Morgunblaðið - 29.10.1995, Blaðsíða 16

Morgunblaðið - 29.10.1995, Blaðsíða 16
16 B SUNNUDAGUR 29. OKTÓBER 1995 MORGUNBLAÐIÐ 4f • * Ljósmyndir: Hjólmar R. Báráarsson. Texri: Elín Pólmadóftir Varla er ofsagt að grjót sé einkenni Islands. Þetta er „bara" grjót og af því er að margra dómi nóg á íslandi. Þegar flett er nýrri bók Hjálmars R. Bárðar- sonar, íslenskt grjót, fellur maður í stafi yfir hve ótrúlega margar gerðir eru til af steini og hvílík dýrð blasir við á myndunum. Bókina hefur Hjálmar unnið í myndum svipað og fyrri bækurnar um ísland, ís og eld, Fugla, Hvítá og Vestfirði og jafnframt með knöppum og fróðlegum texta. Rekur þar og sýnir grjótið frá því hraunið kemur glóandi úr iðrum jarðar og hvernig það verður. svona mismunadi útlits, mynd- ar reypi og gárur, stuðlaberg og bólstraberg, sýnir hvernig hrauná streymir undan halla líkt og vatnsá, átökin milli náttúruaflanna þegar glóandi hraun renn- ur í sjó Atlantshafsins, hvernig hraunið fyrir milljón- um ára lagði undir sig gróður og skóga og stein- gervingar urðu til. En hraungrjótið úr eldgosunum er ekki óbreytanlegt. Eyðingaröflin taka við að sverfa það og móta, eins og hann segir og sýnir í myndum. Þar verða til fjölbreytilegar steindir, sem ber fyrir augu í form- og litadýrð í meistaratökum Hjálmars með myndavélina. Eftir að hafa sýnt sögu grjótsins og ótrúlegan margbreytileika og fegurð datt Hjálmari í hug að ekki væri síður áhugavert að gera nokkra grein fyrir því hvernig þjóðinni hefur komið grjótið að gagni í landinu. Skoða hvernig menn gerðu sér nytsama hluti úr grjóti, notuðu það til bygginga og verkfæra. Er skemmst frá að segja að þar kemur í ljós mikil útsjón- arsemi og margt, sem fólk hefur ekki áttað sig á. Kannski einna merkilegast hvernig hellugrjót var verðmæt hlunnindi og margbreytilegar hellur til margra hluta nytsamlegar. Hefur Hjálmar haft upp á mismunandi heitum á hellunum í samræmi við notk- un þeirra og hvernig hver þeirra var notuð í bygging- ar. Er seinni hluti bókarinnar um þessar nytjar grjóts- ins og einnig sýnishorn af því hvernig þjóðtrúin gerði fjöll og kletta að bústöðum álfa. Hjálmar lýkur mynda- frásögninni á „nýbúa", steini sem ekki er af íslensku bergi brotinn og hefur borist til landsins með hafís. Umfram allt er bókin augnayndi. Sýnir okkur hví- líka dýrgripi við eigum í grjótinu, sem ekki verður neitt „bara grjót" í þessari framsetningu. Hjálmar hefur sjálfur séð um ljósmyndun, texta, tölvusetningu og hönnun. Bókin er prentuð í Odda. Hér á síðunni eru birt nokkur sýnishorn af grjóti í myndum og reynd- ist mesti vandi að tína þau sýnishorn úr, því svo ótrú- lega margt býr í steininum. ÞESSI litli steinn á myndinni er að ytra útliti ekki mjög ólíkur öðrum fjörust býr hann þó yfir sérkennilegum eiginleikum þegar rýnt er í hann á móti ste hann er aðeins 17 mm á breidd. Við gegnumlýsinguna kemur í ijós ævint seldónit sem lokast inni í honum og FRÁ upphafi íslandsbyggðar hefur grjót verið að hlaða veggi, garða, byrgi og hús og eru mi sýnishorn af þvi. Á Sellátrum í Tálknafirði h; ir verið hlaðnir úr grjóti, en sperrur úr um. Ofan á planka úr skipsstrandi er s að hellugrjóti. Hellur voru notaðar á andi hátt eftir gerð hellugrjótsins ýmis nöfn, sem Hjálmar gerir t ir og sýnir einnig notkun þ MARGVÍSLEGIR nytjahlutir voru gerðir úr grjóti til sjávar og sveita. Hér er harðfisksleggja og fiski- steinninn er líka hraungrjót. Hraungrjótið hefur mikið verið notað til að höggva til ýmsa hluti, þar eð oft er það blöðrótt og því auðveldara að höggva með hamri og meitli en hart og þétt grjót. HELLUHRAUN eru tiltðlulega slétt á yfirborði, en oft verða þau reypótt, þegar þunn hálfstorkin skán á hraunlænu leggst í fellingar. Nokkrar myndir eru af slíku stirðnuðu hraunrennsli, en þessi er tekin í Surtsey í janúar 1967, þegar hraunreypi eru að myndast.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.