Dagblaðið Vísir - DV - 09.03.1983, Blaðsíða 18

Dagblaðið Vísir - DV - 09.03.1983, Blaðsíða 18
18 DV. MÐVKUDAGUR 9. MARS1983. Menning Menning Menning Menning Kvennasögur og ritari þeirra fslenskar þjóðsögur og sagnir I—IV. Safnað hefur og skráð Skjfús Sigfússon, ný útgáfa Óskar Halldórsson bjó til prentunar. Bókaútgáfan Þjóðsaga 1982. Hér er um að ræða mesta safn íslenskra þjóðsagna og sagnaþátta, sem einstaklingur hefur skráð eftir sögumönnum. Fyrir jól komu út 4 bindi, um 1500 síður, en 5 bindi eru óútgefin og væntanleg á næstu árum. A árunum 1954 til 1961 gaf Bókaút- gáfan Þjóðsaga út Þjóðsö'gur Jóns Árnasonar í 6 bindum og vandaði til hennar í hvívetna. Þá óskuðumargir að haldið yrði áfram á sömu braut og önnur þjóðsagnasöfn gefin út með sama myndarbrag. Fyrir 4 árum gaf sama fyrirtæki út Þjóðsögur Olafs Davíðssonar í 4 bindum, og fleira hef ur það gefiö út, og nú er ýtt úr vbr að nýju. Kjarni þjóðsagna- og þátta- safn Sigfúsar var gefinn út í heftum á árunum 1922 til 1958, en sú útgáfa gufaði upp án þess að gerð væri grein fyrir safnanda þess og allar skrár skorti, og talsvert efni var auk þess látiðóbirt. Sigfús Sigfússon var fæddur á Miöhúsum í Eiðaþinghá 1855, en andaðist á Elli- og hjukrunarheim- ilinu Grund 1935. Á Miðhúsum fannst á sl. ári mesti silfursjóður, sem kom- ið hefur úr jörð hér á landi. Það var síðasta verk fyrrverandi forseta vors sem fornleifafræðings, hans Kristjáns Eldjárns að kanna þann fjársjóö og koma í hbfn. Hins vegar var það ævistarf Sigfúsar Sigfús- sonar aö skrá sögur og sagnir úr munnlegri geymd alþýðu manna, bjarga frá glötun ómetanlegum f jársjóði sagna og minna. Hann var alinn upp meðal fólks, sem sá i gegn- um holt og hæðir og bjó í nábýli við vofur og drauga. Hann var einrænn, sérvitur, hjátrúarfullur og löngum lítilsvirtur af mörgum, en hann átti trúnað almúgans. Sögumenn hans voru einkum almúgakonur, sem aldrei hefðu látiö sjá eftir sig skrifað blað, en þær sögðu Sigfúsi fræði sín, af því að hann trúði þeim og stóð í striði viö raunsæi og trúleysi nýrrar aldar. Þjóðsögur Jóns Árnasonar voru skráðar af alls konar fólki, bændum, húsfreyjum, prestum, alþingismönn- um, prófessorum og bókavörðum, — mig minnir að sýslumenn og amt- menn hafi skort í hópinn, — en Sigfús skrifaði meginhlutann af safni sínu Þjóðsógur eru alþjóðleg, alþýðleg og ævintýrarík bókmenntagrein..." — segir Björn Þorsteinsson. Teikning: Haukur Halldórsson. (Myndin er í bók- inni Trolls in Icelandic Folklore.) sjálfur eftir sögumönnum og fylgdi eflaust betur mæltu máli sinnar tíðar en flestir aðrir. Safn hans geymir mikinn auð íslenskrar tungu eins og hún var töluð fyrir iðn- byltinguna miklu. Þá „kepptust menn við í und og æð aö þurrka heyið", segir í Guð annast sína í I. bindi, bls. 5. Þannig heilsar þetta safn lifandi máls lesendum sínum. Sigfús drakk í sig gamla tímann meö móöurrnjólkinni og fórnaöi sér fyrir það eitt aö bjarga með penna sínum því sem hann gat af fornum fræðum, lífsstíl ogminningum. Hanh Bókmenntir Björn Þorsteinsson var kappsamur verkmaður að hverju sem hann gekk, en reyndi aldrei að safna öðrum gæðum en sögum og sögnum. Hann var við nám á Mööruvöllum og stundaði barna- fræðslu, en var öllum frjálsum stundum við skriftir og hefur látið eftirsigómælisauð. Kveikja að óendanleg- um auði listsköpunar Þjóðsögur eru alþjóðleg, alþýðleg og ævintýrarík bókmenntagrein, sem hefur verið kveikjan að óendanlegum auði listsköpunar allt frá Eddu og Grettlu til Gullna hliðsins og Hvarfs séra Odds á Miklabæ, einhvers ágætasta kvæðis eftir Einar Benediktsson. Listamenn hafa á öllum öldum sótt efnivið í þjóðsögur, bæöi í ljóð, leikrit, listdansa, málverk og tónverk, og á þessari öld hafa þær verið kvikmyndamönnum ótæmandi námur allt frá Walt Disney til Rósku. Menn skynja aldrei fegurðinatil fulls eftir stæröfræðilegum formúlum og mannlifið eftir handbókum i heimspeki, félagsfræði og sálar- fræði. Raunsæisstefur koma og hverfa, en rómantíkin blífur ásamt þjóðsögunni. Staðreyndir greina að grjót sé í klettum, fóður í grasi og H2O í vatni, en þessi fyrirbrigði nátt- úrunnar búa einnig yfir fegurð og afli. I þjóðsögunni birtist hinn tærasti skáldskapur og dýpsta raunsæi. Þessi hluti sagnasafnsins hans Sigfúsar hefst á sögum um guð og kölska, og eilífðarvistina í paradís og helvíti, og því lýkur meö sæbúa- sögum og kreddum um merkisdaga, en síðasta sögnin segir frá ástar- drykknum, tíkarblóöi, sem stúlkur gáfu piltum. „Urðu þeir þá ósjálf- ráðir af lostgirnd" og fjörugt frá- sagnarefni. Að baki dauðans dyrum Kölski er heldur umgengilegur í islenskum sögnum, auðginntur og orðheldinn, en efahyggjumenn fá harðan dóm hjá drottni i sögum Sig- fúsar. Þegar þetta er ritað er sýnd í Bíóbæ í Kópavogi kvikmyndin Að baki dauðans dyrum, og fjallar um leiðslur í heima framliðinna. Myndin virðist gerð eftir forskrift íslenskra þjóðsagna, og er efni hennar best sett fram hjá Sigfúsi í þætti af Eiríki í Snæhvammi, en hann var í leiðslu sinni um ríki dauðra í fjögur dægur. Ekkert er nýtt undir sólinni, og hug- myndir bandarískra kvikmynda- framleiðenda um lífið fyrir handan og hans Sigfúsar Sigfússonar eru hinar sömu. Annars eru fá ævintýri og leiðslu- sagnir í þeim hluta af sagnasafhi Sig- fúsar, sem birtist að þessu sinni. Þar segir mest af fyrirburðum, fjar- skyggni, draugum og forynjum og Uggja sumar frásagnirnar á mörkum glæpa- og hryllings- sögunnar. Menn virðast hafa drýgt verstu glæpi i blóra við hjátrúna. í in. b. (227—34) segir frá Gunnlaugi og Sólveigu, heimasætu á Brú í Jökuldal. Hann varð óvættinni Gunnlaugsbana að bráð frammi á fjöllum, en þar mun hafa verið að verki annar vonbiðill Sólveigar. — Bóndi drepur smala sinn í reiöikasti, og til verður draugurinn Tungu- Brestur (II. 323—29). Fræg er sagan um B jarna-Dísu, konuna, sem leitar- menn drápu, er þeir fundu hana á fjöllunum inn af Seyðisfirði eftir mannskaðabyl. Hún haf ði legið í fönn en haft brennivínskút og hangiket í nestið. Hún var víst við skál, en björgunarliðið hélt að hún væri gengin aftur, og óttinn við drauginn Bjarna-Dísu varð margra manna bani (H, 164—81). Enginn nema Sig- fús hefði komið mörgum sögunum á blað á þann hátt eins og hér er gert Viðmælendur Sigfúsar voru ekki nærri allir þjáðir af draugatrú, þótt margt bæri fyrir sjónir. Ein af söguhetjum hans var Ingunn Davíðs- dóttir fjarsýna. Um hana og Mekk- ínu, systur hennar, eru merkilegir þættir, m.a. Hrakningasaga Þor- steins í Götu. Hann hraktist í fárviðri í 11 dægur um Fljótsheiði eftir hrein- dýraveiði, en Ingunn gat fylgst með honum og sagt tíðindi í byggð. Það vildi svo til, þegar ég las þetta, barst mér bréf frá vini mínum sem stund- ar hreindýrabúskap í Alaska. Hann var þá að kynna sér þá tækni Eskimóa aö sjá hreindýrin á bak við fjöllin, en kvaðst ekki vera kominn langt í f ræðunum. Þótt stíllinn á safhinu hans Sig- fúsar liggi nærri töluðu máli, bregður þar stundum út af, og annarra „áraslög rjúfa kyrrðina" og hlátur vofunnar verður „líkastur hljómi í sprunginni klukku" (H. b. 65). Sagan Blendin heimsókn er höfð eftir Jóhanni stúdent Jónssyni kennara á Djúpavogi 1921, en er klukkan hljómaði í eyrum hans sat um stund annar snillingur suður í Hornafirði, Halldór Guðjónsson frá Laxnesi, en spurningin er: Barst hljómurinn á miUi? Oskar HaUdórsson cand. mag. f rá Kóreksstaðagerði í Hjaltastaða- þinghá hefur búið bækur Sigfúsar til prentunar og annast útgáfuna af stakri vandvirkni. Gunnar Harðarson: FKASÖGUÍi LJÓO Utg.: Svart 11 hvítu. Rvik., 1982.30 bls. Kápa: Eggert Pétursson. Orþunnt kver í svarthvítri kápu. • Litlir stafir, vart sjáanlegir í hring- iðu ósýmlegra Uta, heiti bókar: FRÁSOGUR, LJOÐ - og handan iðunnar, neðar, höfundarnafnið: Gunnar Harðarson. Á baksíðu stimpiUinn: Bókaútgáfan Svart á hvítu. Bókin útgefin í 300 tölusettum eintökum. A innsíðu titilblaðs sést að höfundur hefur áður gefið út bókina „15 smárar" (1980). Ljóðin, hvert öðru fegurra, eins og prinsessur,1 þrettán að tölu, raða sér á síðurnar í langri röð. Flest eru margar ljóðlín- ur, þau lengstu allt aö 60 linum, en styttrí ljóð á miUi sem hægurinn er aö haf a eftir í umsögn sem þessari: LÝSING. UOÐIUTLU KVERI Gunnar Harðarson hefur vaUð vandlega, ekkert orð er umfram og þeim raðaö á listilegan hátt sem einungis þeim er fært sem hafa hárnæma málskynjun. Gunnari tekst aö kveikja á lýsingum sínum svo að lesanda finnst hann staddur inni í ljóðinu — inni í veröld ljóðsins — hver svo sem þessi veröld er, sjalfsagt mismunandi hverjum og einum lesanda. Að þeirri hugsun víkur höfundur m.a. í ljóðinu I STILLUM VETRARINS: Bókmenntir RannveigG. Ágústsdóttir Morgunkyrrd. Kuldi. Gardarnir hvítir. Vid grindverkin öskutunnur í hnapp með nýja hatta. í sólgeisla, undir húsvegg leikur ung kona við börn sin tvo rauðklœdda hnoðra. Himinninn skýlaus, birtan svo hrein og fersk. Litlar, lifandi stjörnur þyrlast í loftnetin, trén og flétta skínandi slóðir í dúnmjúkan snjóinn. (14). , ... *? & Þú minnist er sastu í matsalnum síðla hausts. Umlukin öðrum laustþig hin lukta veröld sem greypt var í ásýnd hvers andlits er fyrirþig bar og breyttiþér sjálfum íglervegg sem röddþín fékk hvergi rofið. Þá leið þér í huga horfin stund. Þér varð lilið tilgluggans:...(21) Heimur ljóðanna er borgin, borgin í morgunsárið, um náttmál eða í önn dagsins. Sérkeniulegar lýsingar á vetri eru eins og ástaröður tU vetrar- ins, tU birtu í köldu skini. Það er einhver heiUandi fögnuður í ljóöunum. Það er sagt t.d.: „fegurð Utanna þennan glampandi dag" (Nútímaljóö bls. 15). Eða uppnafiö á Lýsingum II: „Þennan morgun, þegar kalt sólskin" o.s.frv. og síðar: „Gálaust sólskinið kveikir á ofni strætisins — skuggarnir brenna..." (18) Ljóðskáldið Gunnar málar heim sinn með oröum á hvíta örk og kveikir um leið ljós inni í okkur. Ljóð hans minna á knöpp kvæði atóm- skáldanna, formfögur, vandlát, um leið alveg fersk, sett saman á óvæntan hátt með myndum sem opna nýjan heim i hinum gamla. Það er ekki í þeim neinn rembingur tU aö vera öðru vísi eða f yndinn þegar þaö á ekki við, þau eru eins og varf ærnis- lega ný án þess aö ofbjóoa, forvitin glettin. Svona er t.d. ljóðið NÁTTMÁL:

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.