Morgunblaðið - 06.11.1980, Qupperneq 22

22
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 6. NÓVEMBER 1980
Kosningar í Bandaríkjunum
4. nóvember 1980
Repúblikanar ná
meirihluta í öldunga-
deild eftir 25 ára hlé
Washington. 5. nóvember. AP.
REPUBLIKANAR náðu meiri-
hlutanum úr hondum demókrata
eítir aldarfjórðuniís hlé í kosn-
inKunum til öldunKadeildarinnar
ok nokkrir kunnustu. áhrifa-
mestu ojí frjálslyndustu þin«-
menn demókrata i deildinni féllu.
þeirra á meðal Georxe McGovern,
Frank Church, Warren Magn-
uson (>k Birch Bayh. Demókratar
halda að vísu meirihluta sinum í
fulltrúadeildinni, en stórsigur
Ronald Reanrans ox repúblikana
mun tryKKja, að íhaldssöm
stefnumál hans fá jákvæðar við-
tökur i báðum deildum þinssins.
Frambjóðendur repúblikana
nutu greinilega góðs af frammi-
stöðu Reagans og bættu við sig að
minnsta kosti 10 sætum í öldunga-
deildinni, þar sem meirihluti
þeirra verður að minnsta kosti
5149.
Repúblikanar bættu við sig
minnst 29 sætum í fulltrúadeild-
inni, og það kom meira að segja
þeim sjáífum á óvart. Frambjóð-
endur þeirra höfðu auk þess for-
ystuna í fimm öðrum kjördæmum.
Ef þeir bæta alls við sig 34
þingsætum verður flokkur þeirra
eins öflugur í fulltrúadeildinni og
áður en Watergatehneykslið
neyddi Richard Nixon til að segja
af sér.
Jafnframt eru líkur á því, að
repúblikanar auki meirihluta sinn
í öldungadeildinni, þar sem Mack
Mattingly komst fram úr demó-
kratanum Herman Talmadge í
Georgíu, þegar leið á talninguna.
Þegar lokið var við að telja 95%
atkvæða hafði Mattingly 7.000
atkvæði fram yfir Talmadge, sem
öldungadeildin „fordæmdi" fyrr á
þessu ári fyrir fjármálamisferli.
Ljóst var, að Talmadge yrði níundi
demókratinn til að falla, ef ekkert
óvænt gerðist aftur í talningunni.
I tveimur öðrum kjördæmum
var svo mjótt á mununum, að
ógerningur var að spá fyrir um
úrslitin.
Demókratar hafa 276 þingmenn
í fráfarandi fulltrúadeild, en repú-
blikanar 159. Þegar úrslit voru
enn ekki að fullu kunn í fimm
kjördæmum höfðu demókratar
242, repúblikanar 188.
Fylgisaukning repúblikana og
stórsigur Reagans munu leiða til
þess, að fulltrúadeildin fylgir
íhaldssamari stefnu en ella. Jafn-
vel forseti fulltrúadeildarinnar,
Thomas O’Neill úr flokki demó-
krata, kallaði úrslitin „reiðarslag
fyrir demókrata" og sagði, að fylgi
forsetans hefði hrunið á síðustu
dögum kosningabaráttunnar.
Repúblikanar höfðu áður 41
sæti í öldungadeildinni, en demó-
kratar 58. Harry Byrd frá Virg-
iníu var óháður, en greiddi at-
kvæði með demókrötum. Byrd,
sem kaus Reagan, sagði í dag, að
hann yrði áfram í þingflokki
demókrata.
Óvíst er um úrslit í Arizona, þar
sem Barry Goldwater hafði
nauma forystu, og í Vermont, þar
sem frjálslyndi demókratinn Patr-
ick Leahy virtist mundu sigra,
þótt það væri ekki fullvíst.
Meiriháttar breytingar verða á
skipun formanna í nokkrum
áhrifamiklum þingnefndum, þar
sem íhaldssamir þingmenn munu
taka við formennsku. Merkasta
breytingin verður sú, að repúblik-
aninn Strom Thurmond verður
formaður laganefndar öldunga-
Frank Chnrck Warrrn Magnusun Gwnt McGovern
Blrch Bayh Barry Goldwater
deildarinnar í stað Edward M.
Kennedy.
Sigur repúblikana var tryggður,
þegar Frank Murkowski, banka-
stjóri í Fairbanks, vann Clark
Gruening í Alaska, en hann hafði
sigrað fyrrverandi öldungadeild-
armann, Mike Gravel, í forkosn-
ingum.
Goldwater, forsetaframbjóð-
andi repúblikana 1964, náði 8,000
atkvæða forystu í viðureign sinni í
Arizona við Bill Schultz, auðugan
íbúðaeiganda í Phoenix, þegar
talning utankjörstaðaatkvæða
hófst.
Meðal kunnustu öldungadeild-
armanna demókrata, sem töpuðu,
voru John Brademas í Indiana,
sem var þriðji valdamesti demó-
kratinn í deildinni, Frank Thom-
son frá New Jersey, helzti tals-
maður flokksins í verkalýðsmál-
um, Thomas Ashley frá Ohio,
áhrifamaður í húsnæðismálum,
John Murphy frá New York, einn
helzti forsvarsmaður hagsmuna-
mála skipasmíðaiðnaðarins, og
Harold T. Johnson frá Kaliforníu,
formaður nefndar opinberra bygg-
ingaframkvæmda.
Annar kunnur demókrati, A1
Ullman frá Oregon, skattanefnd-
armaður, barðist upp á líf og
dauða við andstæðing sinn úr
flokki repúblikana og aðeins 2,000
atkvæði skildu þá að, þegar iokið
var talningu 95% atkvæða. Ull-
man taldi sig hafa tapað mikil-
vægum atkvæðum á því, að Carter
játaði ósigur sinn tveimur klukku-
tímum áður en kjörstöðum var
lokað í Oregon.
McGovern, forsetaframbjóðandi
demókrata 1972 og öldungadeild-
armaður Suður-Dakota síðan
1963, tapaði fyrir repúblikanum
Jams Abdnor, og það var mikill
sigur fyrir „ stjórnmálabaráttu-
landsnefnd íhaldsmanna,"
NCPAC, sem keppti að falli frjáls-
lyndra þingmanna.
í Idaho tapaði Frank Church,
formaður utanríkisnefndar öld-
Undrun í V-Evrópu
yfir stórsigri Reagans
— og áhyggjur með afstöðu hans til SALTII
I»ndon. París. Bonn. 5. nóvemher. AP.
VESTUR-Evrópubúar voru mjög
undrandi yfir hinum mikla yfir-
burðasigri Ronald Reagans i
bandarísku forsetakosningunum,
en víða voru látnar í ljós áhyggj-
ur vegna stefnu hans gagnvart
Sovétríkjunum, einkum afstaða
hans til takmörkunar kjarnorku-
vopna og Salt II samkomulags-
ins, sem hann vill að verði
endurskoðað og samið um upp á
nýtt.
Reagan bárust heillaóskir frá
stjórnum og leiðtogum hinna
ýmsu ríkja. sérstaklega fékk
hann hlýjar kveðjur frá Margréti
Thatcher, forsætisráðherra
Breta, sem kvaðst vonast til að
hitta hann að máli hið fyrsta og
að hann yrði fyrr en seinna
gestur Breta. en hún lofaði hon-
um „alúðlegum móttökum“.
í skcyti til Reagans sagði
Thatcher. að vinátta Bandaríkja-
manna og Brcta hefði úrslitagildi
fyrir handalag vestrænna ríkja.
Fregnir herma. að Thatcher hafi
vakað fram undir morgun og
fylgst með kosningaútvarpi, en
skoðanir hennar og Reagans í
varnarmálum og efnahagsmálum
fara í mörgu saman.
Edward Heath, fyrrum forsæt-
isráðherra, lét í ljós vonbrigði með
afhroð Carters í kosningunum.
„Ég vona, að Reagan og hans
menn geri sér ljóst, að þeir hlutu
aðeins 51% greiddra atkvæða, það
þýddi ekki að 51% þjóðarinnar
stæði á bak við þá og að þeir hefðu
það í huga er þeir setjast að
völdum, þar sem þeir verða að
bera hag allrar þjóðarinnar fyrir
brjósti.
í röðum miðjumanna og vinstri-
sinna í brezkum stjórnmálum
gætti kvíða vegna hins mikla
sigurs Reagans. „Við getum verið
fullir kvíða vegna þessara úrslita,"
sagði Eric Heffer, einn af helztu
talsmönnum vinstri arms Verka-
mannaflokksins, og David Steel,
formaður Frjálslynda flokksins,
sagðist vona, að Reagan endur-
skoði afstöðu sína í ýmsum málum
áður en hann flytur inn í Hvíta
húsið.
David Owen, fyrrum utanríkis-
ráðherra, lýsti vonbrigðum sínum
með að Carter skyldi ekki verða
endurkjörinn og sagði, að hann
hefði verið betri forseti en af var
látið. „En vera má að Reagan sé
öllu skárra forsetaefni en ég og
fjölmargir höldum að hann sé,“
sagði Owen. Owen spáði, að Reag-
an mundi gera Henry Kissinger að
utanríkisráðherra, og að það
mundi Sovétmönnum falla vel í
geð.
Þungar áhyggjur
Willy Brandt, leiðtogi Sósíal-
demókrata í Vestur-Þýzkalandi,
lýsti áhuga Evrópumanna á
áframhaldandi tilraunum til tak-
mörkunar vígbúnaðar í heilla-
óskaskeyti til Reagans, og flokkur
Brandts gaf út yfirlýsingu þar
sem látnar voru í ljós þungar
áhyggjur vegna gagnrýni Reagans
á Salt II samkomulagið.
„Það getur haft alvarleg áhrif á
sambúð Evrópu og Bandaríkjanna
ef Bandaríkjamenn sýna ekki
skýran og ákveðinn vilja til tak-
mörkunar kjarnorkuvopna," sagði
í yfirlýsingunni. Reagan hefur
látið svo um mælt, að hann
hyggist afturkalla Salt II sam-
komulagið og gera nýtt samkom-
ulag við Sovétmenn, þar sem
samkomulagið sé „meingallað" og
að það „leggi blessun sína yfir
vopnakapphlaupið". Þótt hlutar
Salt samkomulagsins séu um-
deildir í Evrópu, er það mál
evrópskra stjórna, að það sé mik-
ilvægt skref í þá átt að hefta
vígbúnaðarkapphlaup stórveld-
anna.
Schmidt hittir
Reagan 18. nóv.
Helmut Schmidt, kanzlari
V-Þýzkalands, er ekki hefur dulið
óánægju sína með Carter, sagðist
„hlakka til að starfa með þér“ í
skeyti til Reagans í dag, en
tilkynnt var í Bonn, að Schmidt
mundi hitta Reagan að máli í
Bandaríkjaferð sinni 18. nóvember
næstkomandi.
Torbjörn Fálldin, forsætisráð-
herra Svíþjóðar, sagði, að engar
vonir væru bundnar við að hin
erfiða sambúð stórveldanna batn-
aði þrátt fyrir kjör Reagans, og
ríkisstjórn Hollands sagðist gera
sér vonir um að Reagan mundi
gera sér far um að berjast fyrir
auknum mannréttindum, slökun á
vettvangi heimsmála, og að hann
mundi teggja sig fram um að
viðhalda friði og öryggi í heimin-
um.
Japanir gætnir
Japanskir leiðtogar voru gætnir
í orðavali er þeir fregnuðu úrslit
forsetakosninganna, en spáðu því
þó, að kosningaúrslitin myndu
ekki breyta þeim nánu samskipt-
um er stjórnir landanna tveggja
ættu. Þeir spáðu, að Reagan
mundi leggja jafn hart að þeim og
Carter að auka útgjöld til her-
mála, og að stefna Reagans gagn-
vart Rússum yrði öllu harðari en
verið hefur. Er fregnir bárust af
úrslitum forsetakjörsins, styrktist
staða Bandaríkjadollars verulega
á gjaldeyrismarkaði í Tókýó.
Fer eins fyrir
Giscard og Carter?
Giscard d’Estaing, Frakklands-
forseti, sendi Reagan í dag heilla-
óskaskeyti og sagðist trúa á að
stefna og gjörðir hans ættu eftir
að þjóna því markmiði að viðhalda
friði og vernda frelsi. Bandarískir
kjósendur hefðu falið honum
mikla ábyrgð á erfiðum tímum er
ættu eftir að skipta miklu fyrir
framtíð heimsbyggðarinnar. Blað-
ið Le Monde sagði í dag í leiðara,
að atvinnuleysi og verðbólga í
Bandaríkjunum hefði fyrst og
fremst orðið Carter að falli, og
gerði því skóna, að ef til vill næði
Giscard ekki endurkjöri í frönsku
forsetakosningunum í vor vegna
atvinnuleysis og verðbólgu þar í
landi. Blaðið sagði valkostina hins
vegar ólíka. I Bandaríkjunum
hefðu kjósendur átt kost á hægri
stefnu, en í Frakklandi yrðu menn
að kjósa yfir sig vinstristefnu, ef
þeir vildu söðla um, og vinstri-
menn væru djúpt klofnir í tvær
fylkingar jafnaðarmanna og
kommúnista. Ennfremur sagði
blaðið, að gætt hefði afbrigðis af
gaullisma hjá Reagan, er hann
gerði veikari stöðu Bandaríkjanna
að umtalsefni, en þess bæri að
gæta, að nýgaullistar gætu ekki
komið sér saman um fulltrúa
flokksins við forsetakosningarnar.
Engin straumhvörf
Yfirvöld í Sovétríkjunum virt-
ust í kvöld reiðubúin til samstarfs
við Ronald Reagan nýkjörinn for-
seta Bandaríkjanna og láta sem
gleymdar væru þær lýsingar
Kreml, að Reagan væri „riddari
köldu stríðanna". í fréttum af
kosningaúrslitunum lagði TASS-
fréttastofan á það áherzlu að
sovézk yfirvöld hefðu ætíð verið
hlynnt bættri sambúð við Banda-
ríkin og leggðu áherzlu á friðsam-
lega sambúð. Engin bein gagnrýni
kom fram á Reagan eða stefnu
hans, en í umfjöllun TASS sagði,
að bandarískir • kjósendur hefðu
verið óhressir með harðlínustefnu
Carters í garð Sovétríkjanna, og
litu fréttaskýrendur svo á, að með
því að minnast ekki á þá varfærni
sem Reagan hefur sagzt vilja sýna
í samskiptum við Rússa, hafi
Reagan nú verið gefinn kostur á
að endurskoða afstöðu sína til
Kremlverja í framtíðinni.
Sovézkar heimildir hafa að und-
anförnu títt gefið í skyn, að þar í
landi sé búizt við því að forseta-
störf Reagans hefjist á harkaleg-
um árásum í garð Sovétríkjanna.
Hir.s vegar spá þeir, að utanrík-