Morgunblaðið - 23.10.1996, Blaðsíða 22

Morgunblaðið - 23.10.1996, Blaðsíða 22
22 MIÐVIKUDAGUR 23. OKTÓBER 1996 MORGUNBLAÐIÐ LISTIR Endurfundir við Hávamál BOKMENNTIR Umræða ÓÐSMÁL skráð af Goþrúnu Dimmbláu Hang- antýsdóttur hins mikla vígfúsa, Freyjukettir - 1996,2 x 215 bls. ÍSLENSK menning geymir marg- an fjársjóð. Hávamál eru ef til vill eitt dýrasta djásnið. Sá merki kvæðabálkur er í senn trúarlegur og veraldlegur arfur og veitir okkur innsýn í fornnorræna tilveru. Það er svo annar handleggur hversu vel þau samsettu kvæði duga sem kjarni í lífssýn og trúarbrögð 20. aldar. Goþrún Dimmblá Hangantýsdóttir hins mikla vígfúsa, sem nefnir sig svo, reynir í bók sinni Oðsmál að flétta úr Hávamálum og margvíslegum öðr- um þráðum röklega og trúarlega tilverusýn. í anda fornra goða- kvæða byggir hún bók- ina lauslega upp á sam- tali Óðs, hins strok- gjarna eiginmanns Freyju, og litlu völvu sem oft á tíðum virðist vera málsvari höfund- ar. Þau fjalla m.a. um sköpun heims, átrúnað manna, þekkingarþrá, leitina að sannleikan- um og kjarna tilver- unnar og úr þessum þáttum er dregin upp heimssýn sem sækir sér fanga í heiðni og ýmiss önnur trúarbrögð svo að úr verður ein- hvers konar nýaldarspeki og þeirri heimssýn síðan teflt gegn kirkju- legri, kristinni heimsskoðun. Meginstef í röksemdafærslu Goþrúnar er einhvers konar saman- burðarmálfræði, orðsifjafræði og Guðrún Kristín Magnúsdóttir sem skrifar undir höf- undarnafninu Goþrún Dimmblá Hangantýsdóttir kirkjunnar um frelsara og upprisu og áherslu hennar á bróðurkærleika teflir hún fram nokkurs konar tákn- hyggju því að hún telur helgisögur biblíunnar líkt og aðrar goðsögur „dæmisögur, líkingamál, táknmál og útskýringar,..." og varast beri að taka þær bókstaflega. Aldrei hafi verið ætlast til þess. Þessar sögur snúist miklu fremur um persónulega frelsun, viðleitni til að upplifa hand- anvitund og samsviðið sem öll tilver- an er samsett úr. Ber hún m.a. sam- an ýmsar samsvaranir í trúarbrögð- um þessu til stuðnings, s.s. krossfest- ingu Krists og veru Oðins í gálganum í níu nætur. Slík samanburðarfræði er svo sem ekki ný af nálinni. Sop- hus Brugge skrifaði um þess háttar samanburð á fyrri hluta aldarinnar og minna má á rit Carls G. Jungs, J.G. Frasers og fleiri um þessi og skyld atriði. Þótt slíkar samsvaranir séu fyrir hendi er ekki þar með sagt að þær sanni eitt né neitt eða séu skyn- samlegur grundvöllur nútímalegrar heimssýn- ar, jafnvel þótt þeim sé blandað saman við eðl- isfræði Max Plancs og Alberts Einsteins eins og höfundur gerir hér. Einnig telur Goþrún siðferðilegan kjarna heiðindóms líklegri til þess að menn öðlist lífs- fyllingu en trú á fyrir- gefningu syndanna. En þann kjarna segir hún vera að bera ábyrgð á sjálfum sér og gjörðum sínum. „Eina óbrigðula ráðið til að frelsast frá illu, er, að upplifa handanvitund, nýsta niður, og þá verða gjörðir okkar sjálfkrafa í sátt við náttúrulögmálin; hver maður ber ábyrgð á sjálfum sér og þótt hann tali við guðinn sinn ætti goðsagnasamanburður. Gegn boðun hann ekki að gera guðinn ábyrgan fyrir einu né neinu." Goþrún gengur býsna langt í andstöðu sinni við kristindóm kirkj- unnar, snýr m.a. sálminum Ó, Jesú bróðir besti upp á Ása-Þón Ó, Ása-Þór, bróðir bezti og purrfikla vinur mesti, æ breið þú blessun þína á þrumuframleiðslu mína. Höfundur hefur sankað að sér ýmsum fróðleik um trúarbrögð og orðsifjar, er vel að sér um heiðni og Hávamál, hefur kynnt sér sans- krít og hrafl í forngotnesku til að styðja röksemdafærslu sína. Eigi að síður er ekki laust við að sú hugsun laumist að lesanda við lest- ur þessa rits að ekki fari alltaf saman þekking, víðsýni og um- burðarlyndi. Stíll Goþrúnar er fremur útleit- inn, margorður og oft kaldhæðinn. Texti hennar einkennist af enda- lausum útskýringum og útúrdúrum. Fyrir bragðið er bókin tætingsleg og óskipuleg á köflum. Þá hverfur höfundur fyrirvaralaust frá því skipulagi umræðunnar sem hann setur sér í upphafi, sem sé samtali Óðs og litlu völvu, líkt og hann bresti örendi. Goþrún slettir gjarnan með útlenskum orðum og það virkar dálítið undarlega innan um fornyrð- in að hún lætur þýðingar og útskýr- ingar fylgja með þessum slettum svo að maður spyr sig: Til hvers að sletta? Óðsmál er feikistór bók, tvisvar sinnum 215 blaðsíður í símaskrár- broti. Hún er þannig upp sett að öðrum megin opnu er textinn á ís- lensku en í enskri þýðingu hinum megin. I Ijósi stærðarinnar og efn- isgnóttarinnar er ekki laust við að á lesanda sæki sú hugsun að höf- undur hafi rétt fyrir sér er hann segir: „Raunar þarf ekki að pæla svona mikið í þessu, og þvæla svona mikið um þetta. Það gerist allt án þess. Óhætt að treysta því." Skafti Þ. Halldórsson Birta Innnesjanna MVNDUST Gallcrí Úmbra VATNSLITAMYNDIR Gunnar Snæland. Opið þríðjud. - laugard. kl. 13-18 og sunnud. kl. 14-18 til 3. nóvomber; aðgangur ókeypis. SÝN okkar á hafið og ströndina hefur verið með ýmsu móti í mynd- listinni í gegnum árin, þó hefðin hafí löngum verið sterk. Fjaran hefur verið rólegur helgistaður fyrir smábáta sem halla sér hver að öðrum í vel þeginni hvíld eftir volk og vinnu, en þegar ís- lendingar líta til hafs hafa þeir öðru frem- ur séð ólgur og átök. Fryssandi öldufaldar, kólgubakkar óveðursskýja og dramatísk átök mannsins við náttúruöflin hafa verið helstu einkenni þessarar hefðar. En þessi myndefni bjóða einnig upp á aðra sýn, sem einkennist af friði og fjölbreytni í senn, ein- faldleik sjóndeildarhringsins og lit- ríki ólíkra veðrabrigða, sem athug- ull áhorfandi tekur fljótt eftir. Það er út frá þessum sjónhrifum sem Gunnar Snæland hefur unnið, og viðurkennir það fúslega í stuttum texta í sýningarskrá: „Fyrir nokkrum árum, þegar ég bjó í Skerjafirðinum, hafði ég út- sýni yfir Álftanesið og Reykjanes- fjallgarðinn til suðurs og yfir Sel- tjarnarnesið og Snæfellsjökul til norðurs. Þá sá ég íslensku birtuna og áferðir og liti í sjónum, skýjun- um og fjöllunum, sem ég hef GUNNAR Snæland: Merkið. hvergi séð nema þar." Þessum hughrifum og litbrigð- um augnablikanna skilar Gunnar hér í fimmtán litlum myndum, þar sem kyrrð og jafnvægi hinna lá- réttu lína einkenna nesin, sem liggja lágt yfir haffletinum. Keilir rís upp úr í nokkrum myndanna, og skapar visst mótvægi við ráð- andi línur, og tengir þær saman við þau skýjamynstur, sem hvelf- ast yfir. Listamaðurinn beitir hér lita- spjaldinu af þjálfun og kunnáttu. Hafflöturinn ber ekki sama lit í neinum tveimur myndum, og end- urspeglar oft himininn, sem einnig breytir stöðugt um lit; fyrir vikið virðist iðandi hreyfing í litlum og kyrrum verkunum, einkum þegar þau eru máluð á grófan pappír. En það er birtan sem ræð- ur mestu um heildarsvipinn, líkt og algengt er um vatnslitamyndir. Jöfn, al- menn birta eins og í „Merkið" (nr. 3) gerir að verkum að eitt augna- blik virðist sem tilveran standi kyrr; í öðrum, líkt og „Húm" (nr. 5) kemur hins vegar í ljós að þessi kyrrð er ímyndunin ein - ský og skuggar himinsins taka stöðugum breytingum. Þessar myndir hefur Gunnar rammað inn með nokkuð óvenju- legum hætti, en þær eru um- kringdar sléttum stálrömmum; slíkt kann að koma á óvart í fyrstu, en reynist henta afar vel til að styrkja þá ró, sem hvílir yfir þess- um verkum, og er aðal þeirrar sýnar á birtu Innnesjanna, sem listamaðurinn kemur hér ágætlega til skila. Eiríkur Þorláksson MYNDLIST Norræna húsið — anddyri BARBRO GARDBERG Mynsturofin bönd. Opið alla daga á tíma Norræna hússins. Til 27. októ- ber. Aðgangur ókeypis. MARGT í umhverfi okkar á sér lengri og merkari sögu en margur gerir sér grein fyrir, þannig mun vera um hin svonefndu mynsturofnu bönd, sem þjónað hafa manninum í margvíslegum tilgangi allt frá tím- um steinaldar. Þau hafa verið ofin í mörgum tilgangi, ekki einungis hagnýtum heldur fela þau í sér ýmsar vísanir til hinna hjörtu sem dökku hliða tilverunnar, hafa bæði verið notuð hversdags og til hátíðar- brigða: skóbönd (þvengir), sokka- bönd, svuntubönd, hattabönd, breiðir beislistaumar, notaðir við kirkjuferð- ir, skarað lífið, gleðina, ástina og dauðann. Listakonan, sem kynnir okkur þessa fornu listið, hefur óvenjulegan feril að baki, stundaði nám í stærð- fræði, eðlisfræði og efnafræði við háskólana í Helsingfors og Ábo, og vann um árabil sem efnafræðingur í matvælaiðnaði í Svíþjóð og Finn- landi. Áhugi hennar á fornum hand- íðum varð til þess að hún af eigin rammleik tileinkaði sér tækni vefj- arlistar með áherslu á bandavefnað. Kynnti sér og rannsakaði fornar aðferðir með lestri eldri heimilda og endurskapaði gömul mynstur sem m.a. hafa fundist við uppgröft í ævafornum grafreitum-í Eistlandi, fann hér í táknmáli og tækni náinn skyldleika með Eystrasaltslöndunum og Norðurlöndum. Hún gerðist þar með sagnfræðingur í höndunum, en fyrstu kynni hennar af aðferðinni urðu í æsku er sagnfræðingurinn faðir hennar kom heim með skraut- lega bandagrind, sem var hengd upp á vegg til augnayndis. Vefir/ grímur/brauð IV AN Török. Hypnos. Hér er komið dæmi þess er áhug- inn flytur björg að segja má, því þetta er afar merkilegt framtak sem vert er að gefa gaum, því böndin bera í sér mikilvæg skilaboð fortíð- ar, staðfesta upprunalega fegurðar- kennd norrænna manna frá ómuna- tíð. LISTHORN SÆVARS KARLS Ivan Török. Opið á tíma verzlunar- innar. Aðgangur ókeypis. mennta. Hannað yfir hundrað leik- myndir m.a. fyrir Leikfélag Reykja- víkur, Leikfélag Akureyrar og Þjóð- leikhúsið. Starfað við útlits- og gra- físka hönnun, kennt leikmynda- og rúmtakshönnun við MHI frá 1981 og stundað einkakennslu. Þá hefur hann einnig hannað leiktjöld og stundað einkakennslu í heimalandi sínu, en til íslands flutti hann 1969 og hlaut ríkisfang 1974. Ivan er bæði menntaður í málun og leikmyndagerð við listmennta- og listháskóla í Búdapest, hefur haldið nokkrar einkasýningar hér- lendis og að auk í Noregi og Hol- landi. Það sem við höfum helst séð til mannsins á sýningarvettvangi hér í borg eru grímur hans og þær eru einnig meginuppistaða sýningar hans að þessu sinni. Verkin eru átta, og sækja gjarnan vísanir til leikhús- heimsins og goðafræðinnar eins og t.d. fjaðraða höfuðið af Hypnos sem var persónugervingur svefnsins og lifði í undirheimum með tvíburabróð- ur sínum Þanatos, persónugervingi dauðans. Ólíkt bróður sínum var hann hliðhollur mönnum og var í . mynd vængjaðs unglings. Sýningin hefur þannig mjög leik- rænt yfirbragð og áberandi sterkar vísanir finnast einnig í verkum eins og „Froskurinn" (1) og „Afmyndað- ur" (8). Fagmannlega er farið að hlutunum, og verkin hafa yfir sér ákveðnar skírskotanir til nútíðar og fortíðar og falla vel að rýminu. LISTHÚSIÐ HORNIÐ Þorgerður Sigurðardóttir. Opið frá 14-18 alla daga. Til 27. október. Aðgangur ókeypis. UNGVERJINN Ivan Török er mörgum kunnur, en hann hefur víða komið við á vettvangi íslenzkra sjón- KVENÞJOÐIN sækir stíft fram á sviði grafíklista ekki síður en annarra greina myndlistar, og hér telst Þor- gerður Sigurðardóttir framarlega í flokki. Það sem helst einkennir valkyrjurn- ar um þessar mundir, og mun ættað að utan, er tilhneigingin til einþrykks og þá gjarnan af einhverju i umhverf- inu sem ber í sér ákveðnar vísanir, til ástarinnar, lífsins og dauðans. I sömu húsakynnum sýndi þannig Gréta Mjöll Bjarnadóttir fyrir skömmu þrykk af legsteinum. Sýning Þorgerðar virkar sem beint framhald af henni því hún er með trúarlegar vísanir til brauðsins eins og nafn framkvæmdarinnar, „Bænir og brauð", ber með sér. Hún heldur þannig áfram að sækja myndefni til fornrar helgilistar og helgisiða, því saga brauðsins tengist ekki síður trú- arathöfnum og hátíðum en að vera hvunndagsleg fæða almúgans frá upphafi jarðræktar og korngerðar. Víða um lönd þekktist sá siður að skreyta brauð til hátíðarbrigða og trúarathafna og brauð mun ekki hafa verið hversdagsfæða hér á landi fyrr en á seinni tímum og helst gert á hátíðum og tyllidögum. Aðallega laufabrauð fyrir jólahátíðina og skreyttar pottakökur þar sem yfir- borðið var mótað með kringlóttri út- skorinni fjöl. Þrykkið var yfírleitt hvorttveggja með skreytingum og setningum eða setningarbrotum, iðu- lega ur bænum eða sálmum, en stund- um litu menn sér nær um veraldlegan þankagang. Hve skreytingar voru al- gengar, og rétt lögun brauða mikið atriði yísar hin fræga orðræða Mark- úsar Árelíusar keisara í Róm einnig til: „Brauðhleifurinn, sem afbakast hefír svo hann springur og gliðnar sundur, hefur ekki lagið sem bakarinn æskti eftir, en eigi að síður er hann í sjálfu sér girnilegur til átu." Að brauð var fágæti vísar hús- gangurinn „Það á að gefa börnum brauð / að bíta í á jólunum" einneg- in til og ólituð vísunin er jafnframt eitt tærasta þrykkið á sýningu Þor- gerðar (3). Annað og dauflitað, „Gef oss í dag vort daglegt brauð / vor Drottinn Guð af þínum auð" (7), sker sig einnig úr svo og hið litaða, „Ég vil láta eta mig en ekki geyma / ei má þökk við gjafarann gleyma, (21). Bragi Asgeirsson

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.