Morgunblaðið - 18.04.1993, Side 12

12
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUÐAGUR 18. APRÍL 1993
ríkisráðherra ákváðu síðastliðinn
fimmtudag að þá um kvöldið yrði
gefin út yfirlýsing ríkisstjórnarinn-
ar um hvaða aðgerðum hún vildi
beita sér fyrir, til þess að kjara-
samningar næðust. Greindu þeir
Magnúsi Gunnarssyni, formanni
VSI, og Benedikt Davíðssyni, for-
seta ASÍ, frá því að hér væri um
lokaorð ríkisstjórnarinnar að ræða
og hún myndi í engu hvika frá
þeirri ákvörðun. Það væri því í
höndum aðila vinnumarkaðarins að
komast að niðurstöðu um hvort
þeir næðu samningum eða ekki.
Forsætisráðherra gagn-
rýndur í ríkisstjórn
Það að forsætisráðherra tók
þessa ákvörðun mun ekki síst hafa
verið fyrir þá staðreynd að hann
hefur verið gagnrýndur harðlega
innan ríkisstjórnarinnar fyrir að
hafa gengið of langt í tilboðum sín-
um til aðila vinnumarkaðarins.
Hann mun hafa tekið þeirri gagn-
rýni nokkuð vel og í ákveðnum til-
vikum haft á henni skilning, án
þess þó að hafa viljað hverfa frá
því markmiði að tryggja að hér
næðust kjarasamningar. Hann mun
jafnan hafa lýst því sjónarmiði að
hann teldi mjög mikið á sig leggj-
andi, til að samningar tækjust.
Það mun samdóma mat ríkis-
stjórnarinnar að lengra geti hún
ekki teygt sig, til þess að koma til
móts við aðila vinnumarkaðarins,
en hún gerði í yfírlýsingu sinni á
fimmtudagskvöld. Raunar er það
mat ákveðinna ráðherra að þegar
hafí verið boðið of mikið.
Sé það borðleggjandi að halli
ríkissjóðs á þessu ári verði ekki
undir 13 milljörðum króna, og
stefni að óbreyttu í 18 milljarða
króna á því næsta, miðað við að
kjarasamningar verði á endanum
gerðir í þá veru sem rætt hefur
verið um, þá hlýtur að þurfa meira
en bjartsýni til þess að halda því
fram að umræðan um vaxtalækkun
muni að lokum leiða til lækkunar
raunvaxta hér á landi, eins og kveð-
ið er á um í yfirlýsingu ríkisstjóm-
arinnar, þar sem segir orðrétt:
„Ríkisstjórnin mun stuðla að
áframhaldandi lækkun vaxta.“
Markmið um vaxtalækkun lögð
fyrir róða
Raunar var það eitt af gagn-
rýnisatriðum ASI aðfaranótt föstu-
dagsins að yfirlýsing ríkisstjómar-
innar í vaxtamálum væri allt of
veik, en þá hlýtur að vakna sú
spuming hvort aðilar vinnumark-
aðarins sjálfír hafí ekki lagt fyrir
róða þetta höfuðmarkmið, raun-
vaxtalækkun launþegum og at-
vinnulífí til góða, með kröfum sín-
um um aukna útgerð á hallarekinn
ríkissjóð, sem hefði einfaldlega
þurft að auka lántökur sínar innan-
lands og utan, til þess að fjár-
magna kostnað kjarasamninganna.
Er eitthvert vit í því að ráðast í
erlendar lántökur til þess að greiða
niður matinn ofan í íslendinga?
Væri ekki nær að ná fram lækkun
matvömverðs, með því að opna
fyrir samkeppni erlendis frá?
Vinnuveitendur og launþegar
hafa sagt sem svo að fjárlagahall-
inn hafi ekki verið búinn til í drög-
um þessa kjarasamninga, þótt hann
hefði aukist um 3 milljarða og hafa
þar mikið til síns máls. Hann hafí
verið gífurlegur fyrir og öll mark-
mið og loforð stjórnvalda um raun-
vaxtalækkun hafí hvort eð er verið
orðin ein, en engar efndir. Þeir telja
það því afar óréttmæta einföldun,
þegar aðilar vinnumarkaðarins eru
gerðir ábyrgir fyrir hallarekstri rík-
issjóðs.
Ríkisstjórnin hefur tæki
til raunvaxtalækkunar
Þar til fyrir skömmu hafa helstu
fjármagnseigendur landsins, lífeyr-
issjóðirnir, verið mjög ákveðnir í
þeirri afstöðu sinni að krefjast hárr-
ar raunávöxtunar á eignum sínum,
og hafa þeir fengið raunávöxtun
frá 6% til 10% á ári. Framreikning-
ur tryggingafræðinga, varðandi
afkomu lífeyrissjóða hefur yfírleitt
verið miðaður við 2,5% til 3,5%
raunvexti. Nú munu ákveðnir líf-
eyrissjóðsstjórnendur hafa snúið
MAGNÚS Gunnarsson formað-
ur Vinnuveitendasambandsins:
VSÍ telur loforð stjómvalda um raun-
vaxtalækkun hafi verið orðin ein og
efndir hafí engar verið. Kjarasamning-
ar hefðu lítil áhrif haft á vaxtastigið.
við blaðinu, hvað varðar kröfuna
um háa raunávöxtun, ekki síst
vegna þess að raunávöxtun sem
enginn atvinnuvegur getur borgað,
sé ekkert annað en blekking. Slíkt
muni þegar enn harðnar á dalnum
koma lífeyrissjóðunum í koll, vegna
þess að ávöxtun sem ekki byggi á
atvinnulífi sé ekki raunhæf, auk
þess sem lífeyrissjóðimir þurfi hér
eftir sem hingað til að byggja á
iðgjöldum. Það geti þeir ekki, nema
þeir geti fjárfest í íslensku atvinnu-
lífí.
Miðað við þessa afstöðu ákveð-
inna lífeyrissjóða, meira að segja
stórs sjóðs eins og Lífeyrissjóðs
verslunarmanna, mætti því ætla
að umræðan um nauðsyn raun-
vaxtalækkunar ætti að geta leitt
til raunverulegrar lækkunar, ef
aðilar vinnumarkaðarins, stjórn-
völd og bankakerfi væru sama
sinnis.
Þótt „handafl" sé bannorð, og
samráð sé ólöglegt, þegar rætt er
um vaxtalækkun, má til sanns veg-
ar færa að ríkisvaldið hefur þau
tæki í höndum sem þarf til þess
að knýja fram raunvaxtalækkun:
Það liggja fyrir loforð lífeyrissjóð-
BENEDIKT Davíðsson forseti
Alþýðusambandsins:
Gagnrýnir ónógar yfirlýsingar ríkis-
stjómarinnar í vaxtamálum harðlega,
en krefst aukinna útgjalda og aukins
hallarekstur ríkissjóðs á hinn bóginn.
anna um að kaupa ríkisbréf, spari-
skírteini og ríkisvíxla, þótt vextir
lækki umtalsvert. Stjórnvöld hafa
einnig það tæki í höndum að beita
Seðlabankanum fyrir sig í kaupum
á ríkisbréfum. Með þessum tveimur
ijárfestum getur ríkisvaldið haft
þau áhrif að viðskiptabankamir
verði að lækka vexti sína.
Boðið til skattsvikaveislu
Sú krafa verkalýðshreyfíngar-
innar að lækkun virðisaukaskatts
á matvæli í 14% tæki gildi þann
1. nóvember næstkomandi vakti
mikla reiði innan ríkisstjórnarinnar
og ráðherrar bentu á að þeir sem
gerðu kröfu um stórhert skattaeft-
irlit, væru á sama tíma með kröfu
sem þessari að efna til stórkostlegr-
ar skattsvikaveislu smásöluversl-
unarinnar. Aðalkauptíð íslendinga
stendur jafnan síðustu tvo mánuði
ársins og því gætu smásalarnir
haft það að vild, hvað þeir hefðu
selt fyrir 1. nóv. og hvað eftir. Það
er mat manna að slík kerfisbreyting
á virðisaukaskattinum á þessum
tíma hefði leitt til skattsvika upp
á mörg hundruð milljónir króna,
sem ríkissjóður hefði þar með orðið
af. Til þess að koma í veg fyrir að
fleiri vsk. þrep væru tekin upp,
áður en árlegt uppgjör hefði farið
fram var ríkisstjórnin tilbúin til
þess að greiða niður búvöruverð
meira en gert er, kjötvöru frá 1.
maí og mjólkurvöru frá 1. septem-
ber, en launþegarhreyfingin taldi
að á skorti 200 til 300 milljónir í
tilboð ríkisstjómarinnar, til þess að
það væri ásættanlegt.
Gengisfelling nánast
samningsbundin
Aðilar vinnumarkaðarins höfðu
gengið frá því í samningsdrögum
sínum að endurskoðunarákvæði
væri í honum, í þá veru að verð
sjávarafurða var vísitölutryggt.
Raunar er það samdóma álit við-
mælenda minna að með þessu
ákvæði hafi ASÍ og VSÍ verið að
semja um innbyggt gengisfelling-
arákvæði, ef verðþróun sjávaraf-
urða á erlendum markaði yrði enn
niður á við. Ríkisstjórnin hefur
svarið af sér þetta ákvæði og sagt
sem svo: „Þetta endurskoðunar-
ákvæði um vísitölutryggingu sjáv-
arafurða, í samningnum, það er
ekki samningur við okkur, svo mik-
ið er víst.“
Sjávarútvegurinn hefur marg-
lýst því yfír að hann getur ekki
staðið undir neinum launahækkun,
þar sem hann er rekinn með 8%
halla; iðnaðurinn, sem er rekinn
með 2-3% halla, telur sig heldur
ekki geta hækkað launin og versl-
unin, hverrar rekstur stendur í
járnum, ekki heldur. En ríkissjóður
sem rekinn er með 12% halla, hann
á að mati aðila vinnumarkaðarins
og opinberra starfsmanna að taka
á sig margra milljarða aukin út-
gjöld til þess að bæta kjörin í land-
inu. Hvernig getur þetta komið
heim og saman?
Minniháttar sparifjár-
eigendur áttu að borga
Fjármagnstekjuskatturinn svo-
nefndi, var hugsaður sem 10%
nafnvaxtaskattur, sem einvörð-
ungu legðist á sparifé í innláns-
stofnunum. Alþýðuflokkurinn var
með tillögur um að greiddur yrði
tekjuskattur af fjármagni með
sama hætti og atvinnutekjuskattur,
þ.e. að einungis yrði greiddur skatt-
ur af fjármagnstekjum umfram
verðbólgustigið og þeir sem hefðu
vaxtagjöld á móti gætu talið þau
fram og greiddu einungis skatt af
mismuninum. Launþegar og at-
vinnurekendur hafa lagst gegn
þeirri hugmynd að um upplýsinga-
skyldu væri að ræða, af hálfu þeirra
sem greiða vexti um það hveijum
þeir greiða vextina og því varð
nafnvaxtaleiðin fyrir valinu.
Auk þess var samstaða um það
meðal aðila vinnumarkaðarins að
ekki mætti skattleggja fjármagns-
tekjur stærstu sparifjáreigendanna
í landinu, lífeyrissjóðanna. Skatt-
heimtan átti að vera með þeim
hætti að flatur 10% nafnvaxta-
skattur, væri lagður á alla greidda
vexti í innlánsstofnunum, hvort
sem um væri að ræða vexti fyrir
neðan verðbólgustig eða ofan. Hver
banki átti að senda ríkissjóði ávísun
einu sinni í mánuði, og fylgiskjal
með þar sem greint væri frá því
hversu há upphæð hafi verið greidd
í vexti tiltekinn mánuð, og bankinn
hafi haldið eftir 10% þeirrar upp-
hæðar, sem þar með sendist ríkis-
sjóði. Áætlað var að þessi skatt-
heimta, miðað við núverandi sparn-
að landsmanna skilaði ríkissjóði á
bilinu 700 til 1000 milljónum króna
á ári.
Það hefur verið gagnrýnt af
mörgum að þeir sem kæmu til með
að greiða slíkan nafnvaxtaskatt
væru einkum minniháttar sparifjár-
eigendur, eldra fólk, börn og ung-
lingar. Þeir sem eigi umtalsverða
ijármuni hafi fjárfest í verðbréfum
og hlutabréfum, en geymi ekki
sparifé sitt í bönkum.
Gagnrýnendur þess fyrirkomu-
lags sem náðst hafði samstaða um,
benda á að líkast til yrði þróunin
sú að fyrst lífeyrissjóðirnir verði
undanþegnir skattlagningu þá
muni rísa hér ýmiss konar lífeyris-
sjóðir, eða lífeyrissjóðaígildi, sem
Það er sennilega óhætt að fullyrða að djúp-
stæðari ágreiningur hafi ekki komið upp
fyrr í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar en þessi
um hver aðild stjórnvalda að kjarasamning-
um ætti að vera, nema ef vera skyldi deilur
þeirra Davíðs og Þorsteins Pálssonar í
fyrrasumar um hversu mikinn þorskafla
skyldi heimila á yfirstandandi fiskveiðiári.
Það mun samdóma mat ríkisstjórnarinnar
að lengra geti hún ekki teygt sig, til þess
að koma til móts við aðila vinnumarkaðar-
ins, en hún gerði í yfirlýsingu sinni á
fimmtudagskvöld. Raunar er það mat
ákveðinna ráðherra að þegar hafi verið
boðið of mikið.
Aðilar vinnumarkaðarins höfðu gengið frá
því í samningsdrögum sínum að endurskoð-
unarákvæði væri í honum, í þá veru að verð
sjávarafurða var vísitölutryggt. Raunar er
talið að með þessu ákvæði hafi ASÍ og VSÍ
verið að semja um innbyggt gengisfelling-
arákvæði, ef verðþróun sjávaraf urða á er-
lendum markaði yrði enn niður á við.
hefðu það hlutverk að greiða mönn-
um út áunnin lífeyrissjóðsréttindi
jafnharðan. Með slíkum sjóða-
stofnunum sjái menn leið til þess
að komast hjá skattheimtunni sem
verði í bönkunum. Þetta muni
óumflýjanlega leiða til þess að
sparifé landsmanna hverfi í miklum
mæli úr bönkunum og renni í slíka
sjóði. Því sé sú hætta fyrir hendi
að bankarnir missi af miklum fjár-
munum, sem atvinnulífíð í landinu
þurfi á að halda.
Þjóðartekjur munu
enn dragast saman
Þorsteinn Pálsson sjávarútvegs-
ráðherra sagði hér í blaðinu síðast-
liðinn föstudag að búast megi við
því að Hafrannsóknastofnun geri
tillögur um 175 þúsund tonna
þorskveiðiheimildir á fiskveiðiárinu
1993-94. Á yfirstandandi fiskveiði-
ári er heimilt að veiða 205 þúsund
tonn, samkvæmt ákvörðun ráð-
herrans, en líkast til verður þó veið-
in um 25 þúsund tonnum meiri.
Verði ákvörðun ráðherra á þessu
ári í samræmi við tillögur Hafrann-
sóknastofnunar, dragast þjóðar-
tekjur íslendinga enn saman, og
má raunar búast við að efnahags-
og atvinnuástand hér á landi eigi
eftir að fara í enn dýpri öldudal,
áður en úr rætist. Raunar má fast-
lega búast við að ákvörðun ráðherr-
ans verði í samræmi við tillögur
HAFRÓ, því hann hefur ítrekað
lýst því yfir að það verði að byggja
þorskstofninn upp.
Það er ekki björgulegt að hugsa
til þess, að komið getur að því fyrr
eða síðar, að launþegar neyðist til
þess að horfast í augu við valkosti
sem geta ekki talist annað en afar-
kostir, þ.e. að betra sé að hafa
óbreytt laun, jafnvel lægri fyrir
atvinnu sína, heldur en að missa
vinnuna. Miðað við þær horfur sem
framundan eru, eru engar líkur á
öðru en atvinnuleysi eigi hér enn
eftir að aukast og tekjur að drag-
ast saman. Þeir svartsýnni segja
að þakka megi fyrir ef atvinnuleys-
istalan verður eins stafs tala, þegar
líða tekur á næsta ár.
Enginn ber ábyrgð á ríkissjóði
Ef þjóðin væri spurð í dag: Styðj-
ið þið að kjarasamningar verði
leystir með aðgerðum ríkisstjórnar,
yrði svarið líkast til á þann veg að
menn væru því hlynntir. í hugum
íslendinga virðist sá hugsunarhátt-
ur vera mjög útbreiddur, að það sé
í lagi að leggja svo og svo miklar
byrðar á ríkissjóð, þar sem ábyrgð-
artilfinningin hvað varðar eyðslu
og sparnað nær einfaldlega ekki
til hans. Það er einhvem veginn
þannig að skuldbindingar hans þarf
enginn að borga, ekki satt?
Þó kann þetta að vera að breyt-
ast, þótt hægt og sígandi sé. í við-
skiptablaði Morgunblaðsins á skír-
dag, fyrir hálfri annarri viku, voru
birtar niðurstöður í skoðanakönnun
á því hversu mikill hluti þjóðarinn-
ar teldi vera hættu á þjóðargjald-
þroti á íslandi, með beinni tilvísan
til þess sem gerst hefur í Færeyj-
um. Niðurstaðan varð sú að 43,2%
aðspurðra töldu þessa hættu vera
fyrir hendi, en 47,3% töldu svo
ekki vera. Samkvæmt þessu gerir
tæplega helmingur þjóðarinnar sér
grein fyrir því að efnahags- og
atvinnulíf okkar íslendinga er kom-
ið á mikið hættustig og er þar af
leiðandi væntanlega andvígur því
að auknar byrðar séu lagðar á ríkis-
sjóð, sem rekinn er með 12% halla,
og stefnir í 18 milljarða hallarekst-
ur á næsta ári.
Nú er lag
Svo er að sjá, með hliðsjón af
þeirri skoðanakönnun sem hér var
vitnað til, að sá jarðvegur hafi
skapast til þess að gera kjarasamn-
inga um nánast ekki neitt, þar sem
ekki sé til neitt til þess að semja
um. Sé það rétt ályktun, þá er hér
lag fyrir stjórnvöld og aðila vinnu-
markaðarins til að setja kúrsinn á
það höfuðmarkmið að ná niður
raunvaxtastigi í landinu, sem þá
leiðir til þess að hjól atvinnulífsins
færu að snúast fyrir alvöru á nýjan
leik, allri þjóðinni til hagsbóta.