Morgunblaðið - 09.09.1978, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 09.09.1978, Blaðsíða 12
12 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 9. SEPTEMBER 1978 Fréttaskýring: ¦¦¦¦^¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦H Það var í fyrri heimsstyrjöldinni sem opinber afskipti af verðlagi hófust hér á landi, en áður ákvaö hver verzlun álagningu sína eftir mark- aösaöstæöum. Þegar stjórnvöld tóku upp verðlags- höft fyrir um 40 árum á tímum innflutningshafta og banna, var vöruskortur í landinu og innflytj- endur biðu í biðröðum eftir innflutningsleyfum. Þegar vörur fengust til sölu seldust þær strax fyrirhafnarlaust og fólk var al- mennt reiöubúiö til þess aö greiöa þá fjárhæð fyrir sem sett var upp. Á þeim tíma má segja aö verðlags- ráöstafanir stjórnvalda hafi verið eðlileg afleiöing annarra hafta. Um 1960 var innflutningur gefinn frjáls. Litlar breytingar voru þó gerðar á gildandi verðlagsákvæð- um, nema hvað hámarksálagning var lækkuö um 25%. Því má segja að þær álagningarreglur sem nú •gilda séu enn miðaðar viö hafta- kerfi og vöruskort tveggja heims- styrjalda. Sumum greinum innflutnings- og heildverzlunar er skömmtuð svo lág álagning, aö hún er ekki í nokkru samræmi við verzlunar- kostnað. Árið 1952 var leyfileg álagning á kvenskó 7% og árið 1978 er áiagning á sömu vöru leyfileg 8.9%. Árið 1952 var skortur á vörunni á markaðnum og ef hún fékkst þurfti ekki aö auglýsa hana til þess aö hún seldist um leiö og kassarnir voru opnaöir í verzlununum. í dag er álagningin leyfileg 1.9% hærri en 1952, verzlunarkostnaöurinn er allur annar og meiri en þá, kostnaður- inn af dreifingu vörunnar er mikill, vextir háir og nú eru gerðar mun meiri kröfur til vöruúrvals og tízku en þegar fólk þakkaöi fyrir að hafa skó á fótunum. Lög, verðstöðvanir, hertar veröstöðvanir En hafa verðmyndunarhöftin sannað gildi sitt eða afsannað það? í V-Þýzkalandi þar sem verölag er frjálst, hækkaöi neyzluvöruverðiö á árunum 1966—1976 um 53.2%, en á sama tíma á íslandi hækkaöi neyzluvöruverðið hvorki meira né minna en um 545.8% eða 10 sinnum meira en á hinum hafta- lausa markaði. Árin 1961 — 1976 varð 118% verðlagshækkun í Svíþjóð. Þar ríkir frjáls verðmynd- un með allar vörur aðrar en landbúnaöarafuröir. í Noregi var á sama tíma almenn verðhækkun 132% og í Danmörku 175%. í þeim löndum er nokkru meira verölags- eftirlit með fjölmörgum innlendum framleiösluvörum, en verölagning innfluttra vara er frjáls. Á íslandi þar sem víötæk verðmyndunarhöft hafa verið, er verölagshækkunin á þessum tíma 785%. Verðhækkanir stjórn- valda styðjast viö „sögulega hefð" Það vafasama verðlagskerfi, sem við búum við, byggist á ákvörðun hámarksverðs og hámarksálagn- ingar. En hvað liggur að baki ákvörðun álagningarákvæöa fyrir .einstakar vörutegundir? Ég spurðist fyrir um þaö, m.a. hjá verðlagsyfirvöldum, hvaöa reglur og sjónarmið hefðu verið að baki fyrstu prósentuákvöröununum sem settar voru fram og síðan hefur verið fylgt eftir. Svo undar- legt sem þaö nú er, þá varð ekki aöeins fátt um svör, heldur gat enginn gefið svar viö spurning- unni, þar sem enginn vissi svarið! „Söguleg hefð" liggur aö baki ákvörðun verðlagsákvæöanna en enginn getur útskýrt af hverju þessi ákvæöi eru í gildi en ekki einhver önnur. Ég spurði aðila sem þekkir til starfa Verölagsnefndar og um þetta lét hann þau orö fallaaö breytingar til hækkunar og lækkunar á álagn- ingu væru stjórnmálalegar ákvarö- anir. Þeir sem sætu í nefndinni vissu í raun lítið um uppbyggingu þessa „kerfis" sem við höfum búið við undanfarna áratugi. Nú orðið væri hver ákvöröun í raun pólitísk og tilgangslaust aö ætla aö rökræöa þær í Verðlagsnefnd. Ráða launþegafull- trúarnir gangi mála? Með verðlagsákvarðanir fer 9 manna nefnd, Verðlagsnefnd, sem viðskiptaráðherra skipar. Þrír nefndarmanna eru skipaðir skv. tilnefningu ASÍ, einn skv. tilnefn- ingu BSRB, tveir skv. tilnefningu Vinnuveitendasambands íslands, einn skv. tilnefningu Verzlunarráös og einn skv. tilnefningu SÍS. Formaöur er skipaöur án tilnefn- ingar og er hann fulltrúi viðskipta- ráðherra í nefndinni. Meiri hluti atkvæða ræður ákvöröunum nefndarinnar, en verölagsstjóri hefur ekki atkvæðisrétt á fundum hennar. Fundur er venjulega boöaður nefndarmönnum daginn áður en hann er haldinn, dagskrá fylgir ekki fundarboðum en upplýsinga um dagskrá í grófum dráttum má oft afla sér. Meö tilliti til skamms tíma frá fundarboðun til fundar- halds, mætir hver nefndarmaöur án efa lítiö sem ekkert undirbúinn á fundi til aö ákveöa verölag vörutegunda á íslenzkum markaöi. Fyrir fundum liggja ýmsar bréfleg- ar beiönir fyrirtækja eöa samtaka um verðákvðrðun á vöru eða þjónustu, sem einstakir fulltrúar eöa verölagsstjóri bera upp til ákvöröunar og afgreiöslu. Þegar einstök mál eru tekin fyrir, er þaö verölagsstjóri sem jafnan leggur þau fram og gerir tillögu um Innflytjendum er leyfilegt að taka umboöslaun erlendis, þar sem þau eru lögð á söluverðið frá framleið- anda og tollar og önnur gjöld til ríkisins leggjast ofan á verðið og hækka útsöluverö á tilsvarandi hátt. Verulegur hluti af tekjum innflutningsfyrirtækja er í formi umboöslauna, sem gjaldeyrisyfir- völdum er gerð grein fyrir. Um- boöslaun eru ekki óeölileg 2—10%. Það að álagningin er í sumum greinum svo lág að ve'rzl- unarrekstur er í raun ógerningur án mikilla umboðslauna, veldur því að stór hluti verzlunarkostnaðarins er borinn uþpi af umboðslauna- tekjum. Ef farið yrði út í tollamál og önnur gjöld til ríkisins af innfluttum vörum væri það efni í mjög langt mál. Einfaldast er e.t.v. að taka dæmi um þau gjöld af ákveöinni innflutningsvöru sem segir sína sögu. Ef við tökum kornfleks þá lítur dæmiö þannig út: 1. Innkaupsverð erlendis 2. Tollur, vörugjald og söluskattur 3. Flutningsgj., vátr. o.fl. 4. Bankakostn., vextir. 5. Heildsöluálagning 6. Smásöluálagning Tollur 50%, vörugjald 16% Við yfirlestur á prósentutölum Verðlagsnefndar um hámarks- álagningu á innfluttar vörutegundir vakna margar spurningar. Stað- reyndin virðist vera sú, að því minna sem það kostar í raun að selja vöruna, þ.e. því minni kostn- að sem verzlun hefur í raun af að selja vöruna, því hærri álagning er leyfð. Tökum smásöluna: Nýir ávextir sem eru seldir beint úr kössunum fá 41.6% álagningu. En þegar mið er tekið af hámarks- verði á t.d. kjötfarsi, sem nokkur kostnaöur fylgir að útbúa, pakka o.fl., þá virðist sá mismunur sem þar kemur fram vera undarlega mikill. Sögulegar hefðir og óhagstæð vöruinnkaup afgreiðslu þeirra. Málefnalegar umræöur fara sjaldan fram að því er kunnugir segja. Ef umræöur skapast eru þær pólitískar og fulltrúar hagsmunasamtakanna bítast á víxl. Svo rétt sé eftir haft þá orðaöi einn það á þessa leiö: „Það heyrir til hreinna undantekn- inga að málin séu málefnalega rædd og eru nefndarstörfin því ekki annað en skrípaleikur." Laun- þegafulltrúarnir ráéa gangi mála, því oddamaöur ráðherra hefur fyrirmæli um að samþykkja það eitt sem þeir rttqítfnæla ekkf of harkalega. Áður en verðlagsstjóri leggur mál fram, fara starfsmenn verðlags- skrifstofunnar yfir . rekstrarreikn- inga og önnur fylgiskjöl umsækj- enda og meta beiðnirnar. Allur gangur er á því hvort mati er fylgt í tillögu verðlagsstjóra til nefndar- innar. Verölagsnefnd hefur lítil tök á því aö fjalla um þessi gögn og gerir þaö mjög sjaldan. Spurt er út í tölur, en útreikningar ekki geröir. Nýlegt dæmi um afgreiöslu beiöni um hámarksverö á ákveöinni vörutegund, er ekki úr vegi að nefna. Beiðni lá fyrir urfi 15% hækkun. Mat starfsmanna verð- lagsskrifstofunnar var það, að 15% væri hæfileg hækkun. Verðlags- stjóri lagöi málið fram og geröi tillögu um 10% hækkun, eftir að hafa rætt við fulltrúa launþega á bak við tjöldin. Niöurstaöa málsins varö sú að 10% hækkun var samþykkt með atkvæðum fulltrúa atvinnurekenda og formanns, gegn atkvæðum launþega. Þannig taka launþegarnir hinar raunveru- legu ákvarðanir þó svo líti út sem þeir séu í andstööu. Eins og nefndin er nú uppbyggö er lítill vafi á því að þetta fyrirkomulag veiti aöilum hennar töluveröa valdafullnægingu. Menn biöja um fyrirgreiðslur og vegna áhrifa „okkar" var þannig haldið á málunum að ekki fór verr en raun varð á. Eitt sinn var beiöni um hækkun hafnað og viö afgreiöslu málsins tekið mið af því hversu háar tekjur viökomandi aðili haföi árið áöur! Endanleg afgreiösla mála er sú, aö hvert mál fer fyrir fund hjá ríkisstjórninni, sem „stimplar" hverja ákvöröun og eyðir hluta af fundum sínum í afgreiöslu mála eins og hvert verð skuli vera á gosdrykkjaflöskunni. Þarna er tíma hennar náttúrulega vel varið og afgreiösla mála getur í einstaka tilvikum dregist von úr viti og kostnaður á kostnað ofan skiptir ekki máli á meöan. Endanleg ákvörðun er ríkisstjórnarinnar. Á íslandi hafa ráðstafanir eins og verðstöövun, sem erlendis er beitt sem skammtímaráðstöfun, verið í gildi meira og minna samfellt í 8 ár. Kerfið býöur upp á óhagstæö vöruinnkaup Innflytjendur hafa í 40 ár haldið því fram, að þetta kerfi byöi upp á óhagstæð vöruinnkaup. Ekki vegna þess aö innflytjendur leiti aö dýrum vörum, heldur vegna þess aö þeir láta ógert aö leita að ódýrari vörum, sem kostar pen- inga, sem ekki fengjust aftur í söluveröi. Á 40 árum getur slík hægfara þróun orðiö alvarleg. Frjáls verðlag — núverandi kerfi hefur slævt veröskyn almennings Talsmenn frjáls verðlags eru sann- færðir um að ef einstök fyrirtæki þyrftu að hækka verð á vörum sínum á eigin ábyrgð, þá yrðu þau mun tregari í hækkunum og ættu erfiöara með að fá neytendur til þess að samþykkja þær, heldur en eins og það er við núverandi aðstæður, þegar verðlagsyfirvöld auglýsa nýrra og hærra verð og koma því inn hjá almenningi að þaö verð sé hið eina „rétta" verö. Fyrirtækin myndu kaupa sem ódýrast inn og hagkvæmast til þess að vera samkeþpnisfær viö sams konar vörur á markaðnum og það væri neytandinn sem í raun réði vöruverðinu. Neytandinn gæti hafnað dýru vörunni meö því einfaldlega aö kaupa hana ekki. Núna þurfa fyrirtæki að sýna fram á aukinn tilkostnaö til þess aö fá verð á vöru hækkaö. En reynl þau að gera rjagstæð innkaup, hag-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.