Morgunblaðið - 01.09.1991, Blaðsíða 4

4 FRÉTTIR/YFIRLIT
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 1. SEPTEMBER 1991
ERLENT
IIMNLENT
Islendingar
brutu ísinn
Utanríkisráðherrar Eystrasalts-
ríkjanna komu hingað til lands sl.
sunnudag og undirrituðu, ásamt
Jóni Baldvini Hannibalssyni ut-
anríkisráðherra, yfirlýsingar um
stjórnmálasamband við Island. Is-
lendingar urðu þar með fyrstir
þjóða til að koma á stjómmálasam-
bandi við þessi ríki en ijöldi ann-
arra vestrænna þjóða fylgdi fast á
eftir. Sögðu ráðherramir eftir fund
sinn með Jóni Baldvini Hannibals-
syni í Höfða í Reykjavík að ísland
hefði brotið ísinn á þessum vett-
vangi. Jafnframt yfirlýsingunni
um stjórnmálasamband var skrifað
undir viðskiptasamning við Lett-
land og Eistland.
Stoðkennsla í íslensku í
háskólann
Háskólakennarar hafa nú vax-
andi áhyggjur af hrakandi
íslenskukunnáttu framhaldsskóla-
nema og hefur Sigmundur Guð-
bjarnason háskólarektor sent
skólameisturum og rektomm
framhaldsskóla bréf þar sem þeir
eru hvattir til að standa vörð um
íslenskukennslu í skólum sínum.
Jafnframt hafa komið fram hug-
myndir um að komið verði á fót
stoðkennslu í íslensku fyrir stúd-
enta við háskólann.
Perlan framúr áætlun
Kostnaður við Perluna, útsýnis-
hús hitaveitunnar, fer verulega
fram úr áætlunum eða um 23%.
Þetta kom fram í greinargerð frá
ERLENT
Æðsta ráðið
bannar starf-
semi kommún-
istaflokksins
Æðsta ráð Sovétríkjanna sam-
þykkti á fimmtudag tillögu um
að starfsemi kommúnistaflokks
landsins yrði bönnuð um óákveð-
inn tíma en áður höfðu sams kon-
ar aðgerðir verið samþykktar í
mörgum lýðveldanna, þ. á m.
Rússlandi og Úkraínu. Einnig
samþykkti ráðið að tilskipanavald
Míkhaíls S. Gorbatjsovs Sovét-
forseta yrði afnumið og var borið
við ótta um að nýir valdaráns-
menn myndu notfæra sér þessi
völd tækist þeim ætlunarverk sitt.
Gorbatsjov hafði áður sagt af sér
embætti aðalritara flokksins og
fyrirskipað að eignir hans yrðu
gerðar upptækar. Borís Jeltsín,
forseti Rússlands, bannaði um
síðustu helgi útgáfu málgagns
flokksins, Prövdu, um hríð. Á
þriðjudag ávarpaði Gorbatsjov
Æðsta ráðið og hótaði afsögn ef
ekki yrði komið í veg fyrir að
Sovétríkin liðuðust í sundur. Hann
hvatti til þess að strax yrði undir-
ritaður nýr sambandsáttmáli
ríkisins. Alexander Rútskoj,
varaforseti Rússlands, hefur tekið
undir áskorun Gorbatsjovs og seg-
ir jafnframt að Jeltsín hafi ekki
hug á embætti Sovétforseta. Er
ljóst var fyrir síðustu helgi að
valdarán harðlínuaflanna hafði
mistekist fetuðu mörg lýðveld-
anna í fótspor Eystrasaltsríkjanna
og lýstu yfír fullu sjálfstæði.
Mestu skipti yfirlýsing Úkraínu-
þings er ákvað að þjóðaratkvæði
færi fram um málið í desember.
Yfírlýsing talsmanns Jeltsín for-
seta á mánudag þar sem sagði
að Rússar myndu áskilja sér rétt
til að endurskoða landamæri að
þeim nágrannalýðveldunum er
minnihlutahópar Rússa þyggðu
olli miklum áhyggjum í Úkraínu
og Kazakhstan. Samkomulag
náðist á fimmtudag milli Rússa
og Úkraínumanna um að engar
Utanríkisráðherrar Eystra-
saltsríkjanna ásamt Davíð
Oddssyni, forsætisráðherra og
Jóni Baldvin Hannibalssyni, ut-
anríkisráðherra.
hitaveitustjóra sem kynnt var í
borgarráði á þriðjudag. í máli hans
kom fram að verulegan hluta þessa
umframkostnaðar, tæpar 300
milljónir, mætti m.a. rekja til þess
að veitingarekstur í húsinu hefði
orðið umfangsmeiri en gert hafði
verið ráð fyrir.
Skólagjöld hækkuð
Meðal þeirra tillagna sem þing-
lið ríkisstjórnarinnar fjallar nú um
í fjárlagatillögum er hækkun
skólagjalda á háskólastigi úr átta
þúsund krónum í 20 til 30 þúsund
krónur og hækkun skólagjalda í
framhaldsskólum úr fimm þúsund
krónum í 15 þúsund.
Stórinnbrot
Eitt stærsta innbrot hérlendis
var framið aðfaranótt fímmtu-
dagsins er brotist var inn í skart-
gripaverslun Jóns Sigmundssonar
við Laugaveg og þaðan stolið
skartgripum að verðmæti um 4
milljónir króna. Þjófamir aftengdu
þjófavamakerfi og brutu upp tvær
hurðir til að komast að góssinu.
Gorbatsjov Jeltsín
landakröfur yrðu gerðar og rúss-
nesk sendinefnd fór einnig til við-
ræðna um málið í Kazakhstan.
Gorbatsjov rak á miðvikudag alla
yfirstjórn öryggislögreglunnar
KGB og sagði nýr yfirmaður
hennar, Vadím Bakatín, að hann
hygðist gerbreyta stofnuninni,
m.a. banna öll afskipti hennar af
ijölmiðlum og listum.
Eystrasaltsþjóðir eygja
sjálfstæði
Gorbatsjov Sovétforseti gaf í skyn
á mánudag að samningar hæfust
við Eystrasaltsríkin um sjálfstæði
þeirra jafnskjótt og búið væri að
undirrita nýjan sambandsáttmála
Sovétríkjanna. George Bush
Bandaríkjaforseti sagði að Banda-
ríkin væru „mjög nálægt“ því að
viðurkenna sjálfstæði ríkjanna
þriggja þ.e. Eistlands, Lettlands
og Litháens. Á aukafundi utanrík-
isráðherra Evrópubandalagsríkja
á þriðjudag samþykktu þeir að
taka þegar upp stjórnmálasam-
band við Eystrasaltsríkin og í
vikulok höfðu um 30 lönd viður-
kennt þau.
Mannfall í Króatíu
Tugir manna féllu í Króatíu í byrj-
un vikunnar er sambandsher
Júgóslavíu gerði sprengjuárás úr
lofti á smáborgina Vukovar. Sátt-
atilraunir í deiium Serba og Kró-
ata báru ekki árangur og leiðtog-
ar Króata sögðust gera sér vonir
um að nokkur Evrópuríki, einkum
Austurríki og Sviss, myndu viður-
kenna sjálfstæði landsins á næstu
dögum. Þjóðveijar og Bandaríkja-
menn gagnrýndu leiðtoga Serba
fyrir óbilgirni og hvöttu til vopna-
hlés.
Verður síðasta ósk Leníns uppfyllt?
JARÐNESKAR leifar Vladímírs Leníns, stofnanda Sovétríkjanna, verða
ef til vill fjarlægðar úr grafhýsinu fræga við Rauða torgið í Moskvu
og jarðsettar á ný við hliðina á gröf móður kommúnistaforingjans í
borginni Úljanovsk. Danska blaðið Jyllandsposten hefur eftir Gavríl
Popov, umbótasinnuðum borgarstjóra Moskvu, að Lenín hafi beðið um
það í erfðaskrá sinni að hljóta legstað við hlið móður sinnar.
Deilur um grafhýsi Leníns hófust
fyrir þrem árum í Sovétríkjunum og
vöktu tillögur um brottflutning
smurðlingsins mikla hneykslun sann-
trúaðra kommúnista. Lenín dó árið
1924 og hefur líkið, sem varðveit er
undir glerloki og vandlega varðveitt
fyrir tímans tönn með ýmsum leynd-
ardómsfullum efnum, hefur verið til
sýnis fyrir almenning frá því á Ijórða
áratugnum. Er leppríkin í Austur-
Evrópu hlutu frelsi var styttum af
leiðtoganum víðast steypt af stóli og
sama hefur verið uppi á teningnum
í Eystrasaltsríkjunum og víðar í Sov-
étríkjunum undanfarna daga.
Talið er að eina styttan af Lenín
á opinberum stað í Vestur-Evrópu
sé við Isterod í Horsholm á Norður-
Sjálandi. Styttan vegur rúm þrjú
tonn og er í eigu Tidens-skólans á
staðnum. Mogens Fredriksen, emb-
ættismaður hja danska sjómanna-
sambandinu, er rekur skólann, segir
,að ekki komi til mála að fíarlægja
hana. „Hvort sem fólki líkar það
betur eða verr þá var Lenín einn af
mestu hugsuðum aldarinnar. Hann
gerði út af við keisaraveldið í Rúss-
landi og það er ekki hægt að kenna
honum um slæma mistúlkun Stalíns
á hugmyndunum."
Reuter
Borís Jeltsín, forseti Rússlands, hefur hér klifrað upp á skriðdreka fyrir framan þinghús Rússa
valdaránsdaginn 19. ágúst og ávarpar nokkur hundruð manns sem safnast höfðu þar saman. Frétt-
ir af andófi Jeltsíns bárust sem eldur í sinu um borgina og brátt voru tugir þúsunda komnir á
vettvang til að verja þinghúsið.
Valdaránið í Moskvu;
Launráð brngguð á
laumufundi í Kreml
sagði fundarmönnum af því að
mannsöfnuður hefði einnig safnast
saman fyrir framan Kreml, höfuð-
stöðvar KGB og fleiri staði. Hann
sagði að menn sínir hefðu einnig
náð tveimur sambærilegum listum
frá mannij'öldanum. Plekhanov fór
ásamt Boldin til Krímskagans að
hitta Gorbatsjov, og sagði Gorb-
atsjov í ræðu sinni í rússneska
þinginu að lífverðir sínir hefðu
aldrei hleypt mönnunum inn ef
Plekhanov hefði ekki verið á meðal
þeirra.
Samkvæmt því sem Pavlov tjáði
Tsjerbakov veifaði Kijútsjkov list-
unum og krafðist þess að neyðará-
standi yrði lýst yfir. Fundurinn
leystist síðan upp eftir að ákveðið
var að kalla saman Æðsta ráð
Sovétríkjanna þann 26. ágúst til
að staðfesta ákvörðun neyðar-
nefndarinnar, sem Gennadíj
Janajev, fyrrum varaforseti, var í
forsæti fýrir, en sovéska stjórnar-
skráin mælir fyrir um að þing skuli
kallað saman innan ákveðins tíma
eftir að ljóst er að forsetinn getur
ekki gegnt starfi sfnu.
Tsjerbakov var að eigin sögn
hálfringlaður þegar hann kom út
frá Pavlov um nóttina, eftir að
Pavlov hafði rakið þessa atburði
fyrir honum. Hann hafði ekki hlot-
ið neinar sannanir fyrir því að
Gorbatsjov væri óhæfur til að sinna
skyldum sínum og hann skildi ekki
hvers vegna menn sem væru svona
nánir honum væru að steypa hon-
um af stóli, að því er virtist. Það
flaug að honum að sagan-væri að
endurtaka sig og verið væri að
reyna að losna við Gorbatsjov á
svipaðan hátt og Nikíta Khrústsjov
árið 1964.
í frétt sem birtist í The Financial Times á miðvikudag kemur fram
að þeir Anatólíj Lúkjanov, fyrrum forseti Æðsta ráðs Sovétríkj-
anna, og Alexander Bessmertnykh, fyrrum utanríkisráðherra, hafi
setið leynilegan fund í Kreml, sem stýrt var af yfirmanni öryggislög-
reglunnar KGB, kvöldið fyrir valdaránið 19. ágúst. Vladímír Tsjer-
bakov, aðstoðarforsætisráðherra í ríkisstjórninni sem Míkhaíl Gorb-
atsjov Sovétforseti rak að mestu í síðustu viku, segir að Valentín
Pavlov, fyrrum forsætisráðherra, hafi sagt sér að Lúkjanov og
Bessmertnykh hafi rætt við foringja valdaránsins aðeins nokkrum
klukkustundum áður en þeir létu til skarar skríða. Báðir hafa svar-
ið af sér að vera viðriðnir valdaránið.
Tsjerbakov sagði að sér og flest- Aðrir lykilmenn sem stóðu að baki
um í ríkisstjóminni hefði ekki verið
kunnugt um valdaránið fyrr en
þeir fréttu af því í fjölmiðlum og
það var ekki fyrr en Pavlov, sem
er góðvinur Tsjerbakovs, hafði
samband við hann að kvöldi fyrsta
dags valdaránsins að hann fékk
upplýsingar um það frá fyrstu
hendi. Tsjerbakov fór þá heim til
Pavlovs þar sem hinn síðamefndi
sagði honum alla söguna á bak við
valdaránið eins og hún kom honum
fyrir sjónir.
Pavlov segir að Vladímír Kijútsj-
kov, yfirmaður KGB, hafi haft sam-
band'við sig á heimili sínu á sunnu-
dag og boðað til fundar í Kreml
þar sem alvarlegt ástand hefði
skapast. Pavlov
sagðist einungis
ætla að koma ef
Lúkjanov yrði
viðstaddur.
í þeim hópi
manna sem hitt-
ist í Kreml um
kvöldið voru sex meðlimir S
manna neyðarnefndinni
BAKSVIÐ
eftir Stefán B. Mikaelsson
átta
svoköll-
uðu. Þeir sem ekki vom viðstaddir
vom Vasilíj Starodúbtsjev, sem þá
var formaður bændasamtakanna,
og Alexander Tísjakov, fyrmrn
formaður ríkisrekinna fyrirtækja.
valdaráninu að sögn Pavlovs voru
þeir Oleg Shenín, ritari miðsjórnar
kommúnistaflokksins, og Valeríj
Boldín, starfsmannastjóri Gor-
batsjovs og einn helsti ráðgjafí
hans. Boldín var einn þeirra sem
fóm til Gorbatsjovs á Krímskagann
við upphaf valdaránsins til að fá
hann til að afsala sér völdum.
Forystumenn valdaránsins
sögðu að þeir væru nýkomnir frá
Krímskaganum þar sem þeir hefðu
séð Gorbatsjov þar sem hann lægi
rænulaus í rúmi sínu. Þeir sögðu
að ljóst væri að hann gæti engan
veginn sinnt skyldum sínum sem
forseti.
Síðan tilkynnti Kijútsjkov að
vopnaður mann-
fjöldi hefði safn-
ast saman á ýms-
um stöðum i
Moskvu og að
menn sínir hefðu
komist yfir fjóra
lista yfir menn
sem ætti að koma fyrir kattarnef.
Á einum þeirra væru nöfn manna
í ríkisstjórninni sem uppræta ætti
hið snarasta.
Þarna var einnig staddur annar
KGB-foringi, Júríj Plekhanov, yfir-
maður lífvarðar KGB, og hann