Morgunblaðið - 11.09.1987, Qupperneq 14

14
MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 11. SEPTEMBER 1987
Valddreifing
er nauðsynleg
eftírSigurð
Helgason
Hér fer á eftir ræða, sem Sig-
urður Helgason, sýslumaður og
bæjarfógeti á Seyðisfirði flutti á
fjórðungsþingi Norðlendinga
hinn 26. ágúst sl.
Það er rétt að gera sér grein
frir að vandamál byggðaröskunar
eru viðfangsefni, sem nær allar
vestrænar þjóðir eru að fást við í
dag. Veruleg umræða er um þessi
mál í heimspressunni, og stór áform
víða um að aukin völd og réttindi
séu færð til landsbyggðanna og
með því reynt að efla byggð á hin-
um dreifðu stöðum. Er þetta gert
með lagaboðum eða með margvís-
legum fjárhagsstuðningi af hálfu
stjómvalda. Það viil svo til að nær
allar fijálsar þjóðir hafa áhyggjur
af því, ef byggð helst ekki í öllu
landinu og vilja mikið á sig leggja
til þess að svo megi verða. Að sjálf-
sögðu eru í þessum efnum aðstæður
mjög mismunandi, sem hér verða
ekki raktar nánar.
Hér er þetta tekið fram til þess
að við gerum okkur grein fyrir að
við erum ekki að ræða alíslenskt
fyrirbrigði, sem á sér ekki hliðstæð-
ur annars staðar, eins og svo oft
heyrist í íjölmiðlum hér á landi.
Sný ég mér þá að okkar eigin
vandamálum, en byggðaröskun hin
síðustu ár er hér geigvænleg og það
sem er alvarlegast er að hún heldur
áfram og útlitið er mjög alvarlegt
framundan, ef ekki er hægt að snúa
þróuninni við. Stjómvöld og stjóm-
málamenn hafa haft í frammi
málamynda- og fjálmkenndar að-
gerðir, sem em mest í orði, en ekki
á borði. Skal þetta örlítið rökstutt.
Allir starfandi stjómmálaflokkar
hafa sett inn í stjómmálayfirlýsing-
ar sínar hátíðleg loforð um aukin
völd landsbyggðarinnar, en ekket
raunhæft hefur samt komið fram,
sem bendir til efnda á þessum lof-
orðum. Ný sveitarstjómarlög nr.
8/1986 voru samþykkt á Alþingi
fyrir rösku ári síðan, en í skýringum
með þeim lögum var sagt að með
samþykki þeirra ætti að dreifa vald-
inu til sveitarfélaganna. En höfuð-
galli frumvarpsins er sá að völd
sveitarfélaganna aukast ekki og
verulegt stjómarfarslegt vald sem
ennþá var hjá byggðarlögunum er
fært þaðan í höfuðstöðvamar,
stjómarráðin. Telja fróðir menn að
völdin og verkefnin hafí í raun færst
frá héruðunum, og er það sama
reynsla og í Danmörku, en okkar
frumvarp er að mestu sniðið eftir
þeim dönsku. Til samanburðar
skulu hér nokkur dæmi rakin um
valddreifíngu, sem góð reynsla er
af í framkvæmd. Öll þekkjum við
hvflík framför það varð fyrir skóla-
mál dreifbýlisins að settar hafa
verið á stofn fræðsluskrifstofur í
öllum kjördæmum. Rétt er að vekja
athygli á sterkum áróðri gegn þeim
í dag í fjölmiðlum. Verulega bætt
þjónusta hefur orðið við það að
Vegagerð ríkisins hefur komið upp
nokkuð sjálfstæðum umdæmis-
skrifstofum í öllum kjördæmum.
Af sama toga er sameiginlegt átak
sveitarfélaganna 5 nær öllum kjör-
dæmum að ráða iðnráðgjafa til
eflingar atvinnulífínu og svona
mætti lengi telja. Hér er verið að
færa þjónustuna til héraðanna og
hefur reynst mjög vel og þarf að
útfæra á enn fleiri sviðum. Lands-
byggðin hefur misst af góðum
tækifærum eins og t.d. þegar lögin
um Framkvæmdastofnun voru sam-
þykkt. í umræðunni á Alþingi um
frumvarpið kom fram í svari Ólafs
Jóhannessonar, þáveandi forsætis-
ráðherra, að sérfræðingum yrði
greidd laun að 2 3/s hlutum auk alls
kostnaðar við gerðina. Fyrirspumin
kom frá Ingólfí Jónssyni um hlut
byggðasjóðs í greiðslu launa sér-
menntaðra manna við gerð lands-
hlutaáætlana.
Reynslan varð svo sú, að lands-
hlutaáætlanimar hafa verið unnar
nær einvörðungu af starfsmönnum
áætlanadeildar Framkvæmdastofn-
unar ríkisins í stað þess að þeir sem
unnu þetta verk áttu að vera ráðn-
ir af Landshlutasamtökunum og
vera búsettir þar, og vinna verkið
í samráði við heimamenn og eðlilega
með tengsl við Framkvæmdastofn-
unina. Á þessu fyrirkomulagi
verður að verða breyting, enda mik-
ið verk óunnið I þessum efnum og
verkið alltaf í vinnslu. Rétt er að
vekja athygli á því að í umræddum
sveitarstjómarlögum er lítið bita-
stætt um landshlutasamtök sveitar-
félaga, en skv. 104 gr. er sveitarfé-
lögum heimilt að stofna til
staðbundinna landshlutasamtaka.
Er þetta ákvæði óþarft, því að fullt
félagafrelsi gildir hér á landi skv.
stjómarskránni. Væri nær að kveða
nánar á um réttindi og skyldur þess-
ara landshlutasamtaka. Tryggja
þyrfti þeim Qárhagsgrundvöll,
starfsgrundvöll og starfsaðstöðu.
Sérhver landshluti verður að taka
á málunum á breiðum grundvelli
og útilokað er að færa þjónustuna
til héraðanna nema að þessi samtök
séu virk og tilbúin að taka við nýj-
um verkefnum.
Athyglisverð þróun
í Noregi
Það er að mínum dómi rétt og
lærdómsríkt að líta til Norðmanna,
en byggðaþróun þar er mjög athygl-
isverð og árangursrík og gætum
við hagnýtt okkur reynslu þeirra.
Skal hér í grófum dráttum gerð
grein fyrir eflingu fylkissvæðana í
Noregi hin síðari ár, en þeir hafa
markvisst unnið að því að efla sjálf-
stæði héraðanna á kostnað minnk-
andi umsvifa ríkisvaldsins á
höfuðborgarsvæðinu. í Noregi eru
18 fylki með verulegri sjálfsstjóm
í mörgum málaflokkum. Ákveðnir
málaflokkar eru færðir til heima-
byggðanna og þessi þróun heldur
áfram. Þýðingarmestu breytingar í
þessum efnum urðu með lagabreyt-
ingum árið 1975, en þá voru
innleiddar hlutfallskosningar til
fylkisþinganna og þau fengu aukið
stjómarfarslegt sjálfstæði gagnvart
ríkisvaldinu og verður hér gerð
grein fyrir þremur mikilvægustu
breytingunum.
1. Fram til 1975 vom fulltrúar á
fylkisþingum oftast oddvitar
sveitarfélaganna eða fulltrúar
úr stjómum sveitarfélaganna,
en nú með umræddri lagabreyt-
ingu voru fulltrúar kosnir með
hlutfallskosningum. Var þetta
talin njög heppileg breyting.
Fulltrúar á fylkisþingum kosnir
eftir 1975 þurfa ekki að vera
úr sveitarstjómum, en reynslan
sýnir að það fer oftast saman.
Sigurður Helgason
„Það er því ekki óeðli-
legt að spurt sé á hverju
strandar, að þessu þýð-
ingarmikla málefni
hefur ekki þokað meira
áfram? Hér held ég að
aðalskýringin liggi í því
að heimamenn sjálf ir
hafa ekki komið sér
saman um þær leiðir,
sem fara skal. Við
landsbyggðarmenn er-
um opnir fyrir inn-
byrðis tortryggni og
hyggjum að margvís-
legar breytingar á
núverandi fyrirkomu-
lagi muni verða öðrum
sveitarfélögum á svæð-
inu til góða en ekki
okkur og því sé betra
að beijast áfram, við
sömu skilyrði og eru í
dag.“
2. Þá var með umræddri lagabreyt-
ingu samþykkt að fylkisþingið
fengi sjálfstæða skattaálagn-
ingu, sem reynst hefur afar
þýðingarmikið. Á þann hátt
hætti það að vera kostað af
sveitarfélögunum, sem var eðli-
lega lítt vinsælt, eins og við
þekkjum hér á landi, þar sem
landshiutasamtök okkar eru ko-
stuð af sveitarfélögunum. Öll
sveitarfélög í viðkomandi fylkj-
um eru þátttakendur í fylkis-
þingunum. Er athyglisvert að
landshlutasamtökin hér eru
byggð upp svipað og fylkissvæð-
in í Noregi, en við höfum ekki
fylgt þróuninni eftir eins og
Norðmenn til frekari uppbygg-
ingar. Hér skal og bent á
aðstöðumun að vera primært
sett íjárhagslega í stað secund-
ært í skjóli sveitarfélaganna.
3. Stjóm fylkisþinganna var í
höndum embættismanna ríkis-
ins, fylkisstjóranna, en eftir
lagabreytinguna valdi fylkis-
þingið sjálft formann á lýðræðis-
legan hátt þ.e. fylkisráðsforseta
(ordforer). Með þessari breyt-
ingu var fylkisþingið sjálfstæð-
ara og sterkara.
Ný verkefni og
aukið valdsvið
Hér skal gerð grein fyrir helstu
málaflokkum, sem fylkisþingin hafa
nú stjóm á, en áður vom að vem-
legu leyti í höndum ríkisvaldsins til
ársins 1975.
1. Skólamál
Með lagabreytingunum hafa
fylkisþingin yfírtekið stjóm og fjár-
mál skólanna á héraðssvæðinu, þ.e.
gmnnskóla, iðnskóla,_ menntaskóla
og íjölbrautarskóla. Áður sá ríkis-
valdið um rekstur skólanna að
mestu leyti, en nú var nær öll
ábyrgðin færð til héraðanna.
2. Heilbrigðismál
Á sama hátt hafa fylkisþingin
tekið við stjóm og fjármálum
sjúkrahusa, heilsugæslustöðva og
dvarlarheimila aldraðra á sínum
héraðssvæðum.
3. Vegamál
Öll stjóm vegamála á viðkomandi
svæðum var með lagabreytingum
árið 1964 færð til fylkisþinganna
og hefur það mælst mjög vel fyrir
þar í landi. Ríkisvaldið sér um þjóð-
vegakerfið áfram.
4. Gerð fjárhagsáætlana til fjög-
urra ára
Skipulagsskrifstofan var algjör-
Iega færð til fylkishéraðanna, en
var áður hjá ríkisvaldinu. Vemleg
vinna liggur á bak við gerð fylkis-
áætlana til fjögurra ára. Er áætlun-
in fyrst ítarlega ræddd í kjörinni
nefnd og síðar lögð fyrir fylkis-
þingið til endanlegrar samþykktar,
en áður var hún kynnt fulltrúum.
Fjölmargt er tekið fyrir í slíkum
áætlunum og skal drepið á nokkuð.
Rækilega er gerð grein fyrir íbúa-
þróun, hvort fækkun sé eftir
svæðum og spá um sennilega þróun
næstu fjögur árin. Á sama hátt er
ítarlega gerð grein fyrir sennilegri
þróun atvinnumála t.d. landbúnað-
ar, iðnaðar, fískveiða, byggingar-
iðnaðar, verslunar og orkumála svo
að nokkuð sé nefnt. Einnig er gerð
áætlun um vinnuafl næstu fjögur
árin. Tekin em fyrir þýðingarmikil
mál eins og náttúruvemdar-, menn-
ingar-, íþrótta- og útivistarmál og
er um hvem þessara málaflokka
Ávöxtun verðbréfasjóða
eftirBjörn
Matthíasson
Gunnar Óskarsson, rekstrar-
hagfræðingur hjá Fjárfestingarfé-
laginu, skrifar grein hér í blaðið
þ. 9. september þar sem hann veit-
ist að einum keppinaut sínum,
Ávöxtun hf., fyrir að auglýsa ávöxt-
unarprósentu á verðbréfasjóði þeim
sem Ávöxtun rekur. Farast honum
svo orð: „Það ber því að varast
auglýsingar þar sem slegið er fram
ginnandi tölum um ávöxtun úr sam-
hengi við aðra mikilvæga þætti."
Þetta má teljast meira en lítil
hræsni því sjálft hefur Fjárfesting-
arfélagið stundað þessa sömu iðrju
óspart og meira að segja auglýst
sína ávöxtunarprósentu utan á
strætisvögnum hér í borginni. Því
ferst starfsmanni þess félags að
stunda áróður gegn keppinaut
sínum á þessum gmndvelli því Fjár-
festingarfélagið er jafnsekt um að
halda uppi sama skruminu í þessu
efni og keppinautur þess.
„Þetta má teljast meira
en lítil hræsni þvi sjálft
hefur Fj árfestingarf é -
lagið stundað þessa
sömu iðju óspart og
meira að segja auglýst
sína ávöxtunarprósentu
utan á strætisvögnum
hér í borginni.“
Annars er ég ekki málsvari
Ávöxtunar hf. og á engra hags-
muna að gæta í því fyrirtæki né á
ég fé í neinum verðbréfasjóði yfír-
leitt. Á hitt ber hins vegar að benda
að þeir verðbréfasjóðir sem nú
starfa í landinu keppa mjög mikið
sín á milli með því að halda fram
hversu vel þeim tekst að ávaxta fé
manna. Þeir sem þekkja til á fjár-
magnsmarkaðinum vita að lána-
starfsemi utan bankakerfísins, þ.e.
á hinum svokallaða „gráa mark-
aði“, á sér stað á mun hærri vöxtum
Bjöm Matthíasson
en í bönkunum og þar fara nær
eingöngu fram þau viðskipti sem
bankamir hafa vísað frá sér. Það
hafa bankamir gert af tvennum
ástæðum: Þeir hafa ekki nóg lánsfé
og þeim fínnst tilefni lánveitingar-
innar ekki nógu þarft og veð ekki
nógu góð.
Það er því á þessum markaði sem
verðbréfasjóðimir verða að vinna.
Þeir kaupa skuldabréf sem ekki
seljast í bönkunum og sitja þar því
uppi með einskonar afgang á fjár-
magnsmarkaðinum eftir að bank-
amir og fjárfestingarlánasjóðimir
hafa oft hirt til sín bestu lánatæki-
færin.
Þetta gerir starfsemi verðbréfa-
sjóðanna áhættusama en það er
staðreynd sem þeir kjósa að flíka
ekki framan í sparifjáreigendur.
Það er kominn tími til að starf-
semi þessara sjóða verði sett
einhver opinber mörk, enda er
ákvæði í stjómarsáttmálanum þess
efnis. Bent skal á að OECD hefur
komið upp leiðbeiningum fyrir að-
ildarlönd sín um það hvemig
sölumennsku verðbréfasjóðir skuli
stunda. ísland hefur ekki tekist á
hendur að vera aðili að þessum leið-
beiningum og er þarft verk að
athuga það. Sömuleiðis þarf opin-
bert eftirlit með hvemig sjóðimir
veija fjármunum sínum þannig að
þeir taki ekki of mikla áhættu í
leit að hárri ávöxtunarprósentu. Þá
þarf einnig að setja þeim reglur sem
koma í veg fyrir núverandi skmm-
auglýsingar, þar sem þeim er gert
að fíillu skylt að segja einnig frá
öllum vanköntum á fjárfestingu í
sjóðunum, t.d. eignarskattskyldu,
innlausnargjaldi o.s.frv. Erlendis
eru strangar reglur um það hvemig
slíkir aðilar mega auglýsa vöm sína.
Hér á landi er varla byijað að hugsa
um hvemig slíkar reglur eiga að
vera.
Og að lokum eitt vamaðarorð til
spariíjáreigenda: Þú færð hærri
ávöxtun með því að setja peningana
þína í verðbréfasjóði eða skuldabréf
fjármögnunarleiga o.þ.u.l. heldur
en þú færð með því að kaupa spa-
riskírteini eða leggja þá inn í banka.
En þessir hærri vextir eru
beinlínis borgun tíl þín fyrir það
að þú ert að leggja féð í meiri
áhættu. Veltu því vandlega fyrir
þér, hvort þú hafír efni á að tapa
fé þínu áður en þú leggur í slíka
áhættu.
Höfundur er hagfræðingvr í
Seðlabanka íslands.