Morgunblaðið - 01.09.1991, Blaðsíða 29

metrar. Mest um ána Jórdan sem
mynduð er úr þremur upptökuám
í norðri, í Gólanhæðum og hinu háa
Hermonfjalli. Einmitt frá átaka-
svæðunum milli ísraela og Sýrlend-
inga og jafnvel Líbanon. Vatnsveita
Israels má búa við það böl að Genes-
aretvatn liggur 210 metrum undir
sjávarmáli. Því verður að dæla vatn-
inu upp í mikla hæð, hæst í 370 m
hæð yfír sjávarmáli við Eilabun, svo
að vatnið geti runnið eðlilega um
Suður- ísrael. Þetta er m.a. leyst
með tveimur gríðarmiklum dælu-
stöðvum í Sapír á bökkum vatnsins
og Tsalmon 18 km sunnar. Að sjálf-
sögðu er þessi vatnsveita um allt
ísrael gríðarlegt mannvirki. Hinn
16 km langi V-laga Jórdanskurður
er á tveimur stöðum grafínn í gegn
um fjallaskörð og skilar vatninu í
800 þúsund kúbikmetra lón. En
fleiri slík eru á leiðslunum. í Genes-
aretvatni eru lindir með saltvatni,
sem leiddar hafa verið framhjá. En
Dauðahafið, sem liggur enn lægra
og sunnar, er svo salt að maður
flýtur á því. Öllu þessu vatnakerfi
sem teygir sig um allt landið er
miðstýrt frá Tel Aviv.
Mestur hluti þessa vatns eða 75%
er nýtt til akuryrkju. En ræktuðu
svæðin hafa 58-faldast frá stofnun
Ísraelsríkis, sem þakkað er þessari
miklu vatnsveitu. Vatnsnotkunin á
heilu ári í upphafí eyðist nú á einum
sólarhring. Enda er blómlegt í
ávaxagörðunum, þar sem ræktaðir
eru hvers konar ávextir til útflutn-
ings. Hér þekkja allir til dæmis
gómsætu Jaffa-appelsínurnar. En
nú er komið að takmörkum vaxtar
eða jafnvel fram yfir þau þrátt fyr-
ir allt vatnið úr Gólanhæðum og
lindunum á Vesturbakkanum. Isra-
el hefur í viðleitni sinni til þess að
láta rætast draumsýn Ben-öurions
um „að láta eyðimörkina blómstra"
að undanfömu notað 15-20% af
vatni umfram það sem bætist við í
meðalári. Bjargað sér á því að safna
í bestu árum. En afleiðingin er sú
að grunnvatnsborðið hefur lækkað,
brunnar þomað, saltmagnið aukist
í vatninu og yfírborð Genesaret-
vatns er lægra en það hefur orðið
úndanfarin 60 ár. Og nú er búist
við örri fólksfjölgun með tilsvarandi
álagi á vatnið. Straumur Sovét-
gyðinga er fyrirsjáanlegur á næstu
árum.
Til vibótar er því spáð að mengun
og sjávarblöndun í vatnið á Gasa-
svæðinu vegna ofnotkunar gmnn-
vatnsins geri það ónothæft um árið
2000, þegar fólksfjöldinn verður
væntanlega kominn þarna upp í
eina milljón.
Hvað skal þá gera? Umræða um
það er löngu hafin. Vatnið er niður-
greitt eins og fjárbúskapurinn hjá
okkur. Talað er um að setja á bænd-
ur kvóta. Einnig að stýra betur í
hvað þetta vatn fari, t.d. með því
að nota ekki vatn til ræktunar á
öðm en því sem gefur hátt verð.
Banna til dæmis að rækta ódýra
baðmull með áveituvatni. En þá
kemur að vandamáli sem við þekkj-
um líka hér á íslandi, byggðasjón-
armiðinu. ísraelsmönnum er mikil-
vægt að byggja allt landið og það
mundi verða til þess að kippa fótun-
um undan búskap í útjöðrunum, svo
Mpi|GU^pLAUffi,SUI^PA,GUK L,SKH'£WR m
sem við norðurlandamærin, sem
þeir vilja alls ekki. En ekki dugar
að halda áfram að ofnýta vatnið,
þá er hætta á að fá saltvatn inn í
brunna og stöðuvötn.
Eina sjáanlega ráðið virðist vera
að þjóðir Miðausturlanda geti kom-
ið sér saman um samnýtingu á
vatninu og gert langtímaráðstafan-
ir. Tyrkland sem hefur nægt vatn
fyrir alla og mest af vatninu sem
rennur í suður kemur frá, hefur
stungið upp á 20 milljarða dollara
vatnsleiðslu, sem flytti vatn úr
tveimur fljótum þess suður í gegn
um Sýrland_ og Jórdaníu og til Flóa-
ríkjanna. Áætlun Alþjóðabankans
um að byggja stíflu á efri hluta
Yarmutárinnar, sem liggur á landa-
mærum Sýrlands og Jórdaníu og
skilar sér svo í ána Jórdan, hefur
strandað á neitun ísraela að sam-
þykkja framkvæmdaáætlunina
nema því sé tryggður viðunandi
hluti af þessu vatni. Og samkomu-
lag er ekki líklegt um það fremur
en annað á þessu svæði. En hið
dýrmæta vatn er sjálfsagt engu síð-
ur ástæðan fyrir því hve föst í hendi
herteknu svæðin í Gólanhæðum eru
Israelsmönnum heldur en radarstöð
þeirra hæst á Hermon fjalli, þaðan
sem þeir geta fylgst með öllum ferð-
.um suður yfír Jordaníu og austur
yfír Sýrland og séð flugvélar sem
lenda á flugvöllunum í írak. Til
þess þurfa þeir engan gerfihnött.
Mörg lönd deila Efrat
Dæmi um það hvernig vatnið
getur samtvinnast öryggismálum
er olíuflekkurinn mikli sem írakar
sendu í nýafstöðnu stríði út í Persa-
flóa, en mesta hættan sem af hon-
um stafaði var að hann kæmist í
nánd við Bagdad er vatnsmagnið
400 kúbikmetrar á sekúndu, en í
flóðunum í apríl allt upp í 2.750
kúbikmetra. Ur því fer fljótið að
skipta sér. Efrat er vatnsminna en
Tigris og hefur klofnað tvisvar sinn-
um áður en fljótin renna saman í
Chatt- el-Arab. Efrat féll í gamla
daga sjálf beint út í Flóann, en nú
munu þetta vera miklir óshólmar
beggja ánna, enda er búið að nýta
vatnið í mörgum löndum á hinni
2.775 km vegferð. Frá alda öðli
hefur vatnið gert eyðimörkina með-
fram fljótunum byggilega og haldið
uppi menningarríkjum með áveitum
eins og í hinni fornu Mesópótamíu.
Fyrir einn íslending er merkileg
upplifun að standa allt í einu á
bökkum þess fræga Efratfljóts, sem
maður lærði svo mikið um í skóla,
þar sem það rennur breitt og lyngt
við borgina Dayr el Zawr í Sýr-
landi. Koma þar eftir langan akstur
gegn um eyðimörkina og halda
áfram í austur yfir álíka þurran
sandinn. Þá sést vel að það er Efr-
at sem gefur landinu líf og gerir
er auðvitað ekki eina ástæðan fyrir
virkjun fljótsins, sem var lagt í
fjötra með aðstoð Sovétmanna í
þeim fróma tilgangi að vinna og
rækta 1040,000 hektara lands
beggja vegna árinnar. Þeim áform-
um er langt því frá lokið. Þetta er
gífurlegt átak og mjög dýrt, en
reikað er með að það verði orðið
að veruleika um aldamót.
Við stíflugerðina fór að reyna
verulega á samskipti Sýrlands og
íraks vegna deilna um vatnið í Efr-
at, sem írakar telja Sýrlendinga
vera að ræna -frá sér. Assad og
Hussein náðu þó skammtímasáttum
í október 1978. Brátt fór samkomu-
lagið út um þúfur og Sýrlendingar
studdu- íran í stíðinu við írak og
einnig fjölþjóðaherinn í árásinni á
írak eftir að þeit' réðust inn í Kuwa-
it. Er ekki ofsögum sagt að þarna
sé enn einn hættupunkturinn í deil-
unum um vatnið.
Ekkert vatn ekkert líf
Vatnskreppan í Miðausturlönd-
um er skollin á, var nýlega haft
á þessu ári til þess að hefja umræð-
ur um hvernig Miðausturlönd geta
mætt ógnuninni af vatnsskorti.
Það er vatnið sem ber lífið á jörð-
inni, sagði prófessor Malin Falken-
mark frá Rannsóknaráði náttúru-
vísinda í Stokkhólmi, en þessi
þekkta vísindakona flutti tvö stór-1--
merk erindi um vatnið á norrænu
ráðstefnunni Miljö 91 í Reykjavík,
sem flestir þátttakendur nefndu
sem merkasta framlagið á þar til
gerðu eyðublaði. Fyrirlestrana
nefndi hún: „Að lifa í sátt við vatns-
ferlið" og „Vatnsskorturinn í þriðja
heiminum - að búa sig undir fram-
tíðarhorfur." Hún gagnrýndi
Brundtlandsskýrsluna um umhverf-
ismál sem hún telur mjög yfirborðs-
kennda. „Það er vatnið sem setur
okkur takmörk. Ekki þetta sjáan-
lega vatn, heldur hitt sem er í iðrum*"
jarðar og ósýnilega vatnið sem við
sjáum ekki. Þegar geimflaugin
Nasa kom til jarðar færði hún okk-
ur enn frémur sanninn um að vatn-
ið ræður lífi. Allar hinar pláneturn-
ar eru annað hvort of kaldar til
þess að vatn geti komið fram öðru
vísi en sem ís eða of heitar til að
vatnið geti birst óumbreytt. Á jörð-
inni er það í vökvaformi, en jafnvel
þar á það sín takmörk. Hún sagði
að jarðarbúar yrðu að skilja hvað
gerist, ekki bara vita það. „Setjum
upp bláu gleraugun“, sagði hún um
leið og hún skýrði á áhrifamikinn
hátt hringrás þessa sama afmark-
aða vatnsmagns, efnismengunina í
vatninu og truflun þessarar hringv
rásar af mannavöldum. Og við
blasti heildarmyndin.
í seinni fyrirlestrinum talaði hún
um hvar vatnið liggur í heiminum
og vantsskortinn í þróunarlöndun-
um með áherslu á Afríku, sem hún
Vatnsflutningar áður fyrr og
vatnsflutningar um Jórdan-
skurð.
ísraelsmenn eru þegar I vatns-
þröng og þeir fá sitt vatn um
Gólanhæðir.
Thawravirkjunin í Efratfljóti í Sýrlandi, sem olli vinslitum milli
Assads og Husseins, er taldi vatninu stolið frá sér.

sjóhreinsistöðvar Flóaríkjanna fyrir
ferskt vatn. Enn einu sinni sýndi
Saddam Hussein að hann lumaði á
enn nýrri skelfingu á svæðinu og
kunni að beina spjótum sínum að
hinu viðkvæma vatni, er haft eftir
sendifulltrúa í Miðausturlöndum.
Ut í Persaflóa renna stórfljótin
Tígris og Efrat, sem eiga upptök
sín í Tyrklandi langt í norðri. Tígr-
is bytjar í tyrknesku Armeníu, fær
vatn úr hliðarám í fjöllunum við
austurlandamærin og rennur 1200
m leið um írak að mestu. Er vatns-
magnið 300 til 3.000 kúbikmetrar
á sekúndu á vorin við Bagdad. Efr-
at myndast af tveimur uppsprettu-
ám í Tyrklandi, Kara Sug og Mura-
el Sug. Tyrkland hefur öðru hveiju
reitt nágrannaríkin sem fljótin
renna um til reiði, einkum með því
að breyta rennsli Efratárinnar í
sambandi við hið stóra orkuver sitt,
Ataturkstífluna.
Sýrland tekur við Efratfljóti um
50 km langa djúpa gjá á landamær-
unum og skilar því all miklu sunnar
austur yfír landamærin til íraks. í
það byggilegt. í Mósebók er Efrat-
fljót nefnt sem eitt af fjórum fljótum
Paradísar, sem raunar er erfitt að
taka alvarlega nú á dögum þegar
maður lítur í kring um sig í eyði-
mörkinni á báðar hliðar. Þama er
fljótið líka ærið deiluefni milli Sýr-
lendinga og íraka. Þeir lokuðu land-
amærunum milli landanna fyrir 10
árum. Smelltu þar loku fyrir járn-
brautina og aðalveginn milli Dam-
askus og Bagdad um leið og Sýr-
lendingar settu tappa í olíuleiðsluna
frá Kirkuk í Irak að sýrlensku hafn-
arborginni Banias við Miðjarðarhaf.
í vinslitum þeirra Saddams Hus-
seins og Assads var deiluefnið
Tabqstíflan mikla sem Sýrlendingar
reistu í Efratfljóti árið 1974. Assad-
lónið sem myndast hefur ofan við
stífluna er 630 ferkílómetrar að
stærð og þar er komin blómleg
borg. Þama er milljón kílówatta
orkuver með 11 túrbínum. Orkuve-
rið mundi líklega ekki valda eitt og
sér þessari úlfúð milli landanna,
enda skila orkuver vatninu áfram
í fljótið eftir notkun. En orkuverið
eftir Richard Armitage, einum að-
alráðgjafa Bush Bandaríkjaforseta,
sem nýlega var skipaður sérstakur
samningamaður um vatnið í Mið-
austurlöndum. Hvaða Araba- eða
ísraelsleiðtogi sem ekki gerir sér
grein fyrir því er að dæma þjóð
sína til hægfara og kvalafulls
dauða, bætti hann við á blaðamann-
afundi íyrir fáum vikum. Nú þegar
reiknað er með að inannfjöldLnn á
svæðinu verði orðinn 100 milljónir
um aldamótin er ekki hægt að láta
sem ekkert sé. Sendiherra Jórdaníu
í Bandaríkjunum, Hussein Hamm-
ami, lagði í marsmánuði síðastliðn-
um fram tillögu um að stofnuð yrðu
með þátttöku Araba og Israels-
manna Öryggissamtök á Miðjarðar-
hafssvæðinu, sem tækju fyrir ýmis
vandamál, þar á meðal vatnið. En
hingað til hafa átök um yfirráð yfír
landi komið i veg fyrir samvinnu
aðila. í annan stað hefur Tyrkland,
sem réði yfir stórum hluta þessa
svæðis í 400 ár og mikið af vatninu
á upptök sín í, áform um að efna
til svæðisráðstefnu í Istanbúl seint
hefur mest einbeitt rannsóknum
sínum að. Á línuritum hennar og
kortum gátu áhorfendur glöggt séð
að fréttirnar af hungursvæðunum
eru einmitt af þeim stöðum þar sem
vatnið er naumt og álagið hefuV
verið of mikið á það og gróðurinn
sem getur bundið það. Svipaða
mynd getur maður einnig haft af
löndunum fyrir botni Miðjarðar-
hafsins. Þar eru átakasvæði þar
sem deila þarf vatninu.
Austurríski hershöfðinginn Adolf
Radauer, yfirmaður friðargæslu-
sveita Sameinuðu þjóðanna í Gólan-
hæðum sagði í viðtali við undirritað-
an blaðamann Morgunblaðsins um
frið í Miðausturlöndum og raunar
um leið í heiminum almennt að
mikilvægast væri að styðja alþjóða«rt
starf í þá veru að fínna lausn á
vandanum áður en hann skellur
á.„Ég tel mestu máli skipta að leita
nú fyrirfram lausna á þrennu, ol-
íunni, menguninni og vatninu, áður
en um það verða átök og styijald-
ir,“ sagði hann.