Morgunblaðið - 14.09.1999, Blaðsíða 28

MORGUNBLAÐIÐ
Njósnarar líf-
látnir í Kína
28 ÞRIÐJUDAGUR 14. SEPTEMBER 1999
ERLENT
Oflugur eftirskjálfti í Tyrklandi
AÐ minnsta kosti sjö fórust og yf-
ir tvö hundruð særðust í öflugum
eftirskjálfta í norðvesturhluta
Tyrklands í gær en næstum ijórar
vikur eru nú liðnar frá miklum
jarðslgálfta á þessu svæði sem
varð a.m.k. fimmtán þúsund og
flmm hundruð manns að bana.
Skjálftinn i gær mældist 5,8 á
Richters og var talinn eiga upp-
tök sín í Kocaeli-héraði en héraðs-
höfuðborgin Izmit varð einmitt
verst úti í skjálftanum í ágúst.
Mikill ótti greip um sig meðal
íbúa Kocaeli en því er spáð að
fleiri eftirskjálftar eigi jafnvel
eftir að fylgja í kjölfarið. Kvaðst
Bulent Ecevit, forsætisráðherra
Tyrklands, hins vegar vona að
þeir yrðu ekki jafn öflugir og
þessi. „Við verðum að læra að lifa
með þessu,“ sagði Ecevit.
Að sögn tyrkneskra fjölmiðla
létust þrír þegar brak hrundi á
bifreið í bænum Golcuk í kjölfar
skjálftans í gær, þrír létust í
byggingu í Izmit og ein kona fékk
hjartaslag og dó i' bænum
Adapazari.
Á myndinni má sjá hvar íbúar i'
úthverfí Istanbúl virða fyrir sér
múrsteina og brak sem féll af
byggingu í jarðskjálftanum í gær.
Peking, Taipei. AP, Reuters.
TVEIR yfirmenn í kínverska hem-
um voru nýlega dæmdir til dauða
og teknir af lífi, sakaðir um að hafa
látið Taívönum í té hernaðarleynd-
armál. Mun þetta vera eitt um-
fangsmesta njósnamálið sem upp
hefur komið í Kína.
Taívanska dagblaðið United
Daily News skýrði frá þessu í gær,
en kínverska varnarmálaráðuneyt-
ið hefur ekki staðfest fregnina.
Dagblaðið hefur eftir heimilda-
mönnum innan kínverska hersins
að rannsókn málsins hafi staðið yf-
ir mánuðum saman, og að fjöl-
margir yfirmenn innan hersins hafi
verið yfirheyrðir. Að rannsókn lok-
inni voru herforinginn Liu Liankun
og ofursti að nafni Shao
Zhengzhong dæmdir til dauða, og
vom þeir teknir af lífi í lok ágúst
og byrjun september. Samkvæmt
heimildum blaðsins viðurkenndu
þeir brot sitt.
Ónafngreindir heimildamenn
innan kínverska hersins sögðu að
Liu hefði verið á mála hjá Taívön-
um í fimm ár og þénað um 115
milljónir íslenskra króna á njósn-
unum. Liu og Shao voru meðal
annars sakaðir um að hafa selt
Taívönum upplýsingar um eld-
flaugatilraunir og heræfingar
Kínverja á sundinu milli Kína og
Taívan árin 1995-1996. Fóru þær
fram eftir að Lee Teng-hui, for-
seti Taívan, hafði reitt Kínverja
til reiði með því að reyna að efla
diplómatísk tengsl Taívana við
aðrar þjóðir. í frétt United Daily
News segir að vegna lekans hafi
kínverski herinn ekki getað gripið
til raunverulegra aðgerða gegn
Taívan.
Kínversku
blöðin herská
Kínversk stjómvöld líta á Taívan
sem hluta af Kína, og hafa hótað
því að ráðast á eyna, lýsi Taívanar
yfir sjálfstæði. Spenna magnaðist
enn á ný milli Kínverja og Taívana
í júlí síðastliðnum, eftir að Lee
Teng-hui lýsti því yfir að samskipti
þjóðanna ættu að vera á milliríkja-
gmndvelli. Kínversk dagblöð hafa
síðan óspart beint spjótum sínum
að Taívönum.
I viðskiptavikuriti sem gefið er
út af kínverska verslunarráðinu
sagði nýlega að ef stríð brytist út
gætu Taívanar ekki haldið uppi
vörnum lengur en í fimm daga. Ut-
breitt vísinda- og tæknidagblað
sagði stuttu síðar að mögulegt væri
að sprengja kjamorkusprengju yf-
ir Taívan, sem myndi lama alla
starfsemi sem gengi íyrir raf-
magni, án þess að verða neinum að
bana.
Nýjar „og æsilegar^ upplýsingar um stórfellda njósnastarfsemi Sovétmanna í Bretlandi
Berlfn, Bexleyheath, London, New York.
Reuters, The Daily Telegraph.
UM fátt hefur meira verið rætt í
Bretlandi síðustu þrjá daga en
langömmuna Melitu Norwood, sem
reyndist hafa verið einn helsti
njósnari Sovétríkjanna í Bretlandi
um áratugaskeið. Fleiri njósnamál
hafa nú skotið upp kollinum, og
þykja uppljóstranirnar töluvert
æsilegar.
Norwood er nú 87 ára gömul
ekkja, og hefur hún undanfarin ár
lifað hæglátu lífi í úthverfi Lund-
úna og sinnt garðyrkjustörfum í
tómstundum. Mál hennar komst í
hámæli eftir að kaflar úr bókinni
„The Mitrokhin Archive" eftir
Christopher Andrew, prófessor í
sagnfræði við Cambridge-háskóla,
birtust í Lundúnablaðinu The
Times. Bókin er byggð á frásögn-
um Vasilís Mitrokhins, fyrrverandi
foringja í sovésku leyniþjónustunni
(KGB), sem njósnaði fyrir Breta
um 12 ára skeið áður en hann flúði
land árið 1992. Hafði hann þá á
brott með sér ýmis leyniskjöl úr
skjalasafni KGB. í skjölunum er að
finna upplýsingar um starfsemi
KGB frá stofnun árið 1917 og fram
til 1985, þar á meðal um njósnara
stofnunarinnar á erlendri grundu.
Haft hefur verið eftir Andrew að
flett verði ofan af fleiri njósnurum.
í bók Andrews segir að
Norwood hafi átt stóran þátt í því
hve fljótt Sovétmönnum tókst að
framleiða kjarnorkuvopn eftir lok
síðari heimsstyrjaldarinnar. Hún
starfaði þá hjá rannsóknastofnun
sem gegndi mikilvægu hlutverki
við þróun fyrstu bresku kjama-
vopnanna, og tókst henni að koma
svo miklum upplýsingum til Sovét-
manna að Andrew fullyrðir að sov-
ésk stjórnvöld hafi verið betur upp-
lýst en breska ríkisstjórnin.
Norwood lét Sovétmönnum í té
hemaðarleyndarmál allt frá árinu
1937 og hélt uppteknum hætti í
fjóra áratugi. Hún segist ekki hafa
stundað njósnir í auðgunarskyni,
heldur hafi vakað fyrir henni að
gera allt sem í hennar valdi stæði
til að koma í veg fyrir hmn Sovét-
ríkjanna, þar sem venjulegu fólki
væri veitt nóg fæða, góð menntun
og heObrigðisþjónusta. Hún sagð-
ist aðspurð ekki iðrast neins.
í viðtali við The Times hló hún
Langamma og „Rómeó44
í aðalhlutverki
Breski rithöfundurinn
Christopher Andrew
Melita Norwood svarar spurningum blaðamanna fyrir utan heimili sitt.
góðlátlega að öllu uppnáminu og
sagðist ekki hafa gert sér grein
fyrir því hversu mikilvægur njósn-
ari hún hefði verið fyrir Sovétríkin.
Gagnrýndi hún Mitrokhin fyrir
uppljóstranir sínar og sagði ósið-
legt að hann græddi fé á upplýs-
ingum sem gætu komið sér illa fyr-
ir aðra. Norwood sagðist hafa hrif-
ist af kommúnisma frá unga aldri.
Kvaðst hún dá Lenín en viður-
kenndi að sitthvað hefði mátt betur
fara í tíð Stalíns.
Trúði á Sovétríki
sem aldrei voru til
Jack Straw, innanríkisráðherra
Bretlands, óskaði í gær eftir
skýrslu um málið frá yfirmanni
bresku leyniþjónustunnar, MI5.
Talsmaður hans vísaði á bug frétt í
The Sunday Times um að ákveðið
hefði verið að sækja Norwood ekki
til saka vegna aldurs.
Flestir fjölmiðlar í Bretlandi for-
dæmdu í gær hegðun Melitu
Norwood og töldu að draga ætti
hana fyrir dóm. Bentu sumir grein-
arhöfundar á að það skyti skökku
við ef breska rfldsstjómin sleppti
Breta, sem framið hefði landráð, á
sama tíma og hún hugleiddi að
framselja Augusto Pinochet, fyrr-
verandi einræðisherra í Chile, til
Spánar vegna glæpa í heimalandi
hans. Ann Widdecombe, talsmaður
íhaldsflokksins í innanríkismálum,
krafðist þess að hafin yrði opinber
rannsókn án tafar.
Rupert Allason, flokksbróðir
Widdecombe og fyrrverandi stjórn-
málamaður sem nú ritar njósnasög-
ur, tók undir gagnrýni hennar í
gær. Sagði hann að stríðsglæpir og
morð væru glæpir sem ætíð skyldi
ákæra fyrir. „Eg tel ekki hægt að
segja að þegar maður verði 75 ára
eða 85 ára skipti morð ekki máli, og
mig grunar að það sama gildi um
foðurlandssvik,“ sagði Allason.
Christopher Andrew sagði, að
hver sá, sem hefði njósnað fyrir
Stalín, ætti skilið að vera opinber-
aður en samt væri það næstum
óhugsandi að fangelsa 87 ára
gamla konu. Kvaðst hann skilja
ástæður gjörða hennar en telja
þær byggðar á misskilningi. „Það
sem hún sá í gegnum rauð gler-
augu var auðvitað ekki það hræði-
lega stjórnarfar sem raunverulega
ríkti, heldur paradís verkamanna
og bænda ... Hún virðist allan feril
sinn hafa trúað á Sovétríki sem
aldrei voru til,“ sagði Andrew.
„Bara lítil, gömul kona“
Ekki er að undra að nágrönnum
Norwood hafi ekki komið til hugar
að hún hefði verið einn helsti
njósnari Sovétríkjanna á tímum
Kalda stríðsins. „Hún var bara lítil,
gömul kona sem gekk hér upp göt-
una,“ sagði ein nágrannakona
hennar eftir að uppvíst varð um
málið á laugardag, og kvaðst mjög
undrandi. Annar nágranni lýsti
henni sem hæglátri konu, en sagð-
ist hafa vitað af áhuga hennar á
stjómmálum vegna þess að í
glugga á húsi hennar mátti sjá
veggspjald með áletruninni „Bönn-
um kjarnorkuvopn".
Drengur sem býr á móti
Norwood lagði saman tvo og tvo
eftir uppljóstrunina og sagði frétta-
mönnum að bróðir sinn hefði borið
út blöðin til hennar. Hún hefði lesið
sósíalistablaðið The Moming Star á
meðan flestir aðrir í götunni læsu
ekki annað en slúðurblöð á borð við
The Sun. Ekki höfðu allir nágrann-
amir heyrt af njósnum Norwood á
laugardag og einn spurði frétta-
menn hvaða leyndarmál hún gæti
hafa selt Rússum. „Ég hélt að það
eina sem við framleiddum í þessu
landi væm snagar."
Mitrokhin fletti ofan af fleirum
Vasilí Mitrokhin er nú 77 ára
gamall og býr í Bretlandi undir dul-
nefni. Hann segist hafa orðið fyrir
miklum vonbrigðum með sovéska
stjómkerfið er hann áttaði sig á því
hvemig tekið var á umbótasinnum
og stjórnarandstæðingum. „Ég
vildi sýna afleiðingamar, hinar
hrikalegu afleiðingar, af þessari vít-
isvél,“ sagði Mitrokhin í viðtali við
BBC. „Og ég vildi sýna hvað gerist
þegar rödd samviskunnar er kveðin
niður og önnur siðferðileg gmnd-
vallaratriði gleymd og grafin. Ég
taldi það vera skyldu mína sem
rússnesks ættjarðarvinar."
Mitrokhin gat gefið ýmsar upp-
lýsingar um starfsemi KGB í
Bandaríkjunum, þar á meðal um
tilraun til að kenna bandarísku
leyniþjónustunni, CIA, um morðið
á John F. Kennedy Bandaríkjafor-
seta. Hann fullyrðir einnig að KGB
hafi undirbúið hryðjuverkaherferð
í Bandaríkjunum og gi-afið vopn í
jörðu víðs vegar um landið í því
skyni. Meðal skotmarka vom olíu-
leiðsla sem lá frá Texas til Kali-
forníu, Hungry Horse-stíflan í
Montana og rafveitukerfi New
York-borgar.
Mitrokhin fietti einnig ofan af
Bretanum John Symonds, sem
breskir fjölmiðlar hafa kallað „Ró-
meó“. Symonds ku hafa verið falið
það verkefni að nota persónutöfra
sína til að fá konur sem störfuðu í
vestrænum sendiráðum til að veita
Sovétmönnum hernaðampplýsing-
ar. Segist hann hafa notið kennslu
fagurra kvenna í hvílubrögðum,
svo árangurinn mætti verða sem
mestur.