Morgunblaðið - 19.07.1980, Qupperneq 12

12
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 19. JÚLÍ1980
Ronald
Reagan
frambjóðandi
Repúblikana
Sagt er um Ronald
Reagan, forsetafram-
bjóðanda Repúhlik-
anaflokksins, að hann
hafi stefnt að forseta-
framboði síðast liðin 10 ár, ef
ekki lengur. Hann þótti of
íhaldssamur í kosningunum
1976 og beið ósigur fyrir Gerald
Ford, þáverandi forseta, á
landsþingi flokksins. Mótfram-
bj<>ðendur Reagans í forkosn-
ingunum í ár þóttu allir frjáls-
lyndari en hann, en hann tók þó
þegar forystu við upphaf bar-
áttunnar í New Hampshire í
febrúar sl.
Ronald Reagan vakti fyrst
athygli sem stjórnmálamaður
1964, þegar hann studdi Barry
Goldwater. sem þótti mjög
íhaldssamur, með ráð og dáð.
Goldwater tapaði með miklum
mun fyrir Lyndon B. Johnson í
kosningunum. Repúblikanar
hafa síðan útnefnt frjálslyndari
frambjóðendur — þar til nú.
Reagan á eftir að sæta harðri
gagnrýni í kosningabaráttunni
fyrir skoðanir sínar og reynslu-
leysi. Hann þykir þó eiga góða
möguleika á að vinna kosn-
ingarnar í nóvember. Flokkur
hans stendur sameinaður að
baki hans, en óánægja og
glundroði ríkir í herbúðum
Demókrata. Hægri sveifla hefur
átt sér stað í landinu, og ólíklegt
þykir, að sömu örlög bíði Reag-
ans í ár og biðu Goldwaters 1964.
Reagan flutti í stórum drátt-
um sömu kosningaræðu í for-
kosningabaráttunni í ár og hann
flutti í baráttunni fyrir fjórum
árum. Sumir segja, að það sé
sama ræðan og hann hefur flutt
undanfarin 30 ár. Hann hefur
hugmyndir sínar skrifaðar á lítil
spjöld, sem hann raðar á mis-
munandi vegu, svo að ræðan
hljómar ekki alltaf eins. Búizt er
við, að hann haldi uppteknum
hætti á næstu mánuðum. Efna-
hags-, orku- og utanríkismál eru
meginuppistaðan í ræðu hans, en
hann nefnir einnig umsvif og
eyðslusemi alríkisstjórnarinnar
og mikilvægt hlutverk fjölskyld-
unnar í þjóðfélaginu.
Efnahagskreppa með verð-
bólgu og atvinnuleysi herjar í
Bandaríkjunum. Reagan vill
leysa kreppuna með 30% lækkun
tekjuskatta á þremur árum og
minni afskiptum ríkisins af
verzlun og viðskiptum. Hann
styður stefnu sína í skattamál-
um með hagfræðikenningum
Arthurs Laffer. Þær herma, að
auka megi framleiðslu og at-
vinnu með skattalækkup. Fólk
mun spara eða eyða viðbótar-
tekjum, sem það hlýtur við
skattalækkun, og auka þannig
framboð á lánsfé og eftirspurn.
Framleiðsla myndi aukast og
meiri atvinna yrði í boði. Sú
aukning myndi auka skattatekj-
ur ríkisins umfram tekjumiss-
inn, sem yrði við upphaflegu
skattalækkunina. Kenningar
Laffers myndu kynda undir
verðbólgunni, en Reagan hefur
haft þyngri áhyggjur af atvinnu-
leysi og samdrætti í framleiðslu.
Bændur og bílaframleiðendur
eru meðal þeirra, sem ríkið
hefur haft mikil afskipti af
undanfarin ár. Reagan telur, að
ríkið eigi alveg að sleppa hend-
inni af landbúnaði og láta bænd-
ur heyja frjálsa samkeppni á
markaðnum eins og aðra fram-
leiðendur. Þannig heldur hann,
að framleiðsla landbúnaðaraf-
urða verði mest og verð helzt við
hæfi neytenda. Bílaiðnaðurinn í
Bandaríkjunum hefur orðið
harðast fyrir barði efnahags-
kreppunnar í ár. Reagan kennir
afskiptum alríkisstjórnarinnar
að hluta til um ástandið nú.
Hann gagnrýnir kvaðir um ör-
yggisbúnað og mengunarhreinsi-
tæki í bílum, en þær hafa reynzt
framleiðendum dýrar. Takmark
Reagans í efnahagsmálum er að
hverfa aftur til þess tíma, þegar
verðlag í Bandaríkjunum var
stöðugt, atvinnuleysi lágt, fram-
leiðsluvörur samkeppnishæfar
og dollarinn sterkur gjaldmiðill.
Orkukreppan í heiminum hef-
ur haft slæm áhrif á efnahags-
mál Bandaríkjanna, en Reagan
telur hana uppspuna frá rótum.
Hann vill, að ríkið hætti öllum
afskiptum af olíufyrirtækjum og
olíuverði, og telur, að framboð á
olíu muni þá aukast til muna.
Hann hristir höfuðið yfir tali um
orkuskort í landi, þar sem
ógrynni kola er grafið í jörðu og
bíður vinnslu. Hann er hlynntur
kjarnorkuframleiðslu og gerir
lítið úr hættu, sem stafar af
henni.
Hugmyndir Reagans í utan-
ríkismálum beinast allar að
sambandi Bandaríkjanna og
Sovétríkjanna. Stefna hans
byggist á þeirri trú, að kommún-
istar bíði bara hentugs tækifær-
is til að taka yfir heiminn. Hann
vill auka styrk Bandaríkjanna í
varnarmálum og er hlynntur
öllum helztu vopnum, sem varn-
armálaráðuneytið hefur stungið
upp á undanfarin ár. Hann er
andvígur SALT II samnlngnum
og hefur gert lítið úr detente-
stefnu Henry Kissinger.
Reagan er mikill stuðnings-
maður ísraelsmanna og telur
ísrael mikilvægan þröskuld í
vegi Sovétríkjanna í Mið-Aust-
urlöndum. Hann hefur gagnrýnt
samband Bandaríkjanna við
Kína, sem kostaði sambandsslit
við Taiwan, og vill taka upp
samstarf við þjóðina að nýju.
Hann hefur gagnrýnt mannrétt-
indastefnu stjórnar Jimmy Cart-
ers í utanríkismálum. Talið er,
að hann muni sjálfur taka af-
stöðu með eða á móti erlendum
stjórnum, ef hann nær kjöri sem
forseti, með hliðsjón af sam-
bandi þeirra við Rússa, frekar en
ánægju þegnanna með viðkom-
andi stjórn.
Gagnrýnendur Reagans eru
márgir, þótt þeim hafi fækkað
til muna á síðustu mánuðum.
Helzt setja þeir íhaldssemi og
reynsluleysi Reagans fyrir sig.
Stuðningsmenn hans minna því
oft á, að Reagan var ríkisstjóri
Kaliforníu, sem þeir kalla næst-
erfiðasta starfið í landinu, í átta
ár eða 1967—75. Reagan hreykir
sér oft sjálfur af frammistöðu
sinni á þessum árum, en þeir,
sem vilja draga úr íhaldssemi
hans, segja, að þá hafi komið í
ljós, að hann er ekki eins
ihaldssamur og hann vill vera
láta.
Reagan gagnrýndi umsvif
ríkisins 1967, eins og hann gerir
nú (hann segist ætla að leggja
mennta- og orkumálaráðuneytin
niður, ef hann nær kjöri, og auka
sjálfstjórn ríkjanna — sumir
segja, að hann vilji helzt leggja
Washington í eyði á átta árum),
er. tókst ekki aðs kera þau
verulega niður. Demókratar
höfðu yfirhöndina í þinginu í
Kaliforníu á þessum árum sem
endranær og samþykktu ekki
tillögur hans. Hann fékk þó
samþykktar endurbætur á fé-
lagsbótakerfi ríkisins og sneri
við miklum halla, sem var á
fjárlögum þess. Reagan nefnir
oft, að afgangur hafi verið á
ríkisrekstri hans og skattgreið-
endur hafi fengið endurgreiðslur
úr ríkissjóði í hans tíð. Hann
nefnir þó ekki, að þrjár skatta-
hækkanir hafi gert þetta kleift
og ein þeirra verið sú mesta í
sögu ríkisins.
Reagan hefur enga reynslu í
utanríkismálum, og sumir
óttast, að hann yrði fljótur að
stofna til styrjaldar, ef út af
brygði í samskiptum við Sovét-
ríkin. Hann hefur komið sér upp
myndarlegum hóp utanríkis-
ráðgjafa, sem munu leiðbeina
honum í framtíðinni. En eitt af
því, sem stuðningsmenn hans
telja honum helzt til framdrátt-
ar, er vilji til að hlusta og taka
mark á ráðleggingum annarra.
Hann þótti hafa góðan hóp
starfsmanna í Kaliforníu og
vera góður stjórnandi.
Margir starfsmenn Reagans
komu úr viðskiptalífinu, en þar á
hann marga vini og stuðnings-
menn. Aðrir vinir þeirra Nancy,
konu hans, og Ronalds Reagans
eru flestir frá Hollywoodárum
þeirra, en Reagan var leikari,
áður en hann gerðist stjórn-
málamaður. Hann var formaður
félags kvikmyndaleikara í nokk-
ur ár, en fyrri eiginkona hans,
Jane Wyman, sótti um skilnað
vegna tímans, sem hann eyddi í
það starf. Hann giftist Nancy
Davis árið 1952. Fram að því var
hann sannfærður Demókrati, en
hún er talin hafa haft áhrif á
skoðanaskipti hans. Hann var
fyrst skráður í Repúblikana-
flokkinn 1964.
í upphafi kosningabaráttunn-
ar var mikið gert úr háum aldri
Reagans — hann er 69 ára.
Frammistaða hans á fundum og
í sjónvarpi hefur leitt huga fólks
frá elli hans, auk þess sem hann
hefur lofað að hætta störfum
strax og læknar segja að honum
sé farið að hrörna. Margir eru
ánægðir með einfaldar skýr-
ingar hans á öllum hlutum, en
öðrum finnst hann ávallt vera að
leika og vilja miklu heldur sjá
hann í sjónvarpinu um miðnætt-
ið í „King’s Row“, sem þótti ein
af hans beztu myndum, en í
fréttum fyrir kvöldmat.
ab