Morgunblaðið - 27.09.2004, Síða 16

16 MÁNUDAGUR 27. SEPTEMBER 2004 MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
...rétt milljónum barna lykilinn að betri framtíð
Skráðu þig sem HEIMSFORELDRI í síma 575 1520 eða á www.unicef.is
fiÚ GETUR...
Tryggjum hverjum barni
heilsuvernd, menntun, jafnrétti, umhyggju
EFLUM MANNÚÐ
c
o
n
c
e
p
t
Það er svo margt ef að er gáð,
sem um er þörf að ræða.
Eitt er virt, en annað
smáð,
ótal sárin blæða.
Í veröld mörg er hildin
háð,
helst vilja allir græða.
Það bitnar á börn-
unum okkar. Þessi
setning er mörgum
munntöm um þessar
mundir. Hún vekur til
umhugsunar, eða
hvað?
Það bitnar á börn-
um okkar og barna-
börnum, ef uppeldi
þeirra og menntun er
vanrækt. Það bitnar á
börnum okkar og
barnabörnum ef kenn-
arastarfið verður
hornreka í samfélag-
inu.
Ungt fólk streymir í
Kennaraháskólann með háar hug-
sjónir um það starf sem bíður þess.
Það menntar sig og undirbýr fyrir
kennarastarfið sem það hefur valið
sér. Það tekur kennarapróf og hef-
ur störf fullt af gleði og áhuga. En
hvað svo?
Þetta unga fólk er að efna til
hjónabands eða sambúðar, stofna
heimili, eignast fjölskyldu, jafn-
framt því að greiða námslánin. En
þá kemur babb í bátinn. Það er svo
rýrt og fátæklegt sem upp úr launa-
umslaginu kemur. Það dugar svo
skammt til þess að mæta útgjöld-
unum. Hvað er þá til ráða?
Jú, það liggur nokkuð beint við.
Hætta kennslunni og fara í annað
starf, eitthvað sem ekki er tengt
uppeldi eða umönnun barna. Það
bjóðast ótal störf sem enga sér-
menntun þarf til að gegna og eru
betur launuð. Þá er bara að hætta
vandmeðförnu, erfiðu og erilsömu
kennarastarfi og haska sér út á
hinn almenna vinnumarkað. Gott,
segir samkeppnisþjóðfélagið. – En
þetta bitnar á börnum okkar og
barnabörnum! Er það ekki allt í
góðu lagi?
Allmargir kennarar þrauka í
starfinu, þreyttir af vinnuálagi, sár-
ir við samanburð ýmissa annarra
sérmenntaðra stétta, sem eru
margar hverjar betur launaðar og
starf þeirra hærra metið til fjár. Þá
svíður undan óréttlætinu, finnst
starf sitt niðurlægt, en þrauka
samt.
Þetta grefur undan starfsgleði
þeirra og þeir skila þess vegna ekki
eins góðu verki og þeir myndu ann-
ars gera. Og þetta bitnar á börnum
okkar og barnabörnum.
Störf eru metin til launa. Kenn-
arastarfið er þar lágt metið. Sveit-
arfélögin eru vanmáttug að greiða
meira fyrir þau. Tekjustofnar
þeirra leyfa ekki meiri útgjöld.
Engir peningar til að skapa betri
skóla! Svona er lífið. Og það bitnar
á börnum okkar og barnabörnum.
Skattar skulu lækka og sam-
félagsþjónustan minnka, segir sam-
keppnisþjóðfélagið.
Lækkandi skattar og
minnkandi greiðslur til
ríkis og sveitarfélaga
veldur fjárskorti
þeirra. Þau skortir fé
til að sinna kröfum vel-
ferðarsamfélagsins,
þeirra á meðal kröf-
unni um góðan og skil-
virkan skóla. Allt í lagi,
segir samfélag gróða-
hyggju einstaklingsins.
Lækkum bara skatt-
ana! Það er málið! En
það bitnar á börnum
okkar og barnabörnum.
Góður skóli kostar
peninga. Kennarastarf
rétt metið til launa, svo
að það verði eftirsókn-
arvert og stuðli að virð-
ingu fyrir þessu starfi,
kostar peninga. Það
kallar á auknar tekjur
sveitarfélaga, hærri skatta og
greiðslur til hin opinbera. En það
vilja margir samferðamenn okkar
hvorki heyra né sjá. Og það bitnar
á börnum okkar og barnabörnum.
Oft er sagt, að það séu nógir pen-
ingar til í þjóðfélaginu. Það er
sennilega rétt. Mýmörg dæmin
benda til þess. Þeim er bara svo
skelfilega misskipt. Það eru svo fá-
ir, sem spyrja: Hvernig samfélag vil
ég hafa, hvað þarf að gera til þess
að halda uppi raunverulegu velferð-
arþjóðfélagi? Hvernig vil ég t.d. að
búið sé að íslenskum börnum.
Hvert á öryggi þeirra manna að
vera sem verða sjúkdómum að
bráð, örorku og umkomuleysi?
Hvað um þá sem verða undir í mis-
kunnarlausri samkeppni gróðaafl-
anna?
Kemur ekki mál við mig ef skatt-
arnir eru bara lágir, greiðslurnar til
samfélagins sem minnstar og út-
gjöldin til samfélagsþjónustunnar
og velferðasamfélagsins eru tak-
mörkuð sem mest. Þetta er svarið
hjá alltof mörgum. En þetta viðhorf
bitnar á börnum okkar og barna-
börnum.
Þau verða mörg sárin sem blæða
þegar svona hugsunarháttur verður
ríkjandi. Það verða aldrei allir sem
græða. Einhverjir verða fót-
umtroðnir og liggja lemstraðir í
valnum. Og það getur bitnað á
börnum okkar og barnabörnum. Er
ekki ástæða til að hugleiða það?
En það myndi ekki bitna á börn-
um okkar og barnabörnum, ef kjör
kennara yrðu bætt, kennarastarfið
metið að verðleikum og við hefðum
glaða og orkuhlaðna kennara að
störfum. Getur ekki verið að það sé
einmitt það sem við raunverulega
viljum?
Það bitnar á börn-
unum okkar!
Hörður Zóphaníasson fjallar
um kennaraverkfallið
Hörður Zóphaníasson
’Störf eru met-in til launa.
Kennara-
starfið er þar
lágt metið.‘
Höfundur er ellilífeyrisþegi,
afi og langafi.
NÚ ER hið illræmda verkfall
grunnskólakennara skollið á, tæplega
hálfu ári eftir að fyrri samningur féll
úr gildi og kennarar urðu í raun
samningslausir. Hvað hefur áunnist á
þessum tíma? Sveitarfélögin eiga enn
enga peninga til að mæta kröfum
kennara, sem mörgum þykja enn of
metnaðarfullar. Eru kennarar að
stefna stöðugleikanum í
voða með óraunhæfum
kröfum? Kennarar
lögðu af stað með kröf-
una um 250.000 kr.
byrjunarlaun árið 2007.
Síðan þá hafa kennarar
dregið talsvert úr þrátt
fyrir að kannanir sýni
að 250.000 sé síst of
hátt og fjarri því að
vera úr takti við það
sem gengur og gerist á
vinnumarkaðnum í dag.
Til dæmis sýna nýjustu
tölur VR að grunnlaun
háskólamenntaðs fólks
á vinnumarkaðnum í dag liggja al-
mennt á bilinu 230–300.000 kr. Hví
ættu kennarar með þriggja ára há-
skólamenntun að sætta sig við
minna?
Ljóst er að sveitarfélögin telja sér
ekki unnt að teygja sig lengra en þau
hafa nú þegar gert með marg-
umræddu tilboði sem felur í sér auk-
inn kostnað til reksturs grunnskól-
anna upp á tæp 17% miðað við árslok
2007. Í raun feldur sú tala í sér mjög
takmarkaða kjarabót fyrir kennara,
fyrir tvær sakir.
Í fyrsta lagi er ljóst að verðbólgan
mun éta sinn skerf á komandi árum,
til dæmis hefur verðbólgan þegar
vaxið um 2% síðan samningar voru
lausir í apríl, dágott veganesti það!
Þau 5–10% af hækkuninni (á 3 ára
tímabili) sem eftir verða eiga svo að
skila sér inn í launastigann þannig að
kjör þeirra yngri batni mest, á kostn-
að þeirra eldri sem jafnvel standa
nánast í stað.
Í annan stað eru reiknaðar inn í
þessi 17% kerfisbreytingar sem vafi
leikur á að skili sér í hærri launum
kennara.
Betur geta sveitarfélögin ekki boð-
ið og bera þar fyrir sig
meintan fjárskort og
ófullnægjandi framlög
úr ríkissjóði, framlög
sem þau þó kusu sjálf að
gera endanlegan samn-
ing um við ríkið á sínum
tíma, þrátt fyrir aðvar-
anir KÍ. Hver er þá
lausnin? Eiga kennarar
að sætta sig við nánast
óbreytt kjör vegna um-
deildra ákvarðana sveit-
arfélaganna í samn-
ingum við ríkið á sínum
tíma?
Kjaradeilan milli
grunnskólakennara og sveitarfélag-
anna er í raun aðeins toppurinn á ís-
jakanum. Lausnin felst í mun veiga-
meiri atriðum heldur en vinnu-
tímaskilgreiningum og prósentum.
Vissulega hefur nokkur árangur
náðst á síðustu árum og laun kennara
hafa hækkað nokkuð, þó aðeins sam-
fara því sem ábyrgðin og álagið hafa
stóraukist og skólaárið lengst. Teljast
aukin laun fyrir aukna vinnu launa-
hækkun? Blikur eru á lofti, óánægja
meðal kennara er víðtæk og fáir sáttir
við þau kjör sem nú eru í boði. Grunn-
skólarnir búa við fjárskort, um það er
ekki deilt. Haldið er fast í hverja
krónu og allt svigrúm nýtt til hins ýtr-
asta hvað varðar húsnæði og kennslu-
aðbúnað, vart til hagsbóta, hvorki fyr-
ir nemendur né kennara. Eigi
sveitarfélögin að bæta aðstöðu í skól-
unum samhliða því að leiðrétta kjör
kennara liggur í augum uppi að
tekjur þeirra verða að aukast veru-
lega.
Flestir virðast sammála um það að
meira fjármagn þarf til að reka
grunnskólana sómasamlega, en þrá-
teflið er algert þegar kemur að því að
ákveða úr hvaða vasa þeir peningar
eiga að koma.
Allir eru sammála um það að ís-
lenskir skólar eigi að vera í fremstu
röð á heimsvísu og vissulega er efni-
viðurinn til staðar til að svo geti orðið.
En framfarirnar verða ekki ókeypis!
Til að ná góðum árangri þarf góða að-
stöðu og mikla vinnu, góð aðstaða og
mikil vinna mun kosta peninga. Aukin
hæfni kennara, opnari skóli, betri
kennslugögn og fjölbreyttari kennslu-
hættir svo eitthvað sé nefnt, allt kost-
ar þetta verulegt fjármagn. Ef skóla-
kerfið í heild á að standa undir
væntingum verður að sjá til þess að
góð aðstaða og hæft starfsfólk sé til
staðar, forgangsröðin verður að vera
á hreinu.
Ef kennarar eiga að standa undir
þeim miklu væntingum sem réttilega
á, og verður, að gera til þeirra verða
launin að vera samsvarandi. Á metn-
aðarfullt ungt fólk með a.m.k. þriggja
ára háskólanám og brennandi áhuga
á að ná árangri í stafi að sætta sig við
160.000 króna byrjunarlaun? Á far-
sæll og hæfur kennari með 20 ára
reynslu og samsvarandi þekkingu á
starfinu að sætta sig við 220.000
króna grunnlaun? Myndi einhver
sambærileg stétt með heilbrigða
stéttarvitund og sjálfstraust sætta sig
við slík kjör í dag?
Kennarar eru orðnir langþreyttir á
kjaraþrefinu, samningslausir í hálft
ár og viðsemjendur enn í skotgröf-
unum. Verkfallsaðgerðir eru auðvitað
algert neyðarúrræði og kennurum
þvert um geð! Fróðlegt væri að vita
hvað öll sú orka sem nú hefur farið í
atvinnuþref hefði gefið af sér hefði
henni verið beint inn á jákvæðar
brautir í skólastarfinu!
Langtímalausnir og langtímamark-
mið er það sem nú vantar. Ef enginn
vill gefa eftir er alveg ljóst hverjir
munu gjalda þyngst, að sjálfsögðu
þeir sem síst skyldu, nemendurnir
sjálfir. Við þetta ástand er auðvitað
ekki hægt að una! Þegar öllu er á
botninn hvolft er menntakerfið rekið
fyrir almannafé og almenningur sjálf-
ur hlýtur því að eiga lokaorðið! Hver
eru markmiðin? Hver á forgangs-
röðin að vera? Hvers virði er góður
skóli? Hvers virði er góður kennari?
Vægir sá sem vitið hefur?
Leifur Ingi Vilmundarson
fjallar um kennaraverkfallið ’Allir eru sammála umþað að íslenskir skólar
eigi að vera í fremstu
röð á heimsvísu og
vissulega er efniviður-
inn til staðar til að svo
geti orðið.‘
Leifur Ingi
Vilmundarson
Höfundur er grunnskólakennari.
HAFT HEFUR verið eftir for-
manni Lögmannafélagsins og Sig-
urði Líndal professor emiritus að
yrði Jón Steinar Gunnlaugsson
skipaður dómari í Hæstarétti vökn-
uðu spurningar um hæfi hans í mál-
um þeirra lögmanna sem skrifað
hafa undir stuðningsyfirlýsingu við
hann og jafnvel þeirra sem ekki rit-
uðu undir hana.
Prófessorinn skýrði þetta sem
svo að hætt væri við að þeir sem rit-
uðu nafn sitt til stuðnings Jóni nytu
velvildar hans en hinir nytu óvildar
hans. Óumbeðinn af félagsmönnum
ritaði formaðurinn grein í fyrra þar
sem hann gagnrýndi skipun Ólafs
Barkar Þorvaldssonar í réttinn.
Skv. þessu er Ólafur Börkur van-
hæfur til að dæma í málum for-
mannsins og jafnvel í málum þeirra
lögmanna sem ekki rituðu grein
Gunnars.
Í umræddri yfirlýsingu lög-
manna eru 8 af dómurum Hæsta-
réttar gagnrýndir fyrir þá umsögn
sem rétturinn sendi frá sér. Í rétt-
arfari prófessorsins njóta þeir lög-
menn sem rituðu undir stuðnings-
yfirlýsinguna óvildar þessara
dómara en hinir velvildar. Allur
Hæstiréttur er því vanhæfur í mál-
um allra lögmanna sem þangað fara
með mál. Ja, slæmt er ástandið.
Lögmenn hljóta að geta gert þá
kröfu til formanns félagsins að þeg-
ar hann tjáir sig í nafni lögmanna
að ekki megi draga í efa hæfni hans.
Almenningur freistast til þess fyr-
irfram þegar fyrrum prófessor í
lögum talar að hann geri það af
akademísku hlutleysi. Þegar pró-
fessorinn tjáir sig um skipan
hæstaréttardómara er lágmarks-
krafa að hann geri viðmælendum
sínum úr fjölmiðlastétt grein fyrir
því að maki bróðurdóttur hans er
einn umsækjenda í Hæstarétti.
Eini maðurinn sem er vanhæfur í
þessari umræðu er Sigurður Lín-
dal.
Sveinn Andri Sveinsson
Allsherjarvanhæfi
Höfundur er hæstaréttar-
lögmaður.