Morgunblaðið - 18.08.1998, Side 37

38 ÞRIÐJUDAGUR 18. ÁGÚST 1998
SKOÐUN
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
Kynskipt
störf meðal
verkafólks
FYRIR nokkrum dög-
um heyrði ég útvarpsvið-
tal um kynskipt störf í
fískiðnaði. Þar ræddu
saman tvær ungar konur
sem höfðu skrifað grein
*bg kona í fiskiðnaði úr
sama verkalýðsfélagi og
undirrituð.
Mig langar að ýta und-
ir þessa umræðu með því
að nefna fáeina hlut-
bundna þætti, hversu
margar kynslóðir hafa
starfað í iðnaði, á hvaða
stigi konur urðu að fara
að vinna, hvenær og
hvernig verkalýðsfélögin
komu til sögunnar.
Sigurlaug S.
Gunnlaugsdóttir
ísland held ég að að-
eins séu kynbundin
verkalýðsfélög í Dan-
mörku. Verkakona í
málmiðnaði í Svíþjóð
sagði mér einhvern-
tíma að upphaf þátt-
töku kvenna í verka-
lýðsfélögum þar megi
rekja til síðustu ald-
ar, þegar konur í
skógarhöggi fóru í
verkfall til að fá kaup
á við karla. Þær
gengu síðan í verka-
lýðsfélagið og til er
heimild sem segir að
þær hafi með aðgerð-
um sínum unnið til
Verkamannafélagið Dagsbrún er
eitt elsta verkalýðsfélagið á landinu,
stofnað 1906. Pétur G. Guðmunds-
son, einn af íyrstu formönnum
^Pagsbrúnar, rekur í grein sem
hann ritaði í Vinnuna viðbrögð við
tillögu um stofnun deildar í félaginu
íyrir konur sem var borin fram á
stofnárinu. Tillögunni var drepið á
dreif með ummælum á þessa leið:
„Félagsskaparmyndun meðal kven-
fólks ... hefur ekkert erindi í félagið.
Enginn almennilegur maður mundi
fást til að gerast forsprakki og
framkvæmdafrömuður meðal þess
félags“ - það er, verja rétt og hags-
muni kvenna. „Það mun sannast að
ef kvenfólk stofnar félög og vinnur
'^íyrir ákveðið kaup, sem auðvitað
verður ekki mjög lágt, þá veitist
húsmæðrum afar erfitt að fá kven-
fólk til ígripavinnu t.d. fiskbreiðslu
eða vinda úr flík. Legg til að eyrar-
vinna kvenfólks sé takmörkuð eða
afnumin með einhverjum ráðum,
t.d. með því að karlmenn afsegi að
vinna með kvenfólki í eyrarvinnu."
Með svo þröngsýnum sjónarmiðum
var tekið á móti konum inn í raðir
verkafólks. Verkakvennafélagið
Framsókn var stofnað átta árum
síðar. Svipaða sögu er að segja í
öðrum bæjarfélögum þar sem félög
voru eða eru kynskipt.
Meðal iðnvæddra landa fyrir utan
WARNEKS
- 0 ^
Flott
£ ' Ifei undirföt
f * ^
V>1//
Kringlunni s. 553 7355 '2f=/
þess að vera í félaginu, til jafns á við
karlmenn.
Hér á landi urðu umskipti í at-
vinnulífi á þriðja áratug aldarinnar,
en um 1930 kom kreppa og aftur-
Konur hefðu getað set-
ið eftir í algjörum að-
skilnaði á vinnumark-
aði, segir Sigurlaug S.
Gunnlaugsdóttir, ef al-
þjóðleg hreyfíng fyrir
félagslegum réttindum
hefði ekki komið til.
kippur í atvinnuþróun. Eftir síðari
heimsstyrjöld kom alþjóðlegt út-
þenslutímabil (skilyrt efnahagslega
af eyðileggingu stríðsins og pólitískt
af Marshallaðstoðinni). Hér varð
mikil þróun í fiskiðnaði, sjósókn og
landvinnslu. Óhætt er að segja að
um 1960 hafí frystihúsin verið orðin
starfsvettvangur heillar kynslóðar
kvenna. Samtímis og næstu áratugi
hrakaði kaupi verkafólks svo að erf-
iðara varð fyrir einstakling að vinna
fyrir fjölskyldu. (Það er félagslegt
vandamál eins og kunnugt er að ein-
staklingur getur ekki framfleytt sér
og barni eða bömum af kaupinu
sínu.)
Oft hafa birst konur á sjónarsvið-
inu sem fara í karlastörf og gera
kaupkröfur. Ef mig misminnir ekki
átti slík atburðarás þátt í að höggva
skarð í skiptinguna milli Dagsbrún-
ar og Framsóknar, þegar nokkrar
ungar konur sem unnu við uppskip-
un á áttunda áratugnum sættu sig
ekki við að vera settar í Framsókn
heldur gengu í Dagsbrún einsog
samverkamenn þeirra. Jafnvel þótt
slíkt sé ekki skýrt fræðilega svo
unnt sé að átta sig á hvað er að ger-
Brandtex fatnaður

Stretchbuxur kr. 2.900
Konubuxur frá kr. 1.690
Dragtir, kjólar,
blússur og pils.
Ódýr náttfatnaður.
Nýbýlavegi 12, sími 5544433
K^ió/^CVvV - Gœðavara
Gjdfdvara - mafdr og kdífislell.
Allir veróflokkdr. .
Heimsírægir liönnuóir
in.d. Gidnni Versdte.
VERSLUNIN
Laugavegi 52, s. 562 4244.
ast, hefur það góð áhrif á sjálfsálitið.
Kapítalisminn varðveitir og blæs
sífellt lífi í kynjamisrétti vegna þess
að vinnuafl kvenna gildir ekki jafnt
og karla. Þegar nógu margar konur
eru komnar út á vinnumarkaðinn og
búnar að vera þar svo lengi að at-
vinnuþátttaka kvenna er viður-
kennd, vaknar sú félagslega spurn-
ing að minnka kynskiptingu á
vinnumarkaði og einangrun kvenna
í ákveðnum vinnuferlum. Hver ein-
asti maður veit hvað við er átt ef
einhver spyr höstuglega af hverju
bara karlar séu í þessu eða hinu
starfinu - eða öfugt. Fyrir nokkrum
áratugum hefði spurningin verið
nær óskiljanleg og til eru lönd þar
sem hún skilst ekki í dag.
Þetta getur þó ekki gerst nema
til komi félagsleg barátta. Konur
hefðu getað setið eftir í algjörum
aðskilnaði á vinnumarkaði ef alþjóð-
leg hreyfing fyrir félagslegum rétt-
indum hefði ekki komið til. Það
gerðist með hreyfingu kvenna á sjö-
unda áratugnum. Kvenfrelsishreyf-
ingin barðist fyrir launajafnrétti og
rétti kvenna yfir eigin líkama, með
vissum árangri. Hér á landi var ekki
mikil umræða um hvetjandi jafn-
réttisaðgerðir og lögbindingu
þeirra. Það má til dæmis merkja af
að þessi þáttur hefur verið rang;
nefndur ,jákvæð mismunun". í
Bandaríkjunum voru hvetjandi
jafnréttisaðgerðir lögbundnar, en
sótt hefur verið gegn þeirri löggjöf
æ síðan.
Aftur á móti var annar þáttur
ríkjandi í umræðunni hér. Það voru
heilsufarslegar afleiðingar vinnu við
afkastahvetjandi launakerfi, skerð-
ing fastráðningar og kauprýrnum
þeim tengd. Þessi kerfi komu
snemma í frystihúsin (stóðu ekki í
sambandi við beina afkomu, heldur
alþjóðlega þróun vinnuskipulags og
aga) og voru nánast samheiti fyrir
vinnu kvenna í fiskiðnaði. Verka-
konur víða um land tóku þetta mál
upp, með vissum árangri. í dag
fjölgar konum í óhefðbundnum
kvennastörfum. Margar konur eru
með réttindi á stórar vinnuvélar og
sumar fara á sjó. Ástand verkalýðs-
félaganna er aftur á móti slíkt að
ævinlega sækir í sama farið. Það má
til dæmis merkja af því að launa-
munur verkakarla og verkakvenna
fer vaxandi. Dæmi um hið sama er
einnig lágkúrulegt „fræðsluefni"
fyrir fiskvinnslufólk sem nefnt var í
útvarpsviðtalinu.
Til að leggja mat á stöðu kvenna
á vinnumarkaði og innan verkalýðs-
hreyfingarinnar þarf góða
mælistiku. Eg minnist hins gagn-
stæða hjá fyrrverandi forstjóra
stórs erlends fyrirtækis hérlendis,
sem var beinlínis hneykslaður á
„frumstæðu" skipulagi verkalýðs-
hreyfingarinnar á Islandi. Góð
mælistika má ekki vera huglæg.
Hún þarf, fyrir utan lögmál fram-
leiðsluhátta og atvinnumarkaðar, að
mínu mati að taka til greina reynsl-
una af hvemig afstæðum hefur ver-
ið breytt, í þessu tilfelli með félags-
legri baráttu kvenna, og hvernig og
hver framkvæmir uppskurð á þjóð-
félaginu.
Með þökk fyrir að hefja umræð-
una.
Höfundur er félagi íDagsbrún-
Framsókn.
Fylgstu með nýjustu
fréttum á fréttavef
Morgunblaðsins
www.mbl.is
AFRAM SKAL
HALDIÐ
ORÐRÆÐUNNI
MORGUNBLAÐIÐ
birti sl. laugardag við-
tal við Jakob R. Möller
hrl. formann Lög-
mannafélags íslands,
þar sem einkum er
fjallað um efni viðtals
sem blaðið átti við mig
og birt var 1. ágúst sl.
Ástæða er til að víkja
að nokkrum atriðum
sem fram koma í við-
talinu við Jakob.
Ein rétt úrlausn
Ég hef haldið því
fram, að við úrlausnir
á lögfræðilegum álita-
málum verði menn að
ganga út frá því, að aðeins ein úr-
lausn sé lögfræðilega rétt. Við-
fangsefni dómara sé að finna rétt-
arheimildina sem við eigi og beita
henni, en ekki að setja reglu, eins
og sumir virðast telja að heyri til
starfi dómarans. Þessa meginhugs-
un tel ég varða miklu í réttarríki,
vegna þess að þar er leyst úr rétt-
arágreiningi með beitingu réttar-
reglna sem eiga að vera algerlega
hlutlausar gagnvart þeim sem í
hlut eiga. Ef dómurum, eða öðrum
sem úr lagadeilum leysa, væri ját-
uð heimild til að velja réttarheim-
ild, og þar með niðurstöðu, úr
tveimur eða fleiri jafngóðum, væri
verið að segja að rétturinn sé ekki
lengur einn. I gildi sé margur rétt-
ur. Menn eigi það ekki lengur að-
eins undir hlutlausri réttarreglu
hver niðurstaða verði, heldur ekki
síður undir því hver séu persónu-
leg sjónarmið dómarans sem dæm-
ir. Tveir menn sem beri sama álita-
efni undir dómstóla geti átt von á
að fá mismunandi niðurstöður, báð-
ar jafn réttar.
Jakob R. Möller hrl. virðist
ekki vera sammála mér um þetta.
Og fyrst hann er að tala við mig
finnst honum hann hafa happ
höndum tekið með að finna til-
vitnun í grein eftir mig í Tímariti
lögfræðinga frá 1992. Þar sagðist
ég ekki gera ágreining um dóma,
þar sem valin hefði
verið ein af tveimur
eða fleirum lögfræði-
lega tækum lausnum,
jafnvel þó að mér
sjálfum fyndist að
önnur hefði átt að
verða ofaná. í grein
þessari var ég að
fjalla um dómara og
opinbera gagnrýni á
dóma af tilefni, sem
Þór Vilhjálmsson
fyrrverandi hæsta-
réttardómari gaf. Ég
skýrði m.a. ástæðurn-
ar fyrir því að ég
hefði haft slíka gagn-
rýni uppi á opinber-
um vettvangi, m.a. í bók minni
„Deilt á dómarana", sem út kom
árið 1987. Ég var að útskýra, að
gagnrýni mín hefði einskorðast
við dómsúrlausnir, sem hefðu ver-
ið fjarri því að uppfylla eðlilegar
lögfræðilegar kröfur.
Þegar ég hef gagnrýnt
dóma opinberlega er
það í öllum tilvikum
svo, segir Jón Steinar
Gunnlaugsson, að rök-
in fyrir niðurstöðunum
eru augljóslega ótæk.
Svo sem ég tók fram í viðtalinu
við Morgunblaðið getur oft verið
vandasamt að finna rétta dómsnið-
urstöðu. Þegar settum lögum
sleppir verða réttarheimildirnar
óvissari og fleiri álitamál eru að
jafnaði uppi. Tvo lögfræðinga get-
ur líka að sjálfsögðu greint á um
hver hin rétta niðurstaða sé. Allt
orkar tvímælis þá gert er. Mér
dettur ekki í hug að ég hafi alltaf
rétt íyrir mér. Eg er og hef alltaf
verið tilbúinn til að sætta mig við
niðurstöðu sem ég sé að er til orðin
með heiðarlegum og hlutlausum
Jón Steinar
Gunnlaugsson
Málþing um heil-
brigðisstörf í
friðargæslu
HALDIÐ verður málþing í
Reykjavík laugardaginn 29. ágúst
um heilbrigðisþjónustu í friðar-
gæslu. Málþingið halda nokkrir ís-
lenskir læknar og hjúkrunarfræð-
ingar sem hafa verið við friðar-
gæslu í Bosníu á vegum Samein-
uðu þjóðanna og NATO.
Markmið þingsins er að kynna
framlag Islands og miðla upplýs-
ingum um friðargæslustörf til
lækna og hjúkrunarfræðinga sem
hafa hugleitt að fara til slíkra
starfa.
Fyrirlesarar verða Islendingar,
Bretar og Norðmenn. Aðgangur
að þinginu verður ókeypis, en fjöldi
þátttakenda takmarkaður. Þingið
verður haldið á ensku.
Á þessu ári eru 50 ár síðan Sa-
meinuðu þjóðirnar tóku fyrst að
sér friðargæslu. Islendingar tóku
fyrst þátt í þessu starfi 1950, þeg-
ar tveir lögregluþjónar fóru til
starfa á vegum Sameinuðu þjóð-
anna í Palestínu. Síðan hafa all-
margir Islendingar tekið þátt í
friðargæslustarfi Sameinuðu
þjóðanna og frá 1995 eining á
vegum NATO. Flestir hafa starf-
að við heilbrigðisþjónustu eða
löggæslu.
A árunum 1994-1997 tóku ís-
lendingar þátt í heilbrigðisþjón-
ustu í norska friðargæsluliðinu í
Bosníu en frá 1997 hafa íslending-
ar verið í heilsugæsluliði bresku
friðargæslusveitanna í Bosníu.
Þessi þátttaka íslendinga hefur
verið á grundvelli samninga utan-
ríkisráðuneytisins við vamarmála-
ráðuneyti Noregs og Bretlands.
Stefnt er að áframhaldandi þátt-
töku Islands í friðargæslu.