Tíminn - 29.09.1974, Side 8

8 TÍMINN Sunnudagur 29. september 1974.
Hlutverki hestsins í íslenzku
þjóðlífi lýkt jr aldrei, þótt
verkefni hc ins séu breytileg
f A • • •• I fra einni ol Id til annarrar
ÞORKELL B JARNASON,
hrossaræktarráðunautur Búnað-
arfélags íslands, leit inn á rit-
stjórn Timans fyrir nokkru. Það
er alltaf ánægjulegt að fá heim-
sókn góðra gesta, og þvi var tæki-
færið notað, Þorkeli var boðið
sæti og strax farið að spyrja hann
um hrossaræktina i landinu. Við
byrjuðum að tala um fortiðina.
Fyrsta spurningin var vist eitt-
hvað á þessa leið:
Fyrstu sporin
— Hvenær er talið að skipuleg
hrossarækt hefjist á Islandi?
— Ráðunautastarfsemi á veg-
um Búnaðarfélags Islands hófst
upp úr siðustu aldamótum. En
þetta fór hægt af stað, enda ekki
fjölmenninu fyrir að fara fyrsta
sprettinn. Fyrst var aðeins einn
ráðunautur, en svo fjölgaði þeim,
þótt þá hefði hver maður fleiri
verkefni á sinni könnu en nú ger-
ist. Nú hefur hver ráðunautur
yfirleitt aðeins sina grein, og
jafnvel ekki dæmalaust að fleiri
en einn maður sé starfandi i
sömu greininni, og gildir það bæði
um búfjárrækt og jarðrækt.
t upphafi var hrossaræktinni
aðeins sinnt við hlið annarra
starfa hjá ráðunautum Búnaðar-
félagsins,-en upp úr 1920 fór að
komast meiri skriður á þau mál.
Þá fór hrossarækt að fá sterkari
hljómgrunn, enda var það einmitt
á þessum árum, sem Theodór
Arnbjörnsson var ráðunautur hjá
Búnaðarfélagi tslands og sinnti
þessum málum af mikilli kost-
gæfni. Hæfileika hans og þekking-
ar naut við i hvorki meira .né
minna en tuttugu ár, eða rösklega
það, enda mótaðist hrossaræktin i
landinu mjög á ráðunautsferli
hans.
— Og siðan hefur þetta auðvit-
að allt gengið i rétta átt?
— Já, þvi vil ég halda fram, en
hitt er annað mál, að á þessum
tima hafa verið uppi ýmsar stefn-
ur i hrossaræktarmálum, enda
ekki óeðlilegt, svo fjölþættu hlut-
verki sem hesturinn hefur gegnt i
islenzku þjóðfélagi. Það var þvi
ekki annars að vænta, en að nokk-
urrar stefnubreytingar yrði vart
á þrjátiu til fjörutiu ára timabili.
Þá rann upp mikil
hættustund
Eins og allir vita, var hesturinn
notaður til allra hugsanlegra
hluta á landi hér fyrr á öldum og
allt fram á okkar daga. Hann var
buröarhestur, reiðhestur og
dráttarhestur, hann brúaði allar
ár og var eina farartækið sem um
var að ræða, að þvi undan skildu
að ferðast fótgangandi og þegar
skipi var siglt. Það er óneitanlega
löng leið frá þvi að vera slikur
þarfagripur, sem engin leið var
án að vera, og að gerast tóm-
stundagaman bæjarmanna (og
sumra sveitamanna reyndar
lika), eins og orðið hefur nú á sið-
ustu timum.
— Hverjar eru þær megin-
breytingar sem orðið hafa á
stefnunni i hrossarækt siðustu
áratugina?
— A timabili beindust hugir
manna mjög að þvi að breyta
hestinum þannig að hann yrði
hæfari til dráttar. Þetta var á
þeim árum, þegar erlend jarð-
vinnslu- og flutningatæki fóru að
flytjast hingað, þvi að þá varð að
sjálfsögðu meiri þörf fyrir þunga
og sterka dráttarhesta. Menn
fóru nú að reyna að rækta hesta,
sem gætu tekið rösklega i plóg —
að erlendri fyrirmynd, en það
stóð ekki lengi, þvi að brátt kom
nýtt tæki til sögunnar. Það var
dráttarvélin. Hún leysti dráttar-
hestana að mestu leyti af hólmi,
og þegar kemur fram um miðjan
fimmta áratuginn, er hlutverk
hestsins orðið mjög minnkandi i
sambandi við almennan búrekst-
ur i sveitum.
Að mörgu leyti var ekki nema
gott eitt um það að segja, að létt
væri af hestinum aldalöngu striti,
en um leið rann upp mikil hættu-
stund i lifi hans, — ný og áður
óþekkt hætta i lifi þessarar dýra-
tegundar á Islandi. Draumur
ungra bænda var nú ekki lengur
að eiga gæðing eða góðan
brúkunarhest, heldur dráttarvél
og bil. Það var ekki annað sýnna
um stund en að hesturinn ætlaði
að hverfa i skuggann fyrir þess-
um nýju, vélknúnu tækjum, sem
vissulega voru þörf og góð, út af
fyrir sig. Og hvi skyldu menn
vera að leggja það á sig að rækta
og kynbæta hestinn, ef hlutverki
hans var að verða lokið?
En þegar neyðin er stærst, er
hjálpin næst. A réttri stundu opn-
uðust augu manna, sem höfðu
yndi af reiðhesti, fyrir þvi, að við
svo búið mátti ekki standa. Þessir
menn mynduðu með sér samtök i
þvi skyni að vinna að bættum
reiðhesti og bættri hestamennsku
i landinu.
Þetta hafði fljótt áhrif, og þegar
ég tók við starfi hrossaræktar-
ráðunauts Búnaðarfélagsins árið
1961, voru menn ekki lengur i
neinum vafa um það, hvað ætti að
rækta. Þeir vildu rækta reiðhest,
þýöan og viljugan, skapgóðan og
fallegan. Þetta var sem sagt
markmiðið, sem islenzkir hesta-
menn höfðu ákveðið að stefna að,
þegar ég tók við þessu skemmti-
lega starfi, og siðan hefur þessari
stefnu verið haldið, bæði I
Búnaðarfélaginu, á búnaðarþingi
og i félögum og samtökum hesta-
manna viðs vegar um landið.
Aðeins um tvö þúsund
hryssur lifðu hörmung-
arnar af
— Hvar heldur þú að mótun is-
lenzka hestsins hafi verið komið,
um það leyti sem þinn þáttur i
þessu merkilega starfi hefst?
— Hin breytilegu viðhorf, sem
ég drap á áðan, gerðu strik i
reikninginn með að betrumbæta
þann hest, sem við höfðum handa
á milli um það leyti, sem hrossa-
rækt hófst i landinu.
Hér er ekki timi til þess að
rekja forsögu islenzka hestsins,
en á þvi er þó ekki neinn vafi, að
hesturinn hefur borizt hingað til
lands með landnemunum á sinum
tima, fyrir um það bil ellefu öld-
um. Eftir landnámsöld hefur
vafalaust ekki verið um innflutn-
ing hesta að ræða, svo að af þeim
norrænu hestum, sem til landsins
fluttust, hefur myndazt hér hesta-
kyn, sem ræktast hér að mestu
leyti af sjálfsdáðum næstu ald-
irnar, án nokkurrar iblöndunar
frá hestakynjum annarra landa.
Þetta eitt út af fyrir sig, er merki-
legur hlutur, sem nauðsynlegt er
að hafa i huga, þegar rætt er um
þessi mál.
Auðvitað þarf ekki að lýsa þvi,
hvers konar kjör islenzki hestur-
inn bjó við. Bæði hann og mann-
fólkið i landinu lifðu við ákaflega
misjafnan kost, eftir þvi, hvernig
árferðið var. Það komu góð ár,
jafnvel heilar aldir, sem heita
máttu góðar mönnum og skepn-
um, en það komu lika ákaflega
hörð ár, stundum mörg ár eða
áratugir i röð, þegar sulturinn
svarf að mönnum og skepnum.
1 móðurharðindunum —fyrir
tæpum tvö hundruð árum —
hrundu menn og skepnur niður,
eins og alkunnugt er og oft er
vitnað til. Fróðir menn telja að
átta til niu þúsund hross hafi ver-
ið eftir i landinu, þegar þeim
ósköpum létti, og að af þeim
fjölda hafi ekki verið nema um
það bil tvö þúsund hryssur, ef til
vill nokkuð á þriðja þúsund — i
mesta lagi.
Auðvitað er þetta sorgarsaga
en ræktunarlega séð er þessi
vitneskja ákaflega mikilvæg, þvi
að ekki fer á milli mála að út af
þessum tiltölulega örfáu hryssum
er komin öll hrossaeign nútima
Islendinga. Þetta hefur lika haft
veruleg áhrif á mótun islenzka
hestsins, þvi að ekki fer á milli
mála, að upp úr þessu hefur orðið
mikil skyldleikarækt i stofninum.
Sá smávaxni, þolni og harðgerði
hestur, sem við höfum átt hér sið-
ustu tvær aldirnar eða svo, er af-
komandi þeirra hrossa, sem lifðu
af hörmungar Skaftárelda og
móðuharðinda. Þessi hestur hef-
ur fremur verið ræktaður af land-
inu sjálfu en fólkinu sem byggði
það, þótt áreiðanlega hafi menn-
irnir lika haft nokkuð að segja,
þvi að á öllum timum hafa verið
til hestamenn, sem höfðu gott vit
á hestum og höfðu áhuga á rækt-
un hans.
Augljós einkenni óbliðra
lifskjara
— En eru merki um óblið lifs-
skilyrði sýnileg i byggingu Is-
lenzka hestsins eða annarri gerð
hans?
— Já, já, alveg tvimælalaust. 1
hestinum okkar býr ákaflega mik
ill þróttur. Þetta eru smáir hest-
ar, saman reknir, tiltölulega
djúpbyggðir, bolmiklir og nokkuð
þungir, miðað við stærð. Allt eru
þetta verk náttúrunnar og miða
að þvi að gera hann þolinn og
harðgerðan, vel til þess fallinn að
standa af sér vetrarveður og
ýmislega erfiðleika, sem á vegin-
um urðu. Islenzki hesturinn getur
umbreytt miklu af sinu og léttu
fóðri og unnið úr þvi næringu til
þess að halda lifi. Ef við vikjum
aftur að byggingarlaginu, þá hef-
ur hesturinn 'okkar mjög stuttan,
sveran og djúpan háls, en það er
náskylt getunni til þess að standa
af sér illviðri og að brjótast áfram
i ófærð.
En þrátt fyrir þá miklu áherzlu,
sem náttúran hefur lagt á að
brynja Islenzka hestinn þreki og
kjarki, þolinmæði og seiglu, þá
hefur samt alltaf búið i honum
neistinn, — undrið sem er djásn
hans enn þann dag i dag: Fjör,
fjölhæfur gangur, traustleiki og
lipurð, ásamt glaðri lund — allt
bjó þetta ikynstofninum, og alltaf
voru til einstaklingar, sem þess-
um hæfileikum voru gæddir.
— Telur þú þá, að islenzki hest-
urinn hafi gengið i gegnum svo
harðvitugt náttúruval, að við eig-
um ekki eftir nema tiltölulega
mjög sterkan stofn út af örfáum
hryssum, sem skrimtu af harð-
rétti og hörmungar liðinna alda?
— Já, hestar okkar, nútima-
manna, eru að langmestu leyti
mótaðir af náttúruvali. Margar
ræktunaraðferðir, sem við höfum
verið að reyna nú á siðari árum,
benda eindregið til mikillar
skyldleikaræktar i stofninum fyrr
á timum. Þetta kemur meðal
annars fram i þvi að þeir hestar
sem nú eru á dögum, virðast þola
skyldleikarækt alveg ótrúlega
vel, þegar henni er beitt við þá.
Undantekningalitið minnka is-
lenzk hross ekki, þótt þau séu lát-
in timgast mjög náið, hvað skyld-
leikann snertir. Þó hefur slikt að-
eins komið fyrir, ef skyldleika-
timgunin er endurtekin æ ofan I
æ, og ef hún er látin vera mjög
náin, en hins eru lika dæmi, að
árangurinn verði þveröfugur, og
má þar til dæmis nefna horn-
firzka hestinn. Hann þolir skyld-
leikaræktina frábærlega vel, en
það tel ég aftur stafa af hinu að
forfeður hans hafi verið mjög
náskyldir.
Staðbundin mótun
— Hefur þú orðið þess var að
ræktazt hafi upp sérstakir
hrossastofnar (og þá kannski á
einhvern hátt ólikir öðrum stofn-
um), i hinum afskekktari byggð-
um landsins?
— Já, það held ég að sé hafið
yfir allan efa. Jafnvel þótt ég
telji, að I megindráttum séu is-
lenzk hross ákaflega skyld, þá er
hitt jafnvist, að þau hafa mótazt
talsvert eftir landshlutum. Hefur
þar hver stofn að nokkru sin sér-
kenni.
Um hornfirzka stofninn er það
að segja, að hann hefur náð vexti
og þroska fram yfir mörg önnur
hrossakyn. Þetta á sér eðlilegar
orsakir: 1 Hornafirði hafa hross
aldrei verið sérlega mörg, — ekki
fleiri en svo, að hægt hefur verið
að sinna tiltölulega vel um þau,
enda mun fjöldinn oftast eða allt-
Góður tamningamaður við afkvæmarannsókn, Reynir AOalsteinsson, Hvitárbakka. Hér situr hann á
Brellu frá Múlastöðum, dóttur Kvists, 640, frá Hesti. — Ljósm. Þ.B.