Morgunblaðið - 13.10.1998, Blaðsíða 34

34 ÞRIÐJUDAGUR 13. OKTÓBER 1998
MORGUNB LAÐIÐ
LISTIR
s
Jón Asgeirsson, tónskáld, kennari og
gagnrýnandi, stendur nú á sjötugu.
Af því tilefni birtir Morgunblaðið
þessar tvær greinar
TÓNSKÁLD og flytjendur hyllt að lokinni frumsýningu á Galdra - Lofti.
JON ASGEIRSSON TONSKALD
Hér eru
iífið og til-
veran undir
HANN gengur innum dyrnar
og það leikur enginn vafi á
hver kominn er í húsið.
Glaðvær og hávær vindur hann sér
inn úr gættinni, stórstígum skref-
um, þungum og ákveðnum og býð-
ur góðan daginn, svo hressilega, að
undir tekur í jámbentum veggjun-
um. Og ef hann bætir við: „Er ekk-
ert að frétta,“ sem hann gerir
gjarnan, þá veit það á gott spjall.
Jón Asgeirsson tónskáld er hér lif-
andi kominn - og jú, iifandi er
hann. Á augabragði eru viðstaddir
komnir á kaf í fjörugar samræður
um atburði líðandi stundar, um
tónlistina, um heimspekileg hugð-
arefni, um barnaböm, um söngv-
ara, um menn og málefni. Og auð-
vitað er ekki undankomu auðið, -
hér em lífið og tilveran undir; -
annað sýsl virðist harla ómerkilegt
í samanburði við þetta samtal við
gestinn, og er lagt til hliðar um
hríð; þátttaka í þessari samræðu er
ætíð brýn. Nú er Jón Ásgeirsson
orðinn sjötugur, - og lífsneistinn
sem hann ber í brjósti er skíðlog-
andi bál. Reyndar er Jón Ásgeirs-
son þeirrar náttúru að honum virð-
ist vaxa lífsþróttur eftir því sem ár-
unum fjölgar, hvemig svo sem á
því stendur. Sjálfur kveðst hann
vera svona seinþroska. Alltaf hefur
hann haft mörg jám í eldinum, og
áhugamálin hafa verið mörg; - líka
innan tónlistarinnar sem hann hef-
ur helgað líf sitt.
Jón er yngstur sjö barna Jó-
hönnu Amalíu Jónsdóttur ljósmóð-
ur og sjómannskonu á Isafirði. Jó-
hanna hafði misst tvo eiginmenn
sína í sjóinn. En þótt kjörin hafi
verið afar kröpp fólst mikið ríki-
dæmi í músíkelskunni sem ljós-
móðirin ól í brjósti barna sinna, og
hvað Jón varðar, fylgdi henni óeirð
og þrá til að læra. Um leið og færi
gafst, þegar lítið harmóníum kom
inn á heimilið, fór Jón upp á eigin
spýtur að leggja drög að ferli sín-
um í tónlistinni. Ekki fór þó svo að
hann kæmist ekki undir hendur
þar til menntaðra fagmanna.
Reyndar var hann svo lánsamur að
eiga þess kost að nema af helstu
tónlistarmönnum okkar á þeim
tíma, Páli ísólfssyni, sem var há-
menntaður og víðfórull músíkant,
Victori Urbancic, sem einnig var
bæði hámenntaður og viðsýnn tón-
listarmaður, með djúpar rætur í
evrópskri tónlistarhefð og Jóni
Þórarinssyni, sem var þá nýkominn
heim úr námi í New York.
Það voru námsfýsin og þráin til
að víkka sjþndeildarhringinn sem
leiddu Jón Ásgeirsson til Skotlands
í framhaldsnám að loknu tónsmíða-
prófi frá Tónlistarskólanum í
Reykjavík árið 1955. Þar knúði
hann dyra í Konunglegu skosku
tónlistarakademíunni, og nam það
sem hugurinn bauð; tónsmíðar.
Seinnameir lagðist hann enn í vík-
ing til Engla og Saxa og settist á
skólabekk annars mikils metins
tónlistarskóla; Guildhall School of
Music and Drama í Lundúnum.
Þetta er þó ekki öll sagan af þekk-
ingarleit Jóns, því í millitíðinni
hafði hann enn sest á skólabekk
Tónlistarskólans í Reykjavík, - nú
til að ljúka kennaraprófi.
Jón Ásgeirsson hefur aldrei get-
að hamið áhuga sinn og bundið
einu sviði tónlistarinnar öðru frem-
ur. Guði sé lof fyrir það. Einhverj-
um hefði nú sennilega orðið lítið úr
verki með athyglina bundna jafn
víða og Jón hefur kosið sér. Vett-
vangur hans í tónhstinni er stór.
Meðaljóninn lætur sér nú jafnan
nægja eitt ævistarf, en Jón Ás-
geirsson hefur sinnt mörgum, sem
hvert og eitt hefði dugað venjuleg-
um jóni. Og hvarvetna hefur erindi
hans verið þýðingarmikið.
Bróðurpart starfsævinnar hefur
Jón Ásgeirsson starfað sem kenn-
ari; í Tónlistarskólanum í Reykja-
vík, í Söngskólanum í Reykjavík,
en mest þó í Kennaraháskólanum.
Þar hefur hann lagt grunn að tón-
listarkennaradeild þeirri sem þar
er nú starfrækt og kennt fjölda
nemenda á þeim þrjátíu og sex ár-
um sem liðin eru frá því hann hóf
þar störf. Það er ekki svo lítil
ábyrgð, sem Jón ber á tónlistar-
námi á landi hér og uppeldi tónlist-
arkennara. Ahrif hans á þeim vett-
vangi eru mikil. Og allt hefur þetta
verið unnið á kappinu og áhuganum.
Það er gaman að skoða þær náms-
bækur sem hann samdi fyrir yngstu
börnin og voru gefnar út á fyrstu
árum sjöunda áratugarins. Þær
bera vitni natni hans og hugkvæmni
í kennarastarfinu. Það er stutt leið
frá kennslu til fræðimennskunnar, -
og þar hefur Jón líka litið við. Hann
samdi ekki bara kennsluefni fyrir
yngstu bömin, heldur hefur hann,
samið, þýtt og staðfært alls kyns rit
ætluð til tónlistarkennslu á öllum
stigum. Þar ber sennilega hæst
.Sögu vestrænnar tónlistar eftir Ch.
Headington, sem kom út í þýðingu
Jóns árið 1987.
Samhliða kennslustörfum hóf
Jón Ásgeirsson feril sem stjóm-
andi. Hann stjómaði bæði Lúðra-
sveit Verkalýðsins og Lúðrasveit
Hafnarfjarðar um tíma á sjötta ára-
tugnum, og stjórnaði Karlakór
Keflavíkur og Karlakómum Fóst-
bræðram á áttunda áratugnum. Áð-
ur hafði hann stofnað blandaðan
kór, Liljukórinn, og þar hófst sam-
starf stjómandans Jóns Ásgeirs-
sonar við útsetjarann Jón Ásgeirs-
son. Það samstarf varð bæði drjúgt
og dýrmætt. Þjóðlagaútsetningar
Jóns Ásgeirssonar eru meðal dýr-
ustu perla íslenskrar kórtónlistar,
og nægir þar að nefna lög eins og
Krummi kmnkar úti, Sofðu unga
ástin mín, Vísur Vatnsenda-Rósu
og Gloria tibi. Það er enginn kór
meðal kóra sem hefur þessi lög ekki
á hraðbergi hvenær sem á þarf að
halda. Og hver man ekki stemmn-
inguna yfir borðum á gamlárskvöld,
þegar upphefst úr Utvarpi Reykja-
vík söngurinn Ljósið kemur langt
og mjótt í flutningi kórs og hljóm-
sveitar undir stjórn Jóns Ásgeirs-
sonar í herlegri syrpu þjóðlegra
stefja sem Jón hefur útsett. í þess-
ari grein hefur Jón Ásgeirsson sýnt
íslenskum tónlistararfi mikinn
sóma og oft kveðið dýrt.
Tónsmíðalisti Jóns Ásgeirssonar
er langur, og þar er að finna allar
tegundir verka. Þó er áberandi
þegar verkalistinn er skoðaður
hversu Jón hefur unnað sönglist-
inni. Ekki að undra. Þar er að finna
rætur tónlistarmenningar okkar,
sem Jón hefur ætíð borið mikla
virðingu fyrir og grandvöll tónlist-
ariðkunar íslenskrar alþýðu.
Sönglög hans síga á annað
hundraðið, og ber þar hæst Maí-
stjömuna við Ijóð Halldórs Lax-
ness, lagið sem þjóðinni hefur orðið
svo hjartfólgið og tamt á vörum á
síðustu árum að heita má að hvert
mannsbarn kunni. Og ekki þurfti
mikið prjál í tónsmíðalegu tilliti til
að svo vel tækist til. Lagið er ein-
falt og auðsungið, en með tignar-
legu risi sem lyftir því í hæðir. í
sönglagaflokknum Svartálfadansi
við ljóð Stefáns Harðar Grímsson-
ar dregur Jón upp litríkai’ og
stemmningsfullar myndir í flókn-
ara tónmáli. Kórverkin era ótal-
mörg auk allra þjóðlagaútsetning-
anna sem fyrr er getið, og fjöl-
breytt að gerð. Söngdrápan Tíminn
og vatnið við ljóð Steins Steinarrs
er þeim minnisstæð sem heyrðu í
flutningi Hamrahlíðarkórsins í
Gamla bíói hér um árið og Ragnar
pokamaður, sem Jón hreppti verð-
laun fyrir í tónskáldakeppni í Vín-
arborg árið 1952, er, verðskuldað,
enn meðal þaulsætnustu laga á efn-
isskrám karlakóranna í landinu.
Hljóðfæramúsík Jóns Ásgeirs-
sonar er fjölbreytt og spannar allt
frá litlum einleiksverkum fyrir pí-
anó til einleikskonserta og ball-
etttónlistar. Þá eru ótaldar óperur
hans, Þrymskviða frá 1974 og
Galdra-Loftur sem sýnd var á
Listahátíð 1996. Sú ópera hefur nú
verið hljóðrituð til útgáfu á geisla-
diski. Helstu hljómsveitarverk
Jóns era Sjöstrengjaljóð frá 1967,
rapsódían Lilja frá 1970 og Fornir
dansar frá 1969; ballettinn Blindis-
leikur frá 1980, Sellókonsert frá
1983, Hornkonsert frá 1987 og Kl-
arinettukonsert sem saminn var á
þessu ári. Það er til marks um frjó-
an hug Jóns Ásgeirssonar nú þegar
hann stendur á sjötugu, að í ár hef-
ur hann líka lokið við annan
blásarakvintett sinn; - sá fyrri var
saminn 1971. Ekki nóg með þetta,
því fyrr á árinu samdi hann verk
fyrir baritonsöngvara og hljóm-
sveit við Ijóðið Söknuð eftir Jóhann
Jónsson í minningu vinar síns og
kollega, Leifs Þórarinssonar. Þá er
Jón líka að leggja lokahönd á
þriðju óperana, Möttulssögu, sem
byggð er á þáttum úr Fornaldar-
sögum Norðurlanda. Þetta er nú
ærin upptalning, en ekki nema lítið
brot af því sem Jón hefur fengist
við í tónsmíðum.
Það hefur ævinlega verið áber-
andi hversu tónsmíðastíll Jóns hef-
ur verið persónulegur. Að vissu
leyti hefur hann verið einfari meðal
íslenskra tónskálda, og hvorki
straumar né stefnur, hvað þá tísku-
fyrirbæri í tónlistinni, hafa raskað
hugarró hans. Áhrif þjóðlega arfs-
ins era þó augljós hvert sem litið
er, ekki bara í viðfangsefni tón-
verkanna, heldur líka í innviðum
tónlistarinnar sjálfrar og andblæ.
Þegar minnst er á vegtyllur er
víst að innilegur hlátur Jóns verði
bæði mikill og hvellur. Það er af
hógværð. Vegtyllur og viðurkenn-
ingar hafa fallið honum í skaut á
ýmsum sviðum. Þar ber hæst er
hann var skipaður prófessor í tón-
list við Kennaraháskóla Islands ár-
ið 1996, og varð þar með fyrsti pró-
fessorinn í listgreinum á Islandi.
Sama ár var hann útnefndur Borg-
arlistamaður Reykjavíkur. Hann
hreppti menningarverðlaun DV
fyrir Galdra-Loft árið 1997, og
hafði hlotnast sömu verðlaun árið
1979 fyrir ballettinn Blindisleik.
Hann fékk fyrstu verðlaun í óperu-
samkeppni Þjóðleikhússins árið
1973 fyrir Þrymskviðu. Tilefnið var
landnámshátíðin 1974.
Enn er órakinn ferill Jóns Ás-
geirssonar við Morgunblaðið. Frá
árinu 1970 hefur hann sótt mörg
hundrað tónleika, kvöld og helgar og
fjallað um þá á síðum blaðsins af fag-
mennsku og þekkingu. Hann hefur
gefið lesendum innsýn í heim tónlist-
arinnar og íslenskt tónlistarlíf. Sýn
hans sjálfs yfir þann vettvang er orð-
in einstök, og þar með þekking hans
á tónlistarsögu samtíma okkar.
Jón Ásgeirsson snarar sér inn úr
dyragættinni og spyr frétta. Hann
segir sögur; hrífur okkur hin með
sér. Hann er glaður. Hann er ung-
ur. Hann er sjötugur. Honum er
ámað heUla.
Bergþóra Jónsdóttir
„Þið sjáið, strákar, að þetta er einfalt mál“
LEIÐIR okkar Jóns lágu fyrst saman í
Tónlistarskólanum í Reykjavík. Ég
var flettari og hann spUaði Beethoven
D-dúr-sónötuna, op. 10 nr. 3, á nemendatón-
leikum í Þrúðvangi. Það var upphefð fyrir
mig. Jón lék af innlifun og rumdi eftirminni-
lega, ef einhver fingurinn tók sér skálda-
leyfi. Þarna var greinilega upprennandi
skáld á ferðinni.
Á þessum námsárum sýndi Jón líka, að
hann var fæddur kennari. Hnan var örlátur
að segja okkur, smáfólkinu, frá því, sem
hann var sjálfur að læra. Enginn komst
heldur hjá því að heyra hljómmikla röddina
hans.
Hann sagði okur frá Stravinski, sem við
þekktum bara af afspum, eða úr Fantasíu í
Gamla Bíói. „Þarna er vel skipulagt tón-
skáld,“ sagði Jón, „með svo fallega rithönd.
Þegar hann er búinn að hreinrita 10 takta (á
dag) býður hann vinum sínum heim upp á
kampavín." Við vorum bara agndofa og orð-
laus yfír þvílíkum fréttum utan úr heimi. Ég
man enn eina „kennslustund“, sem endaði
eftir krókótt labb um Þingholtin upp á Óð-
instorg, seint um kvöld.
Jón var upptendraður eftir tíma hjá dr.
Urbancic. Hann útlistaði fyrir okkur fúguna
með ýmsu áhrifamiklu móti, mikilli rödd,
látbragði og „hönd Guidos“, og klykkti svo
út með: „Þið sjáið, strákar, að þetta er ein-
falt mál.“
Við, pattamir, lölluðum glaðir heim, sann-
færðir um, að við gætum lært svona nokkuð
líka, þegar og ef að því kæmi. Þannig vakti
Jón með okkur ýmiss konar bjartsýni. Síðan
hafa okkar leiðir legið saman á ýmsa vegu,
og ekki alltaf jafn eftirminnilega. Ekki höf-
um við heldur verið oft á sama máli um
heimilishaldið hjá músunum okkar. Jón hef-
ur verið samkvæmur sjálfum sér. Þegar
hann er hrifinn, þá er hann hrifinn. Þegar
honum geðjast eitthvað lítið, þá er það lítils
eða einskis virði.
Jón hefur staðfastlega haldið áfram að
kenna og segja frá því, sem hann hefur
heyrt. Og um sl. 30 ár hefur hann ekki þurft
að beita sinni miklu rödd, því að prentuð
orðin hans á þessum margfólduðu síðum
Moggans hafa náð um allt land og sagt tón-
listarsögu okkar í mannsaldur. Það verður
vitnað til þeirra um ókomin ár. (Jón hefur
sagt mér, að hann sé ósammála: „Hver held-
urðu að lesi þetta og leggi á minnið“?)
Hvað segir maður við tónskáld á tímamót-
um annað en: mundu eftir Verdi, starfsbróð-
ur þínum, og hvað hann gerði á þínum aldri:
14 radda fúgu, m.a. „Tutto nel mondo e
burla“. Era ekki bestu óperarnar enn
ósamdar? Við treystum því, strákar, að
næstu ár verði þér hamingjusöm og „einfóld
mál“.
Þorkell Sigurbjörnsson