Morgunblaðið - 06.11.1980, Blaðsíða 34

34
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 6. NÓVEMBER 1980
VIIiClflDTI
WlIfOlmll I I
VIÐSKIPTI - EFNAHAGSMÁL - ATHAFNALÍF
Umsjón Sighvatur Blöndahl
Þórhallur
*
Asgeirsson,
ráðuneytisstjóri:
Þórhallur Ásgeirsson, ráðuneyt-
isstjóri.
freðfisk í Bandaríkjunum. Jafn-
keypissamningarnir við þessi 3
lönd voru um þetta leyti felldir
niður, en þetta viðskiptafyrirkomu-
lag hélt áfram að gilda í viðskipt-
um við Pólland og Tékkóslóvakíu
fram til 1966. Þá kröfðust Tékkar
og Pólverjar þess, að sú breyting
yrði gerð á greiðslufyrirkomulag-
inu, að viðskiptin yrðu byggð á
frjálsum gjaldeyri. Rússar fóru
einnig fram á sams konar breyt-
ingar strax árið 1968 en það var
ekki fyrr en í ársiok 1975, að fallist
var á að fella niður jafnkeypis-
ákvæðin í samningnum. En þá
þegar hafði jafnkeypisgrundvöllur-
inn raskast eftir hinar gífurlegu
verðhækkanir á olíu í árslok 1973.
Útflutningssamtökin voru yfirleitt
mótfallin þessum breytingum, því
að þau töldu, að þær myndu
torvelda áframhaldandi sölu, eink-
um á freðfiski og saltsíld, til
þessara landa. Eftir þá reynslu,
sem fengist hefur, má fullyrða, að
sá ótti hafi reynst ástæðulaus, því
að viðskiptin hafa gengið eðlilega
og vel fyrir sig eftir sem áður.
Viðskiptasamningarnir við þessi
lönd, þar sem ríkið stjórnar öllum
viðskiptum, eru samt nauðsynlegir
og hafa ennþá verulega þýðingu
fyrir okkur. Samningarnir eru yfir-
leitt gerðir til 5 ára, en árlega fara
fram viðskiptaviðræður við Sovét-
áratuginn áratug jafnkeypisvið-
skiptanna, má á sama hátt tala um
áttunda áratuginn sem áratug frí-
verslunar. Með samningunum við
EFTA og Efnahagsbandalagiö hef-
ur tekist að fá tollfrelsi og frjálsan
aðgang að mörkuðum 15 evrópskra
viðskiptalanda okkar. Eftir ára-
mótin bætist svo Grikkland við
þennan hóp, en það verður aðili að
Efnahagsbandalaginu frá 1. janúar
1981. Það ætti varla að þurfa að
benda á, hversu þýðingarmikil þau
viðskiptafríðindi eru, sem fengist
hafa í þessum samningum. Því
miður vill það alltof oft gleymast
jafnvel hjá fulitrúum útflutnings-
samtakanna, þegar skýrt er frá
árangrinum, sem náðst hefur í
auknum viðskiptum á þessa mark-
aði. Ekki er hægt að reikna hagn-
aðinn af þessum viðskiptafríðind-
um í ákveðnum fjárupphæðum. En
til að gefa til kynna stærð þessara
viðskipta og hinna samnings-
bundnu fríðinda má benda á, að
miðað við útflutning okkar til
Efnahagsbandalagsins á fyrra
misseri þessa árs nema tollfríðind-
in 4,6 milljörðum kr. Útflutningur-
inn til Efnahagsbandalagsins á
sama tíma nam 67,7 milljörðum kr.
og var 36,3% af heildarútflutn-
ingnum. A fyrra misseri þessa árs
nam útflutningurinn til EFTA-
iandanna 31,2 milljörðum kr. og
var það 16,7% af heildarútflutn-
Frjáls viðskipti og stöðugt efna-
hagsástand forsenda eflingar út-
f lutnings og velmegunar landsmanna
Hlutverk stjórnvalda við útflutn-
ingsverslun er margþætt og breyti-
legt eftir ástandi og aðstæðum á
hverjum tíma. Efnahagsstefnan og
stjórnarhættir, bæði hér og í helstu
viðskiptalöndum okkar, ráða miklu
um, hversu víðtæk afskipti ríkisins
eru. Ég ætla mér ekki að fara út í
pólitískar bollaleggingar um það,
hversu víðtækt hlutverk ríkisins
ætti að vera á þessu sviði, heldur
reyna að gera grein fyrir þætti
ísienskra stjórnvalda í útflutnings-
viðskiptum nú og þá um leið
minnast á þróun þessara mála
undanfarna áratugi.
Eftir seinni heimsstyrjöldina
hefst svo fyrir alvöru tími við-
skiptasamninganna í okkar sögu.
Evrópa lá þá í sárum og fram-
leiðslustarfsemin var i molum.
Undir þessum kringumstæðum var
erfitt að selja okkar útflutnings-
vörur nema á grundvelli viðskipta-
samninga. Á styrjaldarárunum
höfðu stjórnvöldin verið beinn aðili
að sölu íslenskra afurða, bæði til
Bretlands og Bandaríkjanna og
fyrstu árin eftir stríðið var einnig
óhjákvæmilegt að ríkisstjórnin
héldi áfram að vera aðili að sölu
ýmissa afurða til margra landa. Ég
minnist þess, að stuttu eftir að
Bjarni Benediktsson tók við starfi
utanríkisráðherra 1947 sagði hann
eitthvað á þá leið: „Aldrei datt mér
í hug, þegar ég varð utanríkisráð-
herra, að ég yrði um leið stærsti
fisksali landsins." Þannig voru
fyrstu sölusamningar á freðfiski og
saltsíld til Sovétríkjanna árið 1946
gerðir á vegum ríkisstjórnarinnar
og í nafni hennar eða samninga-
nefndar utanríkisviðskipta, enda
þótt framleiðendasamtökin önnuð-
ust framkvæmd þeirra.
Á fyrstu eftirstríðsárum voru
gerðir margir viðskiptasamningar
við lönd bæði í Vestur-Evrópu og í
Austur-Evrópu. Eftir tiikomu
Marshall-áætlunarinnar 1948 fór
mikið að rofa til í Vestur-Evrópu.
Eftir að OECD hafði komið á
greiðslubandalagi Evrópu 1950
voru höft á viðskiptum milli flestra
þátttökuríkjanna að miklu leyti
afnumin. Viðskiptin urðu þar með
frjálsari en áður og nutum við þar
góðs af. Sumir samningar okkar
við Vestur-Evrópuríki voru samt
áfram í gildi, en náðu aðeins til
þeirra vörutegunda, sem ekki var
búið að setja á frílista. Ennþá eru
viðskiptasamningar taldir vera í
gildi við Þýskaland, Frakkland og
Danmörku, en þeir hafa samt ekki
neina þýðingu, þar eð viðskipti
okkar við þessi lönd ráðast nú að
mestu leyti af fríverslunarsamn-
ingi okkar frá 1972 við Efnahags-
bandalagið.
Með viðreisninni 1%0 hefst nýtt
tímabil í viðskiptasögu okkar. Inn-
flutningurinn var að verulegu leyti
gefinn frjáls, en um leið minnkaði
þörfin fyrir jafnkeypisviðskiptin,
bæði vegna þess að um svipað leyti
aðhylltust Finnland, ísrael og
Spánn svipaða frjálslega viðskipta-
stefnu og ennfremur, að á þessum
árum stórjókst markaðurinn fyrir
ríkin, Tékkóslóvakíu og Pólland. Er
þá rætt um leiðir til að auka
viðskiptin og leysa þau vandamál,
sem upp hafa komið í viðskiptum
milli landanna.
Eftir því sem alþjóðaviðskiptin
hafa orðið frjálsari hefur þýðing
tvíhliða viðskiptasamninga minnk-
að. Hins vegar hafa nú bæst við
mjög þýðingarmiklir fjölþjóða
viðskiptasamingar, sem Island hef-
ur gerst aðili að, og á ég þar við
stofnsamning Fríverslunarsam-
taka Evrópu, EFTA og fríverslun-
arsamning Islands við Efnahags-
bandalagið. Ef kalla mætti sjötta
ingnum. EFTA-löndin hafa mis-
munandi innflutningstolla og er
því miklu flóknara að reikna út
tollfríðindin, sem af aðild okkar
leiða, en þau eru miklu minni
heldur en fríðindin, sem fengist
hafa hjá Efnahagsbandalaginu,
enda útflutningur okkar þangað
minni. Eftir að fríverslunarsamn-
ingarnir tóku gildi hafa útflytjend-
ur aldrei staðið jafn vel að vígi til
að selja íslenskar framleiðsluvörur.
Samkvæmt reglugerð um Stjórn-
arráð íslands fer viðskiptaráðu-
neytið með mál, sem varða útflutn-
ingsverslunina. Auk gerðar og
framkvæmdar viðskiptasamninga,
Óttar Yngvason, framkv.stj. Íslenzku útflutningsmiðstöðvarinnar:
Reynt að
aðra en „
Ég hef nokkrum sinnum velt því
fyrir mér, hvort í raun og veru væri
áhugi fyrir hendi hjá forsvars-
mönnum þjóðarinnar og hinum
stóru sölusamtökum að auka sölu-
starfsemi í útflutningi sjávaraf-
urða.
Astæður þessara efasemda eru til
dæmis eftirfarandi atriði, sem við
höfum persónulega reynslu af og
sem hér skulu greind:
1. Reynt hefur verið að beita er-
lenda kaupendur hótunum til
þess að fæla þá frá viðskiptum
við aðila utan stóru sölusamtak-
anna hér á landi.
2. Þegar hótanir hafa ekki dugað,
hefur verið reynt að egna fyrir
erlenda kaupendur með hag-
stæðari viðskiptakjörum og hag-
stæðara verði.
3. Skipafélög hafa verið þvinguð til
að taka ekki vörur til flutninga
og ekki eru nema svo sem 2—3
ár, síðan minna varð á banda-
rísku hringalögin til að fá ís-
Ienzkt skipafélag til að taka
vörur til flutnings á Bandaríkja-
markað.
4. Framleiðendum er hótað og
reynt að beita þá sektum, ef þeir
leyfa sér að láta aðra en stóru
sölusamtökin selja fyrir sig —
bregða fæti fyrir
hina stóru64
jafnvel þótt þau hafi ekki getað
selt.
5. Reynt hefur verið að beita
stjórnmálamenn þrýstingi og
þvingunum, ráðherra og ríkis-
stjórnir, til þess að bregða fæti
fyrir sölur annarra aðila en
„hinna stóru".
6. Umbúðaafgreiðslu til framleið-
enda hefur verið lokað og hvers
konar þjónustu hætt.
7. Jafnvel hefur verið reynt að
beita áhrifum í gegnum einn
stærsta viðskiptabanka landsins.
Margir íslenzkir stjórnmálamenn
eiga hér engan hlut að máli, en
menn verða hálf áttavilltir í pólitík,
þegar þeir standa frammi fyrir
þeirri staðreynd, að hinir sjálfskip-
uðu talsmenn frjálsrar veéslunar
hafa í reynd verið hinir mestu
dragbítar á framkvæmd sinnar
eigin stefnu.
I þessu sambandi er mér skylt að
geta þess, að með viðskiptaráðherr-
unum Ólafi Jóhannessyni, Svavari
Gestssyni og Tómasi Árnasyni hef-
ur runnið upp skeið breyttra tíma í
frjálsræðisátt.
íslenzku
hringalögin
íslendingar hafa. búið við ný lög
um samkeppnishömlur í tæplega
tvö ár. Markmið laga þessara er
m.a. að vinna gegn óréttmætum
viðskipta- og samkeppnisháttum,
svo og samkeppnishömlum, sem
geta haft í för með sér skaðlegar
afleiðingar fyrir neytendur eða
atvinnureksturinn. Því miður hefur
tekist svo til við þessa lagasetningu,
að ákvæðin um verðlag og sam-
keppnishömlur eru ekki látin ná til
útflutnings. Verðákvarðanir og
samkeppnishömlur í útflutningi eru
því heimilar að lögum, enda þótt
þær hafi í för með sér skaðlegar
afleiðingar fyrir framleiðendur.
Ekki þarf að fjölyrða um það,
hversu brýna nauðsyn ber til, að
þetta einokunarákvæði, sem slæðst
hefur inn í lög um samkeppnis-
hömlur og óréttmæta viðskipta-
hætti, verði fellt niður.
Einokunarveldið
Á íslandi ráðskast 6—7 menn
með megnið af öllum útflutningi á
sjávarafurðum landsmanna. Þetta
skipulag viðgengst hvergi í heimin-
um nema í einræðisríkjum eða
austantjalds. Fámennið, bæði við
stjórnun og raunveruleg mark-
aðsstörf við sölu sjávarafurða á
erlendum mörkuðum, er þjóðhættu-
legt. Valdabrölt, persónuleg sér-
sem ég hef þegar minnst á, er
talsverð vinna við útflutningseftir-
lit og þá einkum útgáfu útflutn-
ingsleyfa. Útflutningurinn er yfir-
leitt háður leyfum, sem gefin eru út
tii að fylgjast með gjaldeyrisskil-
um, til að fyrirbyggja óeðlilega og
skaðlega samkeppni innbyrðis milli
útflutningsfyrirtækja og til að
vernda hagsmuni framleiðenda. í
sambandi við þetta starf veitir
viðskiptaráðuneytið útflytjendum
oft ýmsar upplýsingar um verð og
markaðsástand og er almennt talið,
að þær upplýsingar séu oft gagn-
legar.
Um útflutningseftirlitið hefur
ekki verið deilt. Hins vegar hafa
alltaf komið upp ágreiningsmál um
úthlutun einstakra leyfa. Menn
hafa ekki verið sammála um það,
hvort samtök framleiðenda freð-
fisks og saltfisks ættu að hafa ein
með höndum sölu á þessum afurð-
um. Hér er um að ræða Sölusam-
band íslenskra fiskframleiðenda,
Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og
sjávarafurðadeild SIS, en Sölusam-
band skreiðarframleiðenda hefur
aldrei náð til nema hluta framleið-
enda og eru skreiðarútflytjendur
nú sex að tölu. Þessi samtök hafa
unnið ómetanleg störf við sölu
afurða oft á erfiðum tímum. Þegar
vel gengur og eftirspurnin er mikil
eftir fiski eru ætíð margir fúsir til
að sinna þessum viðskiptum. Sölu-
miðstöð hraðfrystihúsanna og SÍS
hafa aldrei haft einkaleyfi til
útflutnings á freðfiski og hafa
aðrir útflytjendur þar einnig komið
við sögu, en þó venjulega í skamm-
an tíma. Hins vegar hefur SÍF
lengst af staðið eitt að útflutningi á
saltfiski, ef undan er skilinn út-
flutningur á söltuðum ufsaflökum.
Þessi samtök hafa notið stuðnings
stjórnvalda, en stundum hefur ver-
ið um það deilt, hversu langt er
hægt að ganga í þeim efnum.
Virðist mér sú skoðun nú njóta
vaxandi fylgis, að þótt samtökin
séu nauðsynleg þá sé einnig æski-
legt, að þau hafi visst aðhald með
því að leyfa öðrum fyrirtækjum að
selja freðfisk og saltfisk samhliða
þeim.
Auk framleiðendasamtakanna
eru svo útflutningsfyrirtæki sem
ríkið hefur átt þátt í að stofna og er
aðili að. Síldarútvegsnefnd hefur
samkvæmt lögum einkarétt til út-
flutnings á saltsíld og eru ekki
neinar háværar kröfur um breyt-
viska, yfirgangur og jafnvel undir-
lægjuháttur gagnvart útlendingum
á því greiðari leið sem hópurinn er
fámennari.
Þegar höfð er í huga hin mikla
þýðing, sem útflutningur sjávaraf-
urða hefur fyrir íslenzkt efnahags-
líf, verður það að teljast óeðlilegt,
hversu fátt fólk vinnur í raun og
veru við þessa starfsemi, sérstak-
lega við hið eiginlega sölustarf.
Hér þarf að þjálfa upp traustan
og hæfan hóp ungra manna, sem
fengi reynslu í samskiptum við
útlendinga og reynslu í að ná
hagstæðum samningum um sölu á
afurðum landsmanna. Það kerfi,
sem við búum við, skapar ekki ungu
fólki tækifæri til að fá þjálfun í
lífsnauðsynlegum utanríkisvið-
skiptum.
Stóru aðilarnir hafa lítið aðhald
haft fram til þessa. Það er þjóðar-
nauðsyn að skapa þetta aðhald og
auka það eftir megni. Eina leiðin til
að tryggja raunverulegt aðhald er
að auka útflutningssamkeppnina,
leyfa fleiri aðilum að spreyta sig við
hlið báknanna, svo að þeim verði
ekki vært að sofa á verðinum.
Og ef sölusamtökin eru eins
hagstæð fyrir framleiðendur og þau
halda fram sjálf, hvað hafa þau þá
að óttast við frjálsan útflutning
sjávarafurða?
Frjáls útflutn-
ingsfyrirtæki
Á ýmsum sviðum hefur útflutn-
ingur afurða landsmanna verið á
frjálsum grundvelli um langt ára-
bil. Má hér nefna mjöl, lýsi, skreið