Morgunblaðið - 18.04.1984, Qupperneq 18

Morgunblaðið - 18.04.1984, Qupperneq 18
18 MttrtGiMBLAtirfyforoViktflyAEiJft ífc AÞftfLifoU' Nokkrar spurn ingar og svör — eftir dr. Jón Óttar Ragnarsson Helstu rök í áfengisumræðunni eru óðum að komast til skila. Hér verður svarað hclstu spurningum sem komið hafa fram í umræðum í fjölmiölum á undanförnum vikum. Eru bein tengsl milli tíðni alkó- hólisma og heildarneyslu vínanda? Svar: Tengsl, já. Bein tengsl, nei. Reynsla íslendinga er skýrt dæmi um að þetta er ekki svona einfalt. Heildarneysla vínanda er hér mjög lág, en tíðni alkóhól- isma mjög há. Ástæðan er fyrst og fremst sú að íslendingar fengu til skamms tíma nær allan sinn vínanda úr sterkum drykkjum, en þá er hættan á mis- notkun, þ.á m. meðal unglinga, og alkóhólisma mest. Er hætta á aö bjórinn auki heild- arneyslu á vínanda? Svar: Ekki að ráði ef rétt er á málum haldið. Breytt verðlagn- ingarkerfi sem nú er komið í gagn- ið gerir kleift að beina neyslunni frá sterkustu drykkjunum yfir á þá veikari. Vínandinn í bjórnum bætist auðvitað við þann vínanda sem fyrir er. Á móti kemur hins veg- ar að neyslan á sterku drykkjun- um mun dragast saman svo í heild verður aukningin ekki veruleg. Hitt skiptir meira máli, eins og fram kom hér að ofan, að það er margfalt brýnna að draga úr neyslu sterkustu drykkjanna en að einblína á neysluna á vínanda í heild. Lykilatriðið er að hafa sterku drykkina svo dýra að þjóðin hætti að nota þá sem handhæga vímu- gjafa og að þeir séu eingöngu not- aðir við sérstök tækifæri eða alls ekki. Er hætta á að bjórinn muni stuðla að unglingadrykkju? Svar: Nei. Misnotkun áfengis meðal unglinga er nú þegar orðin meira vandamál hér á landi en með nokkurri annarri þjóð sem ég þekki til, jafnvel meiri en sums staöar meðal eskimóa. Konur á ölkrá í Dublin. HEILBRIGÐI Vandamlið er ekki notkun áfengis, heldur misnotkun, þ.e. ofurölvun og afleiðingar hennar meðal unglinganna. Bjórinn og breytt áfengisstefna munu vinna gegn þessari þjóðarvá. Það sem er um að ræða er að gefa unglingum tækifæri að læra að nota bjór og léttvín (alls ekki sterkari drykki) heima hjá sér áður en þeir læra að misnota þá á götunni. Þetta er slíkt hagsmunamál fyrir þjóðina aö vart verður með orðum lýst. Það sem er í húfi er ekki aðeins að vinna gegn áfengisböl- inu, heldur einnig gegn enn sterkari vímuefnum. Er ný félagsstofnun fyrir karla í uppsiglingu í þessu þjóðfélagi: ölkráin? Svar: Nei, ekki ef rétt er á mál- um haldið. Það er hins vegar rétt að ný félagsstofnun er að koma til sögunnar um þessar mundir, stofnun sem til þessa hefur verið óþekkt fyrirbæri í þjóðlífinu. Afar mikilvægt er að þessi stofnun þróist á rétta braut. Því miður hefur brambolt öfga- manna gegn alkóhóli leitt til andvaraleysis á þessu sviði áfengismála sem öðrum. Mestu varðar að íslenskar ölkrár verði alíslenskar. Ég er persónulega hlynntur því að banna sölu á sterkum og milli- sterkum drykkjum á slíkum krám áður en lengra er haldið. Með því að leyfa einungis áfengt öl og léttvín á slíkum stöðum mundi draga úr ónæði af ofurölvi gestum sem ekki aðeins fæla burt konur, heldur og allt siðað fólk. Þetta þýðir með öðrum orðum að þá verður ölkráin orðin miklu menningarlegri staður en sú öm- urlega karlasamkoma sem kallast „íslenskur bar“ að ekki sé talað um „íslenskan hádegisbar". Sjálfsagt er að skylda þessa staði til að hafa smárétti á boð- stólum. Hins vegar er óheppilegt að skylda gesti til að kaupa sér mat eins og sums staðar er gert. Ástæðan er einfaldlega sú að það verður að vera háð vilja neytandans hverju sinni hvort hann vill birgja sig upp af óþörf- um hitaeiningum, en ekki duttl- ungum löggjafans. Hefur bjór verið bannaður í Sví- þjóð? Boð- og bannistar hafa gert mikið úr því sem þeir kalla „reynslu" annarra þjóða. Þeir hafa jafnvel gefið í skyn að bjór hafi verið bannaður í Svíþjóð vegna unglingadrykkju. Þetta er alrangt. Það sem Svíar hættu að gera var að selja sterkan bjór í matvörubúðum. íslendingar eru hins vegar eina þjóðin á Vest- urlöndum sem lætur sér detta í hug að banna bjór. Getur bjór valdið heilaskemmd- um? Áfengisvarnarráð hefur í ör- væntingu sinni reynt að klína þeim stimpli á ölið að það sé sérstaklega til þess fallið að valda hcila- skemmdum. Þetta er annað dæmi um fávísi þessa ráðs. Staðreyndin er einfaldlega sú að það eru fyrst og fremst sterku drykkirnir, dekurbörn þessa sama ráðs, sem helst geta valdið skemmdum á taugakerfinu og heilabúi. Það eru einmitt léttvínin og bjórinn, þeir áfengu drykkir sem ráðið berst harðast gegn, sem eru síst til þess fallnir að skaða laugakerfið (auk þess að vera síst til þess fallnir að stuðla að alkó- hólisma). Bensínstöð við Bessastaði — eftir ÓlafE. Stefánsson og Þorkel Helgason Eftirfarandi útdráttur úr greinar- gerð, er undirritaðir lögöu fyrir hreppsnefnd Bessastaðahrepps, 9. apríl sl. Við undirritaðir, sem sæti eig- um í skipulagsnefnd Bessastaða- hrepps, áteljum þau vinnubrögð er meiri hluti hreppsnefndar hefur við haft í meðferð og afgreiðslu erindis eigenda svonefnds „Grandastykkis" varðandi Ieyfi til sölu hluta þess undir bensínstöð o.fl. Jafnframt lýsum við okkur með öllu ósammála samþykkt hreppsnefndar um málið frá 31. mars sl. I. Málsmeðferð Upphaf þessa máls er bréf frá landeiganda á Álftanesi til hreppsnefndar, dags. 26. septem- ber 1983. Þar er greint frá kauptil- boði olíuverslunar nokkurrar í 3.000 m2 skila í norðvesturhorni gatnamóta Álftanesvegar og heimreiðar að Bessastöðum. Hyggist olíuverslunin reisa þarna bensínstöð með meiru og óskar landeigandi eftir heimild til söl- unnar, þ.e.a.s. að hreppurinn víki frá forkaupsrétti sínum, enda fylgi heimildinni leyfi til reksturs bensínstöðvar og söluskála. Mál þetta er fyrst lagt fram í skipulagsnefnd 8. nóv. 1983 og sent þangað „til kynningar". Er orðalagið athyglisvert. Öðrum hliðstæðum málum hefur hrepps- nefnd „vísað" til skipulagsnefnd- arinnar. Á þessum fundi komu strax fram efasemdir okkar og fleiri í skipulagsnefnd um bens- ínstöð á umræddum stað. Töldum við einsýnt að afgreiðslu þessa máls eins og annarra slíkra yrði frestað þar tii lokið væri gerð að- alskipulags sem nú stendur yfir, og var málið ekki rætt frekar. Á fundi skipulagsnefndar 10. janúar 1984 er lögð fram útlits- teikning eigenda „Grandastykkis- ins“ af bensínstöð. Féllu umræður á svipaðan veg og fyrr. Samþykkt var tillaga frá formanni nefndar- innar um að fela Skipulagi ríkis- ins, er að aðalskipulaginu vinnur, að fara að íhuga deiliskipulag miðbæjarkjarna. Enda þótt um- rædd landspilda sé á því svæði sem skipulagsnefndin hefur ráð- gert undir miðbæjarkjarna, fól til- lagan á engan hátt í sér vilyrði um bensínstöð á þeim stað. Á fundi skipulagsnefndar þann 14. mars, er lögð fram af Skipulagi ríkisins „umræðutillaga" um miðbæjarkjarna, sem tekur upp óbreytta fyrrgreinda útlitsteikn- ingu af bensínstöð. Lýstum við skýrar en áður yfir andstöðu okkar við málið. Höfðum við orð á því að ekkert ætti að aðhafast í máli þessu nema í samráði við embætti forseta íslands. Þá var samþykkt einróma tillaga um að hreppsnefnd athugi möguleika á því að kaupa allt land er ráðgert sé undir miðbæjarkjarna, þannig að unnt yrði að skipuleggja það í heild án þrýstings frá einstökum landeigendum. Aðrar samþykktir voru ekki gerðar. Daginn eftir, 15. mars, er bens- ínstöðvarmálið tekið til meðferðar í hreppsnefnd án þess að það hafi verið á boðaðri dagskrá. Er skemmst frá því að segja að 4 af 5 hreppsnefndarmönnum vildu þá strax samþykkja umrædda beiðni landeigenda. Sá okkar, sem einnig situr í hreppsnefnd, fékk þó af- greiðslu frestað til þess að honum ynnist tími til að gera grein fyrir afstöðu sinni. Þann 20. mars er haldinn fund- ur á Bessastöðum með forseta ís- lands og embættismönnum ásamt hreppsnefnd. Fundarefni var skipulag Bessastaðaness og Bessa- staða með hliðsjón af skipulagi hreppsins. En sama dag hafði birst blaðagrein eftir Hannes Pét- ursson, skáld, um bensínstöðvar- málið. Barst því talið að því máli. Kom fram eindregin andstaða for- setaembættisins við bensínstöðina og reyndar fleiri þætti miðbæjar- skipulagsins, meðal annars vegna öryggismála forsetasetursins. Þessi afstaða var kynnt á skipu- lagsnefndarfundi þann 24. mars sl. og jafnframt lögð fram ný hugmynd frá Skipulagi ríkisins þar sem bensínstöðin hafði verið flutt frá gatnamótunum og af um- ræddri landspildu. Málið var ekki frekar rætt enda ekki á dagskrá. Þann 30. mars sl. sendir forsæt- isráðuneytið hreppsnefndinni bréf þar sem þau sjónarmið sem fram komu á Bessastaðafundinum eru áréttuð og þess farið á leit að af- greiðslu umræddra skipulagsmála verði frestað meðan hagsmunir forsetasetursins séu kannaðir. En næsta dag er eftirfarandi sam- „Þjóðhagsleg rök fyrir bensínstöð i hreppnum eru engin. Fjórar bens- ínstöðvar eru í næsta nágrenni. Viðskipaleg rök hljóta að vera hæpin nema að meginstoðin sé söluskáli fyrir unglinga úr öðrum byggðarlög- um.“ þykkt gerð í hreppsnefnd með 4 atkvæðum gegn annars undirrit- aðra: „Hreppsnefnd Bessastaða- hrepps lýsir yfir að æskileg stað- setning fyrir bensínstöð í hreppnum sé á Grandastykki, á samþykktum vegamótum Norð- urnesvegar og Suðurnesvegar á Bessastaðagranda. Hreppsnefnd sú sem nú situr mun beita sér fyrir því að við gerð deiliskipulags á þessu svæði verði þetta sjónarmið haft í huga og að staðið verði við allar fyrri samþykktir skipulags- nefndar og hreppsnefndar er taka til þessa máls. Hreppsnefnd mun þegar þar að kemur setja skilyrði fyrir rekstri bensínstöðvarinnar. í hvívetna verði þannig að málum staðið að til sóma verði." Enda þótt ofangreind samþykkt sé óljós, virðist hún þó fela í sér loforð um rekstur bensínstöðvar við heimreiðina að Bessastöðum og verður vafalaust túlkuð af landeigendum sem heimild til sölu lands í því skyni. Athyglisverðar eru tilvísanir þessarar samþykkt- ar í aðrar samþykkir hrepps- og skipulagsnefndar um mál þetta. Okkur eru ekki kunnar neinar slíkar samþykktir utan þeirrar frá 14. mars, sem fyrr er getið, og gengur hún þvert á þessa sam- þykkt hreppsnefndar. Af ofangreindri málslýsingu má vera ljóst að hreppsnefnd hefur lagt ofurkapp á að afgreiða og samþykkja umrædda beiðni um bensínstöð. Skipulagsnefndin hef- ur einungis fengið málið „til kynn- ingar“ og samþykkt hennar sem að því lýtur hundsuð. Kurteisleg beiðni æðsta embættis þjóðarinn- ar um frestun á afgreiðslu málsins er ekki virt viðlits. II. Rök gegn bensín- stöð við Bessastaði Landspilda sú, sem hér um ræð- ir, er eins og fyrr segir hluti af svonefndu Grandastykki og liggur að horni krossgatnanna á Bessa- staðagranda, sem verður milli Norðurnesvegar og Suðurnesvegar andspænis Bessastöðum og Álfta- nesvegi. Aðkoman í hreppinn er á þessum eina stað og sennilegt, að þar verði aðalsamgönguleiðin til frambúðar. Skipulag á þessum stað er vand- meðfarið fyrir margra hluta sakir. Vegamót þurfa af ýmsum ástæð- um að vera rúm og hvergi mann- virki er hindri útsýni og greiða umferð eða bjóði heim aukinni umferð. Frá fagurfræðilegu sjónarhorni er aðkoman í hið sérstæða byggð- arlag okkar viðkvæm og hefur ver- ið skilningur á þvi í skipulags- nefnd og hreppsnefnd, að það byði af sér góðan þokka. Þegar komið er út á Nesið fram hjá Selskarði er farið yfir hreppamörkin, sem eru um 200 m frá krossgötunum á Bessastaðagranda. Þaðan blasa við Bessastaðir til hægri, en beint fram undan Nesið sjálft, og verður þá næst sú spilda, sem ætluð er undir bensínstöð og jafnvel sölu- skála. Fast að henni til vinstri liggur Grásteinn, landamerkja- steinn nokkurra jarða, þekktur í bókmenntum (Dægradvöl) og einnig í munnmælum. Hefur Nátt- úruverndarnefnd Bessastaða- hrepps lagt til, að hann verði frið- aður. Þessi staður er því „andlit" byggðarlagsins, ef svo má að orði kveða, og nauðsynlegt að hann falli vel í þá heildarmynd er það skipulag krefst, sem samboðið er landslagi og 200 ára gömlum stílhreinum og staðarlegum bygg- ingum á Bessastöðum, kirkju og stofu. Það hefur einnig ríkt sá skiln- ingur í hreppsnefnd og skipulags- nefnd, að halda grænum svæðum milli byggðakjarna og aðstöðu við sjávarstrendur fyrir fótgangandi. Ásamt náttúruverndarnefnd hafa sömu nefndir gert sér grein fyrir þeirri skyldu, sem á þeim hvílir gegnvart íbúum byggðarlagsins og þjóðinni allri að vernda hið sér- stæða fuglalíf sveitarinnar og annað í náttúru landsins eftir því sem frekast er unnt. Gát á skipulagningu aðkomunn- ar í byggðarlagið á ekki siður við þegar fjallað er um skyldur gagn- vart okkur hreppsbúum og þjóð- inni. Þær skyldur ná ekki ein- göngu til okkar sóknarbarnanna og Bessastaða sem hluta af hreppnum. Þar hafa íslendingar búið þjóðhöfðingja sínum bústað við hæfi, sem við Álftnesingar getum verið stoltir af. í Bessa- staðastofu halda merkir þættir í sögu þjóðarinnar áfram að verða til. Stofan er verðugt tákn um það er fyrsti íslenski amtmaðurinn gekkst fyrir byggingu þessa bú- staðar fyrir æðsta, innlenda emb- ættismann þjóðarinnar. Síðar tók stofan við því hlutverki að hýsa æðstu menntastofnun þjóðarinnar um áratugi, er mótaði marga þá, sem síðar höfðu forustu í sjálf- stæðisbaráttu hennar. Þangað kemur fjöldi íslendinga árlega, og hefur svo verið alla tíð síðan Bessastaðir urðu þjóðhöfðingja- setur og litið hefur verið á staðinn sem heimili þjóðarinnar. Eitthvað annað en alþjóðlegt skilti eins eða annars olíufélags ætti að mæta augum þeirra sem síðasta sýn, áður en snúið er að heimreiðinni á setrið. Það kann einnig að vera, að þjóðhöfðingar, fulltrúar þeirra og ferðamenn komnir yfir hafið búist við ein- hverju þjóðlegra tákni við þessi vegamót. Hér að framan hefur verið getið raka gegn bensínstöðinni með vís- un til virðingar fyrir þjóð og landi. En jafnframt má benda á hags- muni hreppsbúa sjálfra. Hagræði hreppsbúa af nálægri bensínstöð er nokkurt. Við teljum þó að bens- ínstöðin leiði af sér meira illt en gott. íbúar hreppsins eru að meiri- hluta aðfluttir úr þéttari byggðum höfuðborgarsvæðisins. Þeir hafa leitað hingað til að búa í friðsæld og í tengslum við náttúruna. Bens- ínstöð býður upp á margvíslega umferð og skarkala ekki hvað síst ef henni fylgir söluskáli. Er þá eins víst að hún dragi að sér ungmenni úr nægliggjandi byggð- arlögum. Því fylgir hættuleg um- ferð á Álftanesvegi sem er óupp- lýstur og með blindhæð og beygj- um. Þjóðhagsleg rök fyrir bens- ínstöð í hreppnum eru engin. Fjór- ar bensínstöðvar eru í næsta ná- grenni. Viðskiptaleg rök hljóta og að vera hæpin nema að meginstöð- in sé söluskáli fyrir unglinga úr öðrum byggðarlögum. Hverra eru hagsmunirnir? Ólafur K. Stefínsson er riðunautur hjá BúnaAarfélagi fslands. borkell llelgason er dósent í reiknifræðum við Háskóla íslands.

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.