Morgunblaðið - 15.06.1988, Blaðsíða 24

24
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 15. JÚNÍ 1988
Málefni fatlaðra;
Stórar stofnan-
ir eða lítil heimili
Hvaða hlutverki gegna sambýli fyrir fatlaða?
eftirAstuM.
Eggertsdóttur
Ótrúlega stutt er síðan sú skoðun
var ríkjandi að þeir sem fæddust
eða urðu síðar andlega og/eða
líkamlega fatlaðir og urðu þar af
leiðandi „öðruvísi" en aðrir, ættu
að vera afsíðis, þar sem almenning-
ur yrði helst ekki var við þá. Hæli
voru byggð í útjaðri þéttbýlis og
vegna fjölda þeirra sem þurftu á
aðstoð að halda urðu þau fjölmenn,
oft yfirfull, stórar deildir, rúm við
rúm í hveiju herbergi. Ópersónulegt
umhverfí stofnunarinnar og við-
tekinn skilningur á eðli umönnunar
á „sjúklingnum" stuðluðu að því að
gera hann ósjálfbjarga með athafn-
ir daglegs lífs. Vistmennimir lifðu
innihaldssnauðu lífí í þröngum
heimi stofnunarinnar allan sólar-
hringinn án markmiðs eða sjáanlégs
tilgangs. Við það bættist að oft
rofnuðu tilfinninga- og fjölskyldu-
bönd vegna flarlægðar hælisins frá
heimilum vistmanna.
Nýlega var haldin ráðstefna í
Reykjavík á vegum félagsmálaráð-
herra þar sem m.a. var rætt um
framtíðarhlutverk sólarhringsstofn-
ana. Þar var lögð fram skýrsla
nefndar sem kannað hafði aðstæður
og umönnun vistmanna á Skála-
túni, Sólborg og Sólheimum í
Grímsnesi. Niðurstaða nefndarinn-
ar er í stuttu máli sú að sólarhrings-
stofnanimar í núverandi mynd sam-
rýmist ekki markmiðum laga um
málefni fatlaðra. Stefna beri að því
á næstu 15 ámm að leggja þær
niður. I því skyni verði unnið mark-
visst að uppbyggingu annarra og
fijálsari búsetuforma og stoðþjón-
ustu fýrir íbúa þeirra.
í stefnuyfirlýsingu og starfsáætl-
un ríkisstjómarinnar er lögð áhersla
á að þjónusta við fatlaða verði
bætt með því að koma á fót sambýl-
um og vemduðum vinnustöðum.
Með því vill ríkisstjómin framfylgja
markmiði laga um málefni fatlaðra
að „tryggja fötluðum jafnrétti og
sambærileg lífskjör á við aðra þjóð-
félagsþegna og skapa þeim skilyrði
til þess að lifa eðlilegu lífi og hasla
sér völl í samfélaginu þar sem þeim
vegnar best.“ Jafnréttishugsjónin
gengur eins og rauður þráður í
gegnum lögin sem em víðfeðm og
ná til allra aldurshópa og margvís-
legrar þjónustu þar á meðal búsetu.
Jafnfrétti fatlaðra felst m.a. í því
að geta valið sér búsetuform og
stað eins og aðrir þjóðfélagsþegnar.
Málefni fatlaðra em ekki einangrað
fyrirbæri í þjóðlífinu heldur sam-
tvinnuð því. Þau lúta t.d. sömu lög-
málum og önnur þjóðmál á tímum
harðnandi samkeppni um þjóðar-
kökuna.
Samkeppni er viðurkennd upp-
eldisaðferð í okkar vestræna menn-
ingarsamfélagi. Hún er talin stuðla
að auknum framfömm í andlegum
og veraldlegum efnum. Fjölmiðlar
og ör tækniþróun eiga dijúgan þátt
í að kynda undir samkeppni af öllu
tagi. Nú stendur 'Jfsgæðakapp-
hlaupið yfir þar sem fegurðin,
hreystin og ríkidæmið em vegsöm-
Ásta M. Eggertsdóttir
uð. Sá fallegasti, sterkasti og ríkasti
vinnur. Eins og flestir vita standa
ekki allir jafnt að vígi í samkeppn-
inni. Þeir sem verst standa em þeir
sem ekki geta barist sjálfir fyrir
tilvem sinni.
Á undanfömum ámm hafa augu
manna verið að opnast fyrir því að
heppilegt og örvandi umhverfi getur
dregið úr áhrifum fötlunar. Ef
umhverfið er lagað að þörfum hinna
fötluðu og þeim búin skilyrði líkt
og aðrir þjóðfélagsþegnar búa við,
aukast möguleikar þeirra til sjálfs-
hjálpar og innihaldsríkara lífs. Pög-
luðum er að sjálfsögðu afar mikil-
vægt eins og öðmm að stunda vinnu
og íþróttir, eiga íjölskyldu og vini,
fara í ferðalög o.s.frv.
Öll Norðurlöndin vinna nú mark-
visst að því að bæta aðbúnað fatl-
aðra utan stofnana sem innan.
Ákvarðanir hafa verið teknar um
að leggja stórar stofnanir niður og
er unnið að því að búa íbúum um-
hverfi í venjulegum húsum í venju-
legum íbúðarhverfum.
Hér á landi hófst uppbygging á
þjónustu við fatlaða með lagasetn-
ingum, fyrst með lögum um aðstoð
við þroskahefta, sem giltu frá 1.
jan. 1980, síðan með lögum um
málefni fatlaðra, en þau tóku gildi
1. jan. 1984.
I Reykjavík, þar sem ég þekki
best til, em nú starfrækt 14 sam-
býli og önnur lítil heimili, skv. lög-
um um málefni fatlaðra, þar sem
em 82 íbúar. Álíka fjöldi sem nú
dvelur í foreldrahúsum eða hjá ætt-
ingjum bíður eftir að eignast heim-
ili með þessum hætti en þar fyrir
utan em þeir sem dvelja á sólar-
hringsstofnunum og óska eftir að
komast á sambýli. Jafnframt er
talið að fjölmargir þurfí á vistun
að halda sem ekki sækja um fyrr
en í óefni er komið.
Að jafnaði búa fimm til sex
manns á hveiju sambýli. Þar er leit-
ast við að búa hveijum heimilis-
manni þá umgjörð að hann fínni
sig ömggan og jafnframt er honum
veitt nauðsynleg aðstoð í formi leið-
sagnar og þjálfunar. Markmið með
starfseminni er að hjálpa íbúunum
til sem mestrar sjálfshjálpar og
sjálfsstæðis í ákvarðanatöku um
eigið líf.
Reynslan af starfsemi sambýl-
anna er stutt, en þó má sjá árangur
af því starfi sem þar er unnið.
Nýlega fluttu 12 íbúar af sambýlum
í íbúðir með minni stuðningi en
þeir hafa öðlast færni til að annast
heimilishald að mestu sjálfír.
Sambýli gegna sama hlutverki
og önnur heimili landsmanna. Þar
er m.a. lagður homsteinn að þjóð-
félagslegri þátttöku þeirra eins og
annarra. Þroskavænlegt umhverfi
og uppeldi er fötluðum ekki síður
mikilvægt en ófötluðum. Fatlaðir
eru hluti af þjóðarheildinni og þeir
eiga að sjálfsögðu að sitja við sama
borð og aðrir í velferðarríkinu ís-
landi.
Höfundur starfaði í sjö ár sem
framkvæmdastjóri Svæðisstjórnar
um málefni fatlaðra íReykjavík.
í þessu húsi eru þrír íbúar sem áður dvöldu á „hæli“ í útjaðri bæjar-
ins. Frá Evensölund í „venjulegt" raðhús í Præstö.
Evensölund í Præsö í Danmörku. Fyrrum berklahæli varð heimili
þroskaheftra í rúm 20 ár. Unnið er að því að flytja vistmennina í
„venjuleg" hús.
Hæstiréttur:
Maður sem nam í Noregi má
starfa hér sem tæknifræðingur
Tæknifræðingafélagið neitaði að viðurkenna menntun hans sem fullgilda
HÆSTIRÉTTUR hefur staðfest héraðsdóm í máli, sem Tæknifræð-
ingafélag íslands höfðaði til að fá ógilta þá ákvörðun iðnaðarráð-
herra að veita manni rétt til að starfa hér á landi sem læknifræðing-
ur, en maðurinn er menntaður i norskum tækniskóla. Ákvörðun iðn-
aðarráðherra stendur óhögguð og taldi Hæstiréttur að Tæknifræð-
ingafélagið hefði sýnt af sér tómlæti þar sem málið hefði ekki ver-
ið höfðað fyrr en liðið var á sjöunda ár frá leyfisveitingunni.
Málið snerist um það að iðnaðar-
ráðherra veitti árið 1978 íslenskum
manni, sem lauk prófí frá tækni-
skóla í Noregi, leyfi til að starfa
sem tæknifræðingur hér á landi.
Þessu vitdi Tæknifræðingafélag ís-
lands ekki una og var vísað til þess
að vorið 1969 hefði félagið ákveðið
að hætta að viðurkenna norska
tækniskóla sem fullgilda til náms í
tæknifræði, þar sem nám í slíkum
skólum fullnægði ekki kröfum fé-
lagsins um fullgilt tæknifræðinám.
Meirihluti félagsmanna hefði verið
samþykkur þessari ákvörðun. Hafði
manninum verið synjað um inn-
göngu í Tæknifræðingafélag ís-
lands af þessum ástæðum. Tækni-
fræðingafélagið taldi, að norsku
skólamir hefðu slakað svo mjög á
menntunarkröfum að þeir teldust
ekki sambærilegir við aðra viður-
kennda tæknifræðiskóla. Þegar
ráðuneytið leitaði til félagsins
vegna umsóknar mannsins um leyfi
til að fá að kalla sig tæknifræðing,
hafnaði félagið þeirri málaleitan.
Ekki slakað á kröfum
Iðnaðarráðuneytið skoðaði stöðu
norskra tæknifræðiskóla og leitaði
til Norges Ingeniör Organistation
og norska kirkju- og menntamála-
ráðuneytisins. Báðir ofangreindir
aðilar komust að þeirri niðurstöðu,
að ekki hefði verið slakað a mennt-
unarkröfum í norskum tæknifræði-
skólum. Ráðuneytið ákvað því að
veita manninum rétt til að kalla sig
tæknifræðing, þrátt fyrir andmæli
Tæknifræðingafélagsins. Héraðs-
dómur komst að þeirri niðurstöðu
í mars 1986 að gögn þayi, er Tækni-
fræðingafélag Islands studdist við
er það ákvað að hætta að viður-
kenna norska tæknifræðiskóla, hafi
verið ófullkomin. í gögnunum var
borið saman tæknifræðinám í Dan-
mörku, Noregi og Vestur-Þýska-
landi, en sá samanburður byggðist
einkum á að mæla lengd námstíma
í einstökum löndum án þess að sam-
anburður færi fram á námsefni,
kennsluaðferðum og kennslugögn-
um. Þá hafí norskir og danskir
tæknifræðiskólar verið skráðir í
sama flokk samkvæmt viðmiðunar-
reglum Evrópusamtaka tækni- og
verkfræðingafélaga um svipað leyti
og Tæknifræðingafélag íslands
hafnaði að mæla með löggildingu
mannsins. Héraðsdómur benti á, að
löggjafinn hafí gert ráð fyrir að
tæknifræðinám yrði millistig milli
menntunar verkfræðinga og fag-
lærðra iðnaðarmanna og hafí sjón-
armið Tæknifræðingafélagsins ver-
ið andstæð þessu þegar því var
haldið fram að stefnt væri að því
að tæknifræðingar og verkfræðing-
ar yrðu nokkum veginn samhliða.
Samkvæmt þessu taldi héraðs-
dómur að þegar Tæknifræðingafé-
lagið neitaði að samþykkja leyfís-
veitingu ráðherra til mannsins hafi
sú ákvörðun ekki verið byggð á
málefnalegum forsendum. Þvi hafi
iðnaðarráðherra ekki verið bundinn
af þeirri synjun og því heimilt að
veita manninum leyfið, svo sem
gert var. Iðnaðarráðherra og mað-
urinn voru því sýknaðir af kröfum
Tæknifræðingafélagsins, sem áfrýj-
aði dóminum til Hæstaréttar.
Tómlæti
Meirihluti Hæstaréttar komst að
þeirri niðurstöðu, að þar sem
Tæknifræðingafélag íslands hefði
ekki höfðað málið fyrr en liðið var
á sjöunda ár frá leyfisveitingunni
teldist félagið hafa sýnt siíkt tóm-
læti að það gæti af þeirri ástæðu
ekki fengið hnekkt greindri stjóm-
valdsákvörðun, er varðaði ríka
hagsmuni mannsins, sem málið
snerti. Vom hæstaréttardómararnir
Guðmundur Jónsson, Hrafn Braga-
son og Þór Vilhjálmsson og Sigurð-
ur Líndal prófessör, sammála um
að staðfesta yrði héraðsdóminn að
niðurstöðu til.
Hjörtur Torfason, settur hæsta-
réttardómari, skilaði sératkvæði í
málinu og taldi varhugavert að
hafna kröfum Tæknifræðingafé-
lagsins á grundvelli þess eins að
félagið hafi sýnt af sér verulegt
tómlæti. Hjörtur taldi meðal annars
að þó atkvæðagreiðsla félagsins um
þá ákvörðun að hætta að viður-
kenna norska tækniskóla hafi verið
lýðræðisleg leiddi hún ekki til eigin-
legrar rökstuddrar niðurstöðu. Fé-
lagsmenn hafí einungis verið beðnir
að svara játandi eða neitandi hvort
þeir væru samþykkir áframhaldandi
viðurkenningu Tæknifræðingafé-
lags íslands á norskum tæknifræði-
skólum.
Ekki hafi verið sýnt fram
á að félagsmenn hafí verið að taka
afstöðu til mótaðs málefnalegs rök-
stuðnings. Ákvörðunin hafí verið
haldin þeim formgöllum og efnis-
legum annmörkum að iðnaðarráð-
herra hafi verið leyfílegt að telja
sig óbundinn af henni við ákvörðun
um leyfisveitingu til mannsins.
Hjörtur kvaðst sammála niðurstöðu
meirihluta réttarins um að iðnaðar-
ráðherra og maðurinn skyldu sýkn-
aðir af kröfum Tæknifræðingafé-
lagsins.