Morgunblaðið - 28.06.1998, Blaðsíða 11

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 28. JÚNÍ 1998 11
Morgunblaðið/Elín Pálmadóttir.
í GRÍMSVÖTNUNUM. Áður var gryQugröftur tímafrekt verkefni í
vorferðum. Nú er einfaldlega boraður upp ískjarni til að mæla vetrará-
komu, eðlisþyngd o.fl. Þórdís jarðfræðingur mælir kjarnann, Sjöfn skráir
og leiðangurstjórinn Magnús Tumi er lengst tii hægri.
KONURNAR voru liðtækar við að stinga upp köggla og þíða með
heitri vatnsbunu í tunnu til nota á heitavatnsborinn. Borað var niður á
botn í Grímsvötnum og ísstíflunni austan við þau til að koma niður
sjálfritandi þrýstiskypjurum.
snjó. Hefur m.a. verið framleitt
rafmagn við hitamun fyrir
skjálftamæli sem sendir stöðugt
niður í Vatnsfell og áfram til
Reykjavíkur. Voru 1988 boraðar
þrjár holur í hnjúkinn en áður aðr-
ar minni og ófullkomnari.
Þarna er semsagt á svolítilli
auðri móbergsbungu í 1720 m hæð
upp úr jökulbreiðunni komin með
hugviti og ómældu erfiði nothæf
aðstaða til rannsókna á þessu öfl-
ugasta jarðhitakerfí jarðar undir
jökli, sem er einsdæmi í veröld-
inni. Þann ógnarkraft og hve
miklu máli skiptir að vita hvað
þarna er að gerast fengum við
hugmynd um þegar gaus í Grim-
svötnum fyrir tæpum tveimur ár-
um og vísindamönnum varð star-
sýnt á hversu gríðarlega hratt
gosið bræddi ísinn og landsmenn
allir máttu sjá þann heljarkraft
sem þar losnaði úr læðingi í Skeið-
arárhlaupi með hrikalegum jaka-
burði niður í byggð. Hin praktíska
undirstaða til rannsókna á þessum
stað eru skálarnir á Grímsfjalli,
því þvílík stórviðri skella á þessum
hæstu jökulbungum að ekki er
hættandi út jafnvel hraustustu
jökum, þótt „þeir, sem á snjóbíl
um firnindin fara, fjandi eru það
kaldir menn“, eins og Sigurður
Þórarinsson lýsti þeim í Ijóði. Fólk
verður oft að bíða af sér óveðrin í
öruggum skála. Enda er tíðasta
máltæki í slíkum ferðum: Hann er
alveg að rífa af sér!
í 3 hreppum og tveimur
heimsálfum
Þessum mikilvægu húsum á litla
hnjúknum upp úr Vatnajökli sýnist
nú samkvæmt glænýjum lögum
Á GRÍMSFJALLI. Horft úr dyrum nýja skálans til þess gamla og
vatnsbræðslupottsins haganlega á hlaðinu. í baksýn má greina kletta-
brúnina á syðri barmi Gímsvatna.
ÞÓTT jökullinn sígi á er gjáin
eftir vatnsflauminn frá Gjálpar-
gosinu 1996 enn býsna hrikaleg
með öskubornum ísjökum á
báðar hliðar. Jöklafararnir
Finnur, Haildór og Magnus
Tumi í botni gjárinnar.
um mælitækjum. í 15 ár er á þess-
um litla heita hóli upp úr jöklinum
búið að framleiða orku fyrir rann-
sóknatæki með jarðhitavirkjun, en
líka leiða heita gufuna til baðs og
til að afla vatns til matar með hug-
vitsamlegum bræðslupotti á hlað-
inu, þar sem heit gufa leikur um
innri pott sem mokað er í ís og
frá Alþingi vera skákað stjórnun-
arlega sínu í hvern hreppinn ásamt
tilheyrandi jökulsprungum og
kötlum á leið upp að þessari
byggð. Gamli skálinn er þá vænt-
anlega í Skaftárhreppi, Nýi skál-
inn með bræðslupottinum á hlað-
inu í Bárðdæla - eða Skútustaða-
hreppi og líklega fellur gufubaðið
með kömrunum í hlut hins nýja
Homafjarðarbæjar, sem gæti nú
verið handleggur, því allur úr-
gangur er fjarlægður. Er byggðin
þá komin í þrjár sýslur. Og rann-
sóknasvæðið sem menn brjótast út
á til mælinga og rannsókna af
þreki miklu skiptist á 10 hreppa
(fyrir sameiningu sveitarfélaga).
Að auki er svo Vatnajökull sem
kunnugt er raunverulega í tveimur
heimsálfum, þar sem annar helm-
ingurinn situr á Ameríkuflekanum
og hinn á Evrópuflekanum. Það er
margt skrýtið í kýrhausnum!
Hvernig þessum „nautshaus" datt
í hug að jafna byggð landins með
því að skipta Vatnajökli í hreppa-
ræmur virkar óneitanlega bros-
lega á einn elsta „íbúa Gríms-
vatnahrepps", sem fyrst fór í
vorferð með jöklamönnum 1959.
Varla halda lagasmiðir að byggða-
menn hafl aflað sér hefðarréttar
með að reka fé á jökla eða veiða
silung í Grímsvötnum eða að ein-
falt sé að draga hreppamörk á
sískríðandi klaka, eða hvað?
Sem fyrr sagði hafa vorleiðangr-
ar JÖRVA lengst af farið úr Jökul-
heimum og upp Tungnaárjökulinn.
En eftir framhlaup fyrir fáum ár-
um var Tungnaárjökull svo kol-
sprunginn að sú leið varð ófær. Nú
varð komist í Grímsvötn austan
megin frá, farinn vegur frá
Smyrlabjargarvirkjun og gist í
Jöklaseli, þeim fína skála Jökla-
ferða úr Hornafirði við jökulrönd-
ina, áður en daginn eftir var haldið
upp Skálafellsjökul á snjóbíl
Landsvirkjunar, fjórum sérútbún-
um jeppum og 6 vélsleðum, enda
stór leiðangur. Þurfti að draga
sleða með þungum farangri, 2-3
tonnum af eldsneyti, einu og hálfu
tonni af rannsóknatækjum og álíka
af mat og dóti, auk leiðangurs-
mannanna 22ja, sem voru þar fyrri
vikuna og sumir allan tímann.
Leiðangursstjóri var Magnús
Tumi Guðmundsson, nýkjörinn
formaður JÖRVA og sérfræðingur
um Grímsvatnagos og eldgosið síð-
asta.
Að þetta er lifandi jökull blasti
við þar sem ég sat einn daginn í
sólinni á pallinum við skálann á
Grímsfjalli, sem vetrarsnjónum
hafði verið mokað frá, með dýrð-
legt útsýni til Öræfajökuls, Þumals
og Lómagnúps niðri í sveit. Þama
blöstu við þær breytingar sem orð-
ið hafa á leiðinni upp á Grímsfjall,
enda hefi ég ekki komið þar í yfír
áratug. í vestri blasir við suður-
brún Grímsvatna og hryggurinn
sem þræddur var upp að vestan
sem virðist orðinn mjórri og vara-
samari leið að feta sig eftir. Og
þama hafa myndast katlar, sem
sennilega verður þó hægt að fara
sunnan við áfram þegar Tungnaár-
jökullinn verður fær aftur innan
skamms. Að austan sést enn þetta
gífurlega útfall sem varð þegar
hljóp úr Grímsvötnum í Gjálpar-
gosinu með slíkum látum að ísþak-
ið ofan á vatnsrásinni hrundi og
varð gjá, sem er þó mikið farin að
síga saman. Austanmegin verður
nú að krækja sveig norður fyrir út-
fallið á leið upp á fjallið. En í
brekkunni eru greinilegar fjórar
nýjar sprungur, sem þarf að fara
varlega yfir á leið upp og ofan í
Grímsvötnin. Jökullinn er eitthvað
sprungnari í kjölfar umbrotanna,
sem urðu fyrir tveimur árum, auk
þess sem ákoman á jökulinn
mælist nú minni í vetur en mörg
undanfarin ár, í Grímsvötnum 3,2
m þykk eða um 70% af því sem
hún hefur verið að jafnaði. Hafa
sprungur frá sl. sumri því ekki hu-
list eins af vetrarsnjó og má búast
við að austan megin verði meira
sprungið þegar líður á sumarið.
Mér varð hugsað til þess að á ís-
landskorti, sem bandaríski pró-
fessorinn okkar hafði, var strikað-
ur beinn vegur yfír jökulinn að
austanverðu frá Jöklaseli á Gríms-
fjall. Nokkuð djarft, þó vanir
jöklamenn séu sér meðvitandi um
hreyfingar í þessum lifandi jökli.
Þó bar á góma að allir séu sér enn
betur meðvitandi um viðsjárverð-
an jökulinn eftir að Bryndís
Brandsdóttir og bandarískur fé-
lagi hennar lentu fram af norður-
brún Grímsvatna á leið í skálann í
forleiðangri í maí til að setja út
skjálftamæla. En í maílok höfðu
Magnús Tumi, Hannes Haraldsson
og fleiri farið og komið út mælun-
um, sem prófa skyldi að lesa af í
þessari ferð.
Grímsvötnin, þau eru
góður staður
Jöklarannsóknafélagið hefur
lengi staðið að rannsóknum á
Vatnajökli í vaxandi samvinnu við
Raunvísindastofnun Háskólans,
Vegagerðina, Landsvirkjun, Orku-
stofnun .og Veðurstofuna, enda
mikið í húfi fyrir þessar stofnanir
og raunar landsmenn alla vegna
eldgosa og hlaupa niður á Skeiðar-
ársand. Þess vegna eru til lang-
tímatölur um ákomu snævar,
breytingar á hæð yfirborðs íshell-
unnar, jarðhita og jarðhræringar.
En hingað til hefur aðeins verið
komið að gosum í Vatnajökli 1934
og 1983. Þá varð tiltölulega lítið
gos sem kom upp sunnanvert í
Grímsvötnum og við sáum öskulag
á ísnum og í vatn þegar við kom-
um þar eftir hlaup um veturinn.
En nú hefur í fyrsta skipti verið
hægt að fylgjast frá upphafi með,
mæla og skoða eldgos undir jökli
og meðfylgjandi hlaup. Aðaltil-
gangurinn með þessum umfangs-
miklu rannsóknum nú er því að
kanna lögun og eðli nýja fjallsins
úr Gjálpargosinu og reyna að
varpa nýju ljósi á hvernig Gríms-
gögnum. Þarf að sækja diskana
reglulega og vinna af þeim. Var
Fiona frá Cambrigde farin til
þess og reyndust mælarnir
virka í öflugu tölvunum sem
komnar voru upp í „geymsl-
unni“ á Grímsfjalli.
Allmiklar þyngdarmælingar
voru gerðar í vestanverðum
Vatnajökli. Er þá breytileiki á
þyngdarsviði jarðar frá einum
stað til annars notaður til að
kanna jarðlagabyggingu á
svæðinu öllu, t.d. hvernig inn-
viðir eldstöðvanna stóru skera
sig úr berginu umhverfis. Með
skjálftamælingum og þyngdar-
mælingum er stigið stórt skref
til frekari skilnings á eðli þessa
virkasta eldgosasvæðis lands-
ins.
Ymislegt fleira var á dagskrá,
ákomumælingar víða á jöklin-
um, en mjög lítil úrkoma hefur
verið í vetur, ákoman í Grím-
svötnum aðeins mælst 3,2 metr-
ar. Ákomumælingar eru gerðar
á sléttunni sunnan Hvannadals-
hnjúks og einnig gerðar þyngd-
armælingar til könnunar á
byggingu Öræfajökuls. Voru nú
MEÐ í'ssjánni, sem dregin er af sleða um gosstöðv-
arnar og jökulinn, er reynt að mæla lögun fjallsins
sem myndaðist og útfallsins og fá nákvæma mynd
af gosstöðvunum.
teknir 20 punktar sem vantaði í
það punktanet sem byijað var
að mæla sumarið 1996.
Leiðangrinum fylgdi Sæ-
mundur Oskarsson verkfræð-
ingur með það verkefni að
mæla hátíðnijarðleiðni á jöklin-
um, til að reikna út langdrægni
sendistöðva. Tók hann tvö snið
þvert yfir jökulinn, frá Köldu-
kvíslaijökli til Breiðubungu og
hitt frá Mariutungum að
Morsáijökli. Er hann búinn að
mæla um allt land slíka hátfðni-
jarðleiðni, sem er mjög mis-
munandi, en átti eftir jökulinn.
Er ætlun hans að búa til há-
tíðnijarðleiðnikort af landinu,
sem hann kvaðst hugsanlega
ljúka á þessu ári.
Til viðbótar fóru í leiðangrin-
um fram ýmiskonar smíðar og
undirbúningur vegna mæli-
tækja. Þessi nýi jarðskjálfta-
mælir Veðurstofunnar og bún-
aðurinn sem fylgist með Gríms-
fjalli krefst aukinnar orku og
nýrrar gufuaflstöðvar á Gríms-
Qalli. Undanfarin tvö ár hefur
verið þarna jarðskjálftamælir
sem hluti af neti, svokölluðu
Hotspot-verkefni, og sólarsellur
á Grímsfjalli notaðar til að
framleiða rafmagn í það, en oft
orðið rafmagnslaust þar eð sól-
arsellurnar hverfa undir ís
hálft árið. Því er áformað að
setja í sumar upp svokallaða
SÍL-stöð fyrir sjálfvirkt net
skjálftamæla Veðurstofúnnar,
sem getur staðsett skjálfta á
nyög stuttum tíma. Til þess
þarf meiri orku og því ætlunin
að bæta við jarðhitavirkjunina
og jafnvel bæta við sólarsellum,
sem verða þá búnar afísingar-
búnaði frá holunni til að halda
þeim ísfríum á vetrum; jafn-
framt að setja á holuna búnað
til að þétta vatn úr henni sem
upp kemur til að nýta það í
skálanum. Rekstur rannsókna á
miðjum Vatnajökli er ekki ein-
falt mál og margur vandi sem
þarf að leysa.
Allar þessar rannsóknir á
Grímsvatnasvæðinu hafa ekki
aðeins gildi fyrir jarðfræði ís-
lands, heldur líka víðtækara
gildi. Á Suðurskautslandinu eru
vísindamenn t.d. við rannsóknir
á áhrifum eldgosa á stöðugleika
jökuls og hugsanleg áhrif þeirra
á veðurfar, með tilliti til þess að
eldgos gætu stórlega breytt eig-
inleikum jökulfssins og síðan
veðurfari.
VÍTT og breitt um jökulinn hafa verið settir út
40 skjálftamælar sem hlusta á alla skjálfta sem
þar verða.