Morgunblaðið - 27.09.2004, Qupperneq 12

12 MÁNUDAGUR 27. SEPTEMBER 2004 MORGUNBLAÐIÐ
MINNSTAÐUR
Sími 594 6000
Dísilvélar
Loftkældar dísilvélar frá Yanmar
3 til 10 Hö m/án rafstarts
Þegar komið er inn í Búvélasafnið áHvanneyri fylgir maður á táknræn-an hátt sporum sem máluð hafa ver-ið í gólfið. Fyrst eru það mannsspor,
síðan hófaför, þá för eftir hjól úr járni og að
síðustu eftir gúmmídekk. Þannig er sögu
landbúnaðarins fylgt eftir í gegnum safnið.
Sögu Búvélasafnsins má rekja til ársins
1940 þegar ákveðið var með lögum að setja á
fót safn sem sýndi það sem nýjast væri í land-
búnaðartækjum. Bjarni Guðmundsson
ábyrgðarmaður Búvélasafnsins sagði að það
hefði tekist í nokkra mánuði.
„Ástæðan var sú að tækniþróunin var svo
ör á þessum tíma að fljótlega urðu gripirnir
minning um það sem var,“ sagði hann. „Þetta
varð til þess að ákveðið var að leggja áherslu
á að hægt yrði að sjá tækniþróun landbún-
aðarins frá því að hann breytist úr hreinu
handverki.“
Vélar og tæki safnsins hafa fallið til með
ýmsum hætti. Mörg þeirra eru frá Hvanneyri,
en önnur hafa verið gefin safninu eða lánuð.
Innlend hönnun verðmæt
„Á árunum 1973 til 1974 var byrjað að
skerpa á söfnun véla og tækja og árið 1987
var safnið fyrst opnað almenningi. Jafnt og
þétt hefur verið reynt að auka við safnið og
bæta það. Auðvitað byggist safnið mikið á
gripum sem hafa verið fluttir inn til landsins
og eru alþjóðlegir, en við leggjum okkur eftir
að safna innlendri hönnun. Elsti gripurinn á
safninu er danskur akurplógur frá 1851 frá
Fitjum í Skorradal. Einn merkasta gripinn á
safninu tel ég þó vera dengingarvél, en það
var Guttormur Jónsson í Hjarðarholti í Döl-
um sem smíðaði hana um 1905. Menn höfðu
dengt ljái í höndunum, en hann hefur haft
áhuga á að létta sér verkið. Ég er ekki viss
um að vélin hafi komið að miklu gagni. Þó
urðu deilur um hana sem náðu alla leið suður í
Stjórnarráð. Fráfarandi skólastjóri hafði
fengið vélina á safnið, en við skólastjóraskipti
risu upp deilur um hver ætti hana.
En vélin er dæmi um viðleitni til nýsköp-
unar. Fleiri menn fundu upp ný tæki eða betr-
umbættu erlenda hönnun. Til dæmis Torfi í
Ólafsdal sem lagaði danskan akurplóg að ís-
lenskum jarðvegi og íslenska hestinum. Bæði
var jarðvegurinn grunnur og hesturinn smá-
vaxinn og taka þurfti tillit til þess. Á safninu
eru einnig tvær gerðir af plógum sem Lúðvík
Jónsson hannaði um 1925 og notaði til skiptis.
Þeir eru einmitt smíðaðir með tilliti til jarð-
vegsins og stærð hestanna.
Annars segir Bjarni tímabil hestsins í ís-
lenskum landbúnaði ekki hafa verið langt, eða
frá 1880–1890 til 1945. Þá hafi vélaöldin rutt
sér hratt til rúms. Á safninu er dráttarvél frá
1920, elsta varðveitta dráttarvélin á Íslandi,
og er hún í ótrúlega góðu ásigkomulagi.
Frá ristuspaða til þúfnabana
„Á þessum tíma töldu menn þúfnabanann
framtíðina. Þessi vél, sem var um 8 tonn á
þyngt og ýmist tætti eða tróð niður þúfurnar
til að hægt væri að slétta túnin, gaf jörðum
eins og Korpúlfsstöðum, Blikastöðum og
Lágafelli mikið forskot. Áður hafði verið not-
aður einfaldur torfristuspaði til þessa verks
svo munurinn var mikill. Þetta voru ekki stór-
ar jarðir, en með sléttum túnum, markaðinn
við bæjardyrnar og góðan aðgang að vinnuafli
urðu þær stórbýli. En þúfnabaninn nýttist
ekki vel því erfitt var að flytja hann um lang-
an veg. Þess vegna urðu léttari gerðir slíkra
véla betri kostur og búnaðarfélögin sem voru
að skjóta upp kollinum tóku sig saman og
keyptu þær og lánuðu bændum. Með þeim má
segja að upphaf túnræktunar á landinu hafi
byrjað.
Búvélasafnið er til húsa í aflögðu kennslu-
verkstæði á Hvanneyri sem komið er til ára
sinna. Bjarni segir að draumurinn sé að kom-
ast í betra húsnæði. Safnið á um helmingi
fleiri tæki en komast fyrir á sýningarsvæðinu,
en stefnan er að geta skipt þeim reglulega út.
Hvað er kaupakona?
„Við leggjum áherslu á að bjarga sögu-
legum verðmætum,“ sagði hann. „Þar á ég
jafnt við tæki og annað sem fylgir þeim svo
sem myndir, bæklinga, leiðbeiningar um notk-
un tækjanna og annan fróðleik. Sem dæmi má
nefna að hér á safninu er Massey Ferguson
árgerð 1949. Þetta var mjög algeng vél hér á
landi og við höfum reynt að safna öllum þeim
tækjum sem fylgdu henni til að geta sýnt
hvernig hún var notuð.“
Á meðan á spjallinu stóð voru nokkur börn
að skoða safnið og dundu spurningarnar á
Bjarna. Tveir strákar höfðu mikinn áhuga á
gömlu traktorunum en vildu helst vita hvað
safnið hafi þurft að borga fyrir þá. Þeim þótti
merkilegt að flesta hefði safnið fengið að gjöf.
Einnig kom Sigmar Gunnarsson í Rauðanesi
færandi hendi og færði Bjarna ljáblöð úr gam-
alli sláttuvél.
„Ég finn fyrir vaxandi áhuga fólks á safn-
inu, ekki síst ungs fólks,“ sagði Bjarni. „Mér
finnst það gott svo fólk fjarlægist ekki of mik-
ið fortíðina. Þegar ég var eitt sinn að sýna
ungu fólki safnið og benti á að þýsku drátt-
arvélarnar hafi allar haft kaupakonusæti
spurði einn drengjanna: Hvað er kaupakona?
Er það svona kona sem maður kaupir? Þarna
sérðu,“ sagði Bjarni brosandi, „svona breytist
málskilningurinn með nýjum tímum.“
Áhersla lögð á að bjarga sögulegum verðmætum
Morgunblaðið/Ásdís Haralsdóttir
Vaxandi áhugi Bjarni Guðmundsson, ábyrgðarmaður Búvélasafnsins á Hvanneyri. Í bak-
grunni eru börn að prófa gamlan Fordson-traktor.
www.buvelasafn.is
asdish@mbl.is
ALLT frá árinu 1974 hefur Kiwanis-
umdæmið á Íslandi þriðja hvert ár
staðið fyrir landssöfnun með sölu á
K-lykli til stuðnings geðsjúkum á Ís-
landi undir kjörorðinu Gleymum
ekki geðsjúkum. Dagana 7.–10.
verður haldin landssöfnun undir
kjörorðinu Lykill að lífi og mun
ágóði söfnunarinnar renna til Geð-
hjálpar og barna- og unglingageð-
deildar Landspítalans. „Tilgangur-
inn með K-deginum svokallaða er að
safna fé til þess að stuðla að end-
urhæfingu geðsjúkra og vekja þjóð-
ina til umhugsunar um málefni geð-
sjúkra og þá þörf sem er á
úrbótum,“ segir Eyjólfur Sigurðs-
son, framkvæmdastjóri Kiwanis Int-
ernational og fyrrverandi heimsfor-
seti hreyfingarinnar, en hann átti á
sínum tíma einmitt frumkvæðið að
því að Kiwanis-hreyfingin á Íslandi
hóf að standa fyrir landssöfnunum.
Að sögn Eyjólfs er hreyfingin á
Íslandi afar virk, en samtals starfa
um þúsund manns innan hennar.
Spurður hvers vegna sér hafi fund-
ist mikilvægt að standa fyrir lands-
söfnun segir Eyjólfur að meiri ár-
angur náist þegar unnið er að
stórum verkefnum og þess vegna
fleiri sem njóti góðs af, en nefna má
að á síðustu þrjátíu árum hafi hreyf-
ingin samtals safnað um 200 millj-
ónum króna á núvirði til handa geð-
sjúkum. „Auk þess taldi ég
mikilvægt fyrir hreyfinguna sjálfa
að starfa öðru hverju saman á lands-
vísu því það styrkir hana innbyrðis.
Raunar er samstarfið milli Kiwanis-
klúbba afar náið hér á landi og oft
sem tveir eða þrír klúbbar starfa
saman að einstökum verkefnum.“
Eyjólfur hefur starfað á vegum
Kiwanis-hreyfingarinnar síðustu
fjóra áratugi og var raunar einn
stofnenda hreyfingarinnar hér á
landi árið 1964. Allt frá stofnun hef-
ur hann verið virkur í starfi hreyf-
ingarinnar og var t.d. umdæmis-
stjóri samtakanna hér á landi. Árið
1975 tók hann sæti sem fulltrúi Ís-
lands í stjórn Evrópusamtaka Kiw-
anis þar sem hann sat í sjö ár og
gegndi síðan starfi Evrópuforseta
1982–83. Eyjólfur var kosinn fulltrúi
Evrópu í heimsstjórn hreyfingar-
innar árið 1988 og sat í þeirri stjórn
til 1996, þar af heimsforseti 1995–96.
Í framhaldinu var hann beðinn að
setja upp fyrstu skrifstofu hreyfing-
arinnar í Evrópu, sem staðsett er í
Gent í Belgíu og starfaði þar í sex og
hálft ár.
Ráðinn framkvæmdastjóri
alheimshreyfingar Kiwanis
Í fyrra var beðinn að um að taka
við höfuðstöðvum hreyfingarinnar í
Indianapolis og gerast aðalfram-
kvæmdastjóri fyrir heimsstarfið.
Starf hans þar felst í því að stýra öll-
um framkvæmdum heildarsamtak-
anna og hafa yfirumsjón með starfi
hreyfingarinnar, en þess má geta að
alls starf um 300 þúsund manns inn-
an hreyfingarinnar í nálægt hundr-
að löndum og árlega standa Kiw-
anis-klúbbar í heiminum fyrir á
annað hundrað þúsund verkefnum.
Aðspurður hvers vegna Kiwanis-
hreyfingin hafi orðið fyrir valinu
sem starfsvettvangur svarar Eyjólf-
ur að hann hafi ávallt haft gaman af
að vinna með fólki. „Þegar ég leidd-
ist út í það að taka við störfum fyrir
Kiwanis-hreyfinguna í Evrópu þá
vakti samstarf þjóða mikinn áhuga
minn. Fljótlega áttaði ég mig á því
að heimurinn er afskaplega marg-
brotinn og mér fannst spennandi
verkefni að taka þátt í því að sam-
eina þjóðir undir merkjum Kiwanis.
Í starfi mínu hef ég þvælst um allan
heim og heimsótt 76 lönd. Á þessum
ferðum mínum hef ég séð ótrúleg-
ustu hluti og það hefur drifið mig
áfram að sjá hve víða þarf að koma
til aukin aðstoð og skilningur, ekki
síst í þágu barna en kjörorð Kiwanis
eru einmitt Börnin fyrst og fremst.“
Eitt þeirra verkefna sem Eyjólfur
segist hafa haft einna mesta ánægju
af að vinna við á vegum Kiwanis er
heimsverkefni sem fól í sér að eyða
joðskorti í heiminum. „Kiwanis-
hreyfingin tók árið 1992, í samstarfi
við Barnahjálp Sameinuðu þjóð-
anna, að sér að eyða joðskorti í
heiminum, en verkefninu lýkur að
öllum líkindum formlega á næsta
ári, þó að vissulega verði haldið
áfram að huga að málinu. Þegar við
hófum verkefnið bjuggu 140 ríki við
joðskort, sem var grafalvarlegt mál
þar sem joðskortur er algengasta
orsök þess að börn fæðist andlega
fötluð í heiminum og þar sem joð-
skortur hefur verið mestur hefur
greindarvísitala þjóða lækkað um
allt að 15% sem hefur eðlilega haft
afar neikvæð áhrif á efnahag
þeirra,“ segir Eyjólfur og nefnir að
nú þegar hafi Kiwanis-hreyfingin
lagt fram um 90 milljón dala til
verkefnisins. Hvað útfærslu verk-
efnisins varðar segir Eyjólfur þá að-
ferð notaða að blanda joði í mat-
arsalt, enda sé það einfaldasta
aðferðin til að ná til sem flestra. En
þó að flestum megi vera ljóst hve al-
varlegar afleiðingar joðskortur get-
ur haft segir Eyjólfur það alls ekki
hafi gengið þrautalaust fyrir sig að
sannfæra saltframleiðendur og yf-
irvöld í löndum á borð Indland og
Pakistan um mikilvægi þess að joð-
blanda salt og hagsmunir framleið-
enda á stundum verið teknir fram
yfir hagsmuni þjóða.
Annað heimsverkefni
Aðspurður hvaða verkefni taki við
þegar joðverkefninu lýkur á næsta
ári segir Eyjólfur það enn óljóst.
„Það eina sem er öruggt er að við í
Kiwanis-hreyfingunni munum taka
að okkur annað svona heimsverk-
efni. Við erum að skoða margvísleg
verkefni og hugsanlegt er að við ein-
beitum okkur að fræðslumálum
barna, enda teljum við fræðslu
þeirra grundvallaratriðið í allri
framþróun í heiminum. Við höfum
þó enn ekki tekið neina formlega
ákvörðun um framhaldið, en það er
ljóst að það er úr nægum verkefnum
að velja.“
Landssöfnun Kiwanis-hreyfingarinnar til styrktar geðsjúkum fer fram dagana 7.–10. október
Mikilvægt fyrir hreyfinguna
að starfa saman á landsvísu
Morgunblaðið/Þorkell
Eyjólfur Sigurðsson, framkvæmda-
stjóri Kiwanis International.
VESTURLAND