Morgunblaðið - 03.11.2003, Blaðsíða 16

LISTIR
16 MÁNUDAGUR 3. NÓVEMBER 2003 MORGUNBLAÐIÐ
Þegar þú ferðast
ferðastu þá með AVIS
Verð pr. dag kr. 2.900
M.v. lágmarksleigu 7 daga Opel Corsa eða sambærilegur
Við gerum betur
AVIS Sími 591 4000
www.avis.is
Ítalía
STUNDUM verður rýnirinn
meira en lítið hissa er hann lítur at-
hugasemdir um skrif sín. Þannig
vissi ég ekki á
mig veðrið er ég
las greinarkorn
Guðrúnar Jóns-
dóttur arkitekts
„Viðurkenning-
ingin sem
gleymdist í
blaðinu 30. októ-
ber. Hafði það á
tilfinningunni eft-
ir lestur hennar
að sú góða kona
hefði frekar fengið ávæning af rit-
smíð minni um Guðmundu Andrés-
dóttur í gegnum síma eða yfir kaffi-
bolla en lesið hana sjálf, og ef svo
hefur hún gert það í meira lagi
grunnfærnislega.
Ég á nokkur en þó ekkert svo
stórt stækkunargler að ég komi
auga á það í grein minni að ég haldi
þar fram að Guðmundu hafi ekki
verið sýndur neinn tiltakanlegur
sómi í lifanda lífi og ég gat yfirlits-
sýningar hennar í vestri sal Kjar-
valsstaða 1990 sérstaklega í lokin.
Þar að auki geri ég ekki ráð fyrir að
aðrir hafi á sínum tíma skrifað ít-
arlegar um þann eftirminnilega við-
burð, mærði raunar framkvæmdina í
bak og fyrir.
Orðrétt stendur í grein minni, „Þó
til umhugsunar að á þeim rúma ára-
tug sem Gumunda átti ólifaðan (eftir
nefnda sýningu) var henni að ég best
veit ekki sýndur neinn tiltakanlegur
sómi af hinu opinbera og hún með
öllu óþekkt utan landsteinanna.“
Hér greinir okkur Guðrúnu ein-
faldlega á um hvað tiltakanlegur
sómi af hinu opinbera sé í eðli sínu.
Sjálfum fannst mér til að mynda
engin tiltakanlegur sómi að vera út-
nefndur borgarlistamaður á sínum
tíma, fá um leið starfslaun til eins
árs á lægstu byrjunarlaunum fram-
haldsskólakennara, hrapa niður um
fimm launaflokka og þurfa að leggja
enn meira á mig sem einstæður fjöl-
skyldufaðir til að ná endum saman í
fjármálum. Var annar í röðinni sem
hlotnaðist heiðurinn, fékk raunar til-
tal fyrir að sækja ekki um árið áður
og viðkomandi aðilar sáu um að ég
gleymdi því ekki árið eftir. Hef aldr-
ei sóst eftir slíkum „tiltakanlegum
sóma, stríðir á móti listamannsstolti
mínu að vera settur í bás með byrj-
endum og öryrkjum. Þá tel litla nær-
ingu í heiðri og viðurkenningu nema
fylgi að geta helgað sig list sinni
ótruflaður af brauðstriti.
Aldrei hefði mér dottið í hug að
láta það frá mér fara, að á öllum
listamannferli sínum sem spannaði
60 ár hefði Guðmundu ekki verið
sýndur neinn tiltakanlegur sómi.
Hún var til að mynda í efri flokki
listamannalauna og kannski fékk
hún fleiri viðurkenningar. Hugðist
kanna það ítarlega en fann ekki
skrána frá sýningunni 1990, hún
ekki heldur til að Kjarvalsstöðum og
Guðmundu að engu getið í síðustu og
næstsíðustu útgáfu Íslenzkra sam-
tíðarmanna, eða öðrum heimildum
sem ég hef milli handanna. Að lokum
er ekki úr vegi að vísa til og minna á
að heil fimm ár liðu frá nefndri sýn-
ingu þar til Guðmunda var útefndur
borgarlistamaður svo ekki voru
menn hér tiltakanlega snöggir.
Fleiri orð óþörf hér um.
Engu
gleymt
Orð til Guðrúnar
Jónsdóttur
Bragi Ásgeirsson
Bragi
Ásgeirsson
MEÐAL þess sem rætt varum á nýafstöðnu Hugvís-indaþingi var siðfræði viðvarðveislu, rannsóknir
og útgáfu persónulegra heimilda, auk
þess sem fjallað var um ævisögur
skrifaðar í óþökk söguhetjunnar eða
aðstandenda hennar, enda hvor
tveggja málefni sem hafa verið áber-
andi í umræðunni að undanförnu. Í
erindi sem Guðni Th. Jóhannesson
flutti á föstudaginn var rakti hann
kosti og galla þess að skrifa ævisögur
annars vegar í þökk og hins vegar í
óþökk söguhetjunnar eða ættingja
hennar.
Guðni benti á að skilgreiningin um
það hvort ævisaga sé í þökk eða
óþökk einhvers hvíli í raun í höndum
viðfangsefnisins sjálfs. Þótt bók sé
skrifuð án samþykkis viðfangsefnis-
ins þýðir það ekki endilega að hún sé í
óþökk viðkomandi. Auk þess geta
ævisagnaritarar hafið vinnuna í þökk
viðkomandi en endað á að skrifa í
óþökk hans. Sem dæmi um þetta
nefndi Guðni bók Johns Cornwells
um Píus XII páfa. Þegar Cornwell hóf
rannsóknarvinnuna var það með sam-
þykki Páfagarðs en síðan taldi hann
sig komast að hlutum um páfann sem
hann varð að segja frá sem ekki féllu
Páfagarði í geð. Cornwell valdi hins
vegar að sýna fremur fræðigrein sinni
trúnað en viðfangsefninu.
Sannleiksleit og virðing
þarf að vera í fyrirrúmi
Meðal helstu kosta umbeðinna ævi-
sagna taldi Guðni tvímælalaust návíg-
ið við söguhetjuna sem fæst, aðgang-
ur að skjalasafni og bréfum. Ekkert
skrýtið væri við það að fjölskylda ein-
staklings, sem verið væri að skrifa um
í óþökk, vildi ekki leggja þeim ævi-
sagnaritara lið enda engin kvöð um
slíkt. Guðni taldi hverfandi líkur á því
að ævisaga sem skrifuð væri í þökk
einhvers raskaði ró viðkomandi eða
fjölskyldu hans, þótt ekki væri útilok-
að að hún gæti raskað ró annarra.
Helsti galli þess að skrifa bók í þökk
einhvers fælist í hættunni á því að
skrásetjari tengdist viðfangsefni sínu
of sterkum böndum og hefði ekki
lengur algjört frelsi til skrifta þar sem
honum fyndist hann á einhvern hátt
skuldbundinn viðfangsefni sínu.
Meginkosti þess að skrifa ævisögu í
óþökk taldi Guðni m.a. vera að afar
ólíklegt væri að slík bók yrði líkt og
löng minningargrein sem mærði við-
fangsefnið, helsti gallinn væri hins
vegar skertur aðgangur að heimild-
um. Meginniðurstaðan í erindi Guðna
var sú að skipting ævisagna eftir því
hvort þær væru skrifaðar í þökk eða
óþökk viðfangsefnisins væri í raun
óheppileg og ófullnægjandi, því við
mat á ævisögum væri mun mikilvæg-
ara að meta hvort skrásetjarinn hefði
hreinskilni og sannleiksleit að leiðar-
ljósi, auk þess að bera virðingu fyrir
viðfangsefni sínu. En eins og Guðni
benti á einskorðast skortur á sann-
leiksleit ekki bara við verk sem skrif-
uð eru í óþökk einstaklings.
Á málstofunni Brenndu bréfið!,
sem fram fór á laugardaginn, voru
fjórir frummælendur. Í máli Helgu
Kress, sem var fundarstjóri fyrri
hluta málstofunnar, kom fram að hug-
myndin að málstofunni hefði kviknað
á síðasta Hugvísindaþingi fyrir tveim-
ur árum í tengslum við aukna rann-
sókn og útgáfu bréfa Vesturfara, en
það voru þau Helga og Úlfar Braga-
son sem stóðu fyrir þeirri málstofu á
sínum tíma. Í erindi sínu fjallaði Úlfar
einmitt um rannsóknir sínar á bréfum
Vesturfarans Jóns Halldórssonar, en
Úlfar vinnur um þessar mundir að út-
gáfu valinna bréfa Jóns.
Að sögn Úlfars er það langt um lið-
ið síðan Jón og bréfavinir hans féllu
frá, auk þess sem ekkert sé í bréf-
unum sem meitt gæti minningu
þeirra, að það geti varla talist siðferði-
leg spurning heldur fremur fræðileg
hvort eftirlátin bréf Jóns séu notuð
sem heimild. Heimildarþátturinn er
einmitt mikilvægt atriði því lestur
Ameríkubréfa er að mati margra
fræðimanna beinasta leiðin til að
hlýða á innflytjendur, sem ekki eru
lengur í tölu lifenda, lýsa lífsreynslu
sinni og hvernig sú reynsla hafði áhrif
á þá. Þannig getur lestur einkaskrifa
hjálpað nútímafólki til að skilja sögu-
leg tímabil.
Jón Karl Helgason fjallaði um orð-
ræðu ástarbréfa út frá vinnu sinni
með bréf sem gengu milli langömmu
hans og langafa í tilhugalífi þeirra.
Hann lýsti því hvernig hann vann út-
varpsþátt upp úr bréfunum og síðar
bókina Næturgalann sem út kom
1998. Meginniðurstaða Jóns varðandi
vinnu fræðimanna með persónulegar
heimildir laut að því að framkoma
fræðimannsins og meðhöndlun á efni-
viðnum segði meira um fræðimann-
inn sjálfan en viðfangsefnið. Jón lagði
áherslu á gildi tímans í tengslum við
vinnu með heimildir, því með tíman-
um væri sífellt minni hætta á að heim-
ildir gætu sært eftirlifendur. Hann
lagði einnig mikla áherslu á mikilvægi
þess að persónulegar heimildir varð-
veittust þar sem þær veittu oft allt
aðra sýn en opinberar heimildir.
Erindi sitt nefndi Helga „Maður
lætur ekki hvern sem er lesa dagbók
sína“ og þar fjallaði hún um persónu-
legar heimildir við rannsóknir á ævi
og sögu kvenna. Hún velti upp þeirri
spurningu hvort konur væru gjarnari
á að eyða eða vilja láta eyða persónu-
legum skjölum á borð við bréf sín og
dagbækur. Hún benti auk þess á að í
flestum útgáfum þeirra bréfa og dag-
bóka sem hún hefði verið að rannsaka
væri lítið sem ekkert rætt um sið-
ferðileg álitamál varðandi útgáfuna
sjálfa.
Sigurður Líndal gerði persónu-
vernd látinna manna að umtalsefni í
erindi sínu og vék síðan að þeim gögn-
um sem einstaklingar afhenda söfn-
um. Í máli hans kom fram að gögn
sem afhent eru safni til eignar eða
varðveislu án sérstakra kvaða séu að-
gengileg öllum til birtingar eða rann-
sókna innan þeirra marka sem höf-
undarlög setja. Í umræðum sem fram
fóru að loknu erindi Sigurðar varpaði
Halldór Guðmundsson fram þeirri
spurningu hvort afhending gagna til
safns jafngilti birtingu. Sigurður
svaraði því til að hann hefði sjálfur
hnotið um þetta atriði í lögfræðiáliti
Erlu S. Árnadóttur lögmanns sem
unnið var að beiðni Landsbókasafns
Íslands – háskólabókasafns og birtist
í Morgunblaðinu sl. föstudag.
Sigurður benti á að samkvæmt 2.
grein höfundarlaga frá árinu 1972
teldist verk gefið út „þegar eintök af
því eru með réttri heimild og í álits-
verðum fjölda boðin opinberlega til
sölu, láns eða leigu eða þeim er dreift
til almennings með öðrum hætti“ og
verk teldist birt „þegar það er með
réttri heimild flutt eða sýnt opinber-
lega eða eintök af því hafa verið gefin
út, eins og segir í 2. mgr.“ Sigurður
benti á að auðvitað mætti deila um
það hvað það merkti að sýna opinber-
lega, en taldi hæpið að það jafngilti
birtingu þótt verk væri lagt fram í
bóka- eða skjalasafni þar sem allir
mættu skoða það.
Mikilvægt að traust ríki
Í framhaldinu spratt upp umræða
um hvenær fræðimönnum væri heim-
ilt að vitna til verka. Hefð er fyrir því
að hver sem er megi vitna í áður birt
verk, en ætli einhver að vitna til
óbirtra verka beri að leita samþykkis
höfundar eða þeirra sem fara með
höfundarréttinn, s.s. eftirlifandi ætt-
ingja. Þannig benti Halldór t.d. á að á
Landsbókasafninu væri að finna tvö
handrit sem Halldór Laxness hefði
aldrei hugsað til útgáfu og tæplega
væri hægt að líta á þau sem útkomin
verk þótt þau væru geymd á opinberu
safni.
Í pallborðsumræðum sem Jón
Ólafsson stýrði tóku þátt Erla Hulda
Halldórsdóttir, Salvör Nordal, Þór
Whitehead og Halldór Guðmundsson.
Í umræðunni um nálgun fræðimanna
á persónulegum heimildum voru allir
á einu máli um að meginatriðið væri
að nálgast heimildirnar af heiðarleika
og vandvirkni. Þannig lagði Halldór
áherslu á að smekkvísi viðkomandi
fræðimanns og mat hans á því hvað
beinlínis ætti erindi í t.d. ævisögu,
virðing hans fyrir viðfangsefninu og
sanngirni væru lykilatriði í allri með-
höndlun fræðimanna á heimildum.
Þór benti á að ákveðinn klofningur
virtist lengi hafa einkennt hina ís-
lensku þjóðarsál, þar sem oft væri
ráðist harkalega að fólki í lifanda lífi á
meðan gagnrýni á látinn mann teldist
óviðeigandi. Hann benti á að hefðin í
Bretlandi væri sú að þar væri fjallað
um fólk á sama hátt hvort sem það
væri lífs eða liðið. Þór taldi ýmis
merki þess að sú hefð væri einnig að
ryðja sér til rúms hér á landi og sagð-
ist ánægður með að vonandi væri að
koma fram ný tegund ævisagna á Ís-
landi, hin gagnrýna ævisaga. Í máli
bæði Salvarar og Erlu kom fram að
þær sæju ekki ástæðu til að óttast
hina gagnrýnu ævisögu ef hún væri
unnin af virðingu og sanngirni.
Í máli Erlu kom fram að bréf og
dagbækur eru nauðsynlegar og ein-
stakar heimildir til þess að varpa ljósi
á horfinn heim og tíma. Hún lagði
áherslu á að varla væri hægt að skrifa
ævisögu án þess að særa einhvern og
því væri alltaf spurning hvort það
væri þess virði, væri eitthvað í við-
komandi bréfum og dagbókum sem
skipti sköpum í lýsingu á viðkomandi
einstaklingi og varpaði nauðsynlegri
sýn á æviþátt hans. Erla benti á að
fólk hefði afar mismunandi hugmynd-
ir um hvað teldist einkamál og eins
hvað ylli hneykslun. Þátttakendur
voru á einu máli um að mikilvægt
væri að fólk færi ekki í stórum stíl að
brenna verðmætar heimildir, sem
væru oft besti spegill á liðinn tíma. Til
að koma í veg fyrir það væri hins veg-
ar mikilvægt að ákveðið traust ríkti
milli fræðimanna, viðfangsefnis
þeirra og lesenda.
Brenndu bréfið!
Á Hugvísindaþingi
sem fram fór um
helgina kenndi
margra grasa. Meðal
þess sem rætt var um
voru ævisögur og
siðfræði við varð-
veislu, rannsóknir og
útgáfu persónulegra
heimilda. Silja Björk
Huldudóttir hlýddi
á fróðleg erindi og
fjörlegar pallborðs-
umræður.
Morgunblaðið/Árni Torfason
Pallborðið: Jón Ólafsson, Halldór Guðmundsson, Þór Whitehead, Salvör Nordal og Erla Hulda Halldórsdóttir.
silja@mbl.is
Rottuholan nefn-
ist fyrsta skáld-
saga Björns Þor-
lákssonar. Björn
sendir lesandann
í sálfræðilega
spennuferð með
Jens Blórdal,
starfsmanni í
vetnisverksmiðju,
sem sér drauga í hverju horni.
Hann virðist ekki hafa neitt hlutverk
í lífinu og er í sífelldri leit að fortíð
sinni, sérstaklega móður sinni,
sem hann kynntist aldrei. „Hröð at-
burðarás einkennir þessa mein-
fyndnu sögu sem lætur engan
ósnortinn. Hún er öðruvísi ást-
arsaga. Kímnigáfan er þó aldrei
fjarri enda ekkert svo sárgrætilegt í
tilverunni að ekki megi brosa að því
á góðum degi,“ segir í frétt frá út-
gefanda.
Höfundur er fréttamaður á Rík-
isútvarpinu, en hann hefur áður
gefið út smásagnasafnið Við.
Útgefandi er bókaútgáfan Tindur.
Bókin er 150 bls. Kápuhönnun:
Sumarliði E. Daðason. Verð: 3.880
kr.
Skáldsaga