilleðe en rolle pá skolen, sagde den fornemme gamle lær- er, Tborkild Roose: „Dette árs smukkeste præstation var Lár- us Pálssons Loftur í „Önsket". Vi andre blev misumd'elige. Sá lærte vi ham at kende, en kunstner, et ¦nvennesike med á rige evner og sá stor varme, be- skedenhed, ærlighed, at misund else blev meningslös. Sel'v da vor store Poul Reu- mert kom fra Reykjavík og sagde: „Jeg sá Láruis Bálssori som „Den indbildte Syge". Jeg har selv spillet rollen, men Lárus Pálsson var bedre, den beciste Argan, jeg har set.", — var der ingen gnist af skue- spillermisundelse, — for det var jo Lárus. Lárus stod stærkt, sioan en af dansk teabers meat talentfulde unge, da den tyské' basættelse kom, og valget skulle træffes: en stor karriere í Köbenhavns teater eller en insate hjemme. Han valgte det sidste og der- med en indisabs i en 'historisk tid," en teatanhíistorslk tid for Island, árene op kruod National- teatrets ábning. Vi vedl igéboldt brevkíontakt med hinanden gennem krigens ár — via Portugal(!) — og eft- er befrielsen kom han til Köb enhavn til et stormende gensyn med danske teatervenner. Jeg glemmer aldrig en aften í 1945, da man havde bedt ham om at medvirke ved en stor vel- görenhedsforestilling í Köben havn. Han stod pá Dagmartea- trets scene ag ,frems sagdle et digt af vennen Nordaihl Grieg. Trods árene hjemme talte han den aft- en det reneste, smukkeste dansk jeg har hört fra hans mund, og jubelen siioig oþ imiod haim. „Profet i sit eget land", taler man om. Det er aldrig nemt að være den bedste. Det fölte han stærkt, da jeg i 1949 kom til Reykiavík og iscenesatte Shake speare,s „Hamlet" pá Idnó med Lárus í titelrollen. Da havde han. endnu kræfterne, lunét, den d'ybe, stærke fö'lelse det skönne sprog. Han var ikke den ele- gante, elegiske traditionelle Hamlet, men hvor rig og fængsl ende en skikkelse skabte han ikke! Lárus' indsats i islandsk teat erliv er blevet skildret, för disse lin'er nðr frem til Dem: men det skal siges, at han ogsá háx tegnet sit billede fornemt i dan-ak teater, — itoke blot i hjerterne hos aBe dem, sem har kendt ham, men ved sin indsats pá- dansfke scener. Han spillede flere betydelige roller báde pá Nationalscenen og pá Sam Besekows lil'le brænd ende begejstrede avant-'garde- teater í „Riddersalen". En helt særegen og dirrende tone löd í Det kgl. Teaters store ruim, da hain som den unge Pi- erre í Nordahl Grieg's „Neder- laigtet" stod ved kirkegardsmur- en og ventede pá döden, samm- en med dansk scenekunsts störete, Bodil Ipeen. Ogisá hum hörte denne tone, hun elskede det talent, denne klang fra et sjældent instrument í det nord- iske teaters orkester. Árene gi!k, og sygdiom udimairv ede hans evner og hans styrke: — men heller ikke i Danmark vil han blive glemt", — vi ved et en stor kunstoer er gáet bort, et skröbeligt o>g rigrt og dejligt menneske. Edvin Tiemroth, Teaterchef Aarhus Teater Danmark MEÐ koari'u Lárusar Pélesonar. frá Danmörku 1940 hófst nýr þáttur í leiklistarsögu íslands. Hann hefði getað verið kyrr í Danmörku og unnið sér þar frægð og frama, því þar stóðu honum allar dyr opnar, en hann kaus að snúa heim til íslands og helga íslenzku þjóðinni krafta sína. Aldrei gleymi ég hversu full- ur af lífi og þrótti hann var. Hann blátt áfram blés nýju og fersku ofti í leiklistina hérna. Það var hrein unun að vinna undir hans stjórn. Og gleymir nokkur þeim listaverkum sem hann skóp: Celestin í Nitouche, Pétri Gaut, Óvininum í Gullna hliðinu, Hamlet, Argan í ímynd- unarveikinni, Jóni Grindvíkingi í íslandsklukkunni, Engstrand í Afturgöngum Ibsens, og nú síð ast Jeppa á Fjalli — að ótöld- um öllum þeim leikritum sem hann setti upp og stjórnaði af svo mikilli snilld. Að mínu áliti hefur fsland ekki átt meiri leikara né betrí leikstjóra en Lárus Pálsson. Það er því mikil sorg fyrir okkar fámennu þjóð að sjá a bak slík- um listamanni langt um aldur fram. Helga Möller Thors. KVEðJA FRÁ FÉLAGI ÍS- LENZKRA LEIKARA. Við andlát Lárusar Pálssonar leikara og leikstjóra er stórt skarð höggvið í íslenzka leikara stétt—, —skarð, sem vandfyllt verður á komandi árum. íslenzk leiklist er ung list- grein. Á rú'muim mannsaldri hef- ur hún þróast frá þvi að vera tómstundaiðja nokkurra áhuga- manna í ört vaxandi starfsgrein. En örust hefur þróunin verið á s.l. 25 árum. Þegar saga þessa tímabils verður skráð, mun nafn Lárusar Pálssonar bera þar einna hæst. Segja má að brotið hafi verið blað í íslenzkri leiklistarsögu, þegar Lárus Pálsson kom til landsins fyrir nær 28 árum, eft- ir langan og glæsilegan náms- feril í Kaupmannahöfn, þar sem hann hafði og getið sér frægðar orð sem ágæt.ur leikari á er- 'endu'm vettvangi. í Norðurálfu og víðar geis- aði um þær mundir einn geig- vænlegasti hildarleikur, sem yf- ir þess álfur hefur gengið og dökk blika var á lofti. En í fs- lenzkum leiklistarmálum vökn- uðu vonir, því vor var í lofti. Nýi- glæsilegur liðsmaður hafði bætzt í hópinn, sem átti eftir að sýna á eftirminnanlegan hátt, hvers hann var megnugur. Lárus byrjaði strax að starfa hjá Leíikfélagi Reykjavílkur, bæði sem leikari og leikstjóri. Hann var gæddur þori og djörf ung æskumannsins og honum fylgdi ferskur andblær, sem blés nýju lifi í alla leikstarf- semi, bæði á leiksviðum þessa lands og í leiklistarflutningi hjá Ríkisútvarpinu. Lárus starfar hjá Leikfélagi Reykjavíkur næstu tíu árin og var fyrsti leikarinn, sem var fast ráðip.n þair. Starf hans hjá L.R. verða seint fullmetin. Þeiffar Þj' ð!'e»k'h'ú'sið tók til starfa árið 1950, var Lárust fast ráðinn þar og starfaði hann þar til hinztu stundar. Aðeins fyrir nokkrum dögum lék hann þar sitt síðasta hlutverk, en það var Jeppi á Fjalli. —Þess gerist vart •þ'örf að nefna öll þau mörgu og fjölbreytilegu hlutverk, sem Lárus túlkaði á sérstæðan og stórbrotinn hátt, bæði hjá Þjóð- leikhúsinu og Leikfélagi Reykja víkur. Öllum íslendingum, sem komnir eru til vits og ára, er það í fersku minni. Ekki væri síður ástæða til að minnast á þau mörgu leikrit, sem hann stjórnaði, og enginn hefur svið- sett jafn mörg leikrit á leik- sviði Þjóðleikhússins og hann, eða alls 25.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.