Tíminn - 29.09.1974, Side 15

14
TÍMINN
Sunnudagur 29. september 1974.
Sunnudagur 29. september 1974.
TÍMINN
15
Helgi Haraldsson. Tlmamynd Jim
Maður er nefndur Helgi
Haraldsson. Hann hefur nú um
eins árs skeið dvalizt á Græn-
landi, nánar tiltekið i Góðvon,
eins og sá staður myndi vera
kallaður á voru máli, en heitir
reyndar Nuuk (með löngu ú-
hljóði), á tungu innfæddra.
Spémynd af
dönsku þjóðlifi
Helgi Haraldsson skrapp til
Reykjavlkur fyrir skömmu og á
meðan hann stóð hér við, leit
hann inn á ritstjórn Timans og
varð þá góðfúslega við þvi að
svara nokkrum spurningum. Það,
sem fyrst kemur i hugann, er
eftirfarandi spurning:
— Hvað hefur þú verið að gera
þarna á Grænlandi, Helgi?
— Ég hef unnið sem flugvéla-
virki hjá Grönlandsflöj i Góðvon.
Þar hef ég verið i eitt ár, og verð
að minnsta kosti annað ár i við-
bót.
— Og hvernig hefur þér nú likað
hjá þessum nágrönnum okkar i
vestri?
— Alveg ljómandi vel, þetta er
mesta sómafólk. Það er ekki
Grænlendingum að kenna, að
dönsk pólitik á Grænlandi er mis-
heppnuð og hefur misheppnazt
þar árum saman. Vist er ekki
neinn hörgull á mönnum, sem
telja sig búa yfir einhverjum
,,patent”-lausnum á vandamál-
um Grænlendinga, en þvi lengur
sem maður er i landinu, þeim
mun sannfærðari verður maður
um það, að þjóðfélagsleg vanda-
mál Grænlendinga verða ekki
leyst með einu pennastriki.
— Hefur þú kynnzt þjóðlifi
Grænlendinga að ráði, þennan
tima, sem þú ert búinn að vera
þar?
— Ekki öðru lifi en þvi, sem
lifað er þarna i Góðvon. Og
hræddur er ég um, að Tule-Græn-
lendingar, og eins þeir, sem búa á
Suður-Grænlandi, myndu ekki
vilja kalla það sérlega grænlenzkt
þjóðllf. í Góðvon er fjöldi Dana,
og vist einir þrir Islendingar. Það
„grænlenzka” lif, sem þar er lif-
að, er lika orðið svo mengað — ef
ég má nota þetta þvælda orð — að
fremur mun það minna á spé-
mynd af dönsku þjóðlífi en sanna
mynd af þvl grænlenzka.
Klósettskálin full,
parketgólfið brotið
i eldinn
— Hvað telur Nuuk — Góðvon —
marga íbúa?
— Manntalið segir þá vera
rúmlega átta þúsund, en i raun-
inni eru þeir talsvert fleiri, varla
undir tlu þúsundum. Fólk kemur
þangað og sezt þar að,
hvaðanæva að af Grænlandi, og
er þá kannski ekkert að hafa fyrir
þvi aðjáta skrá sig, enda skiptir
þaö litlu máli, ekki verða hús-
næðisvandræðin neitt minni fyrir
það, þótt menn láti skrásetja sig.
— Er það ekki óbærileg röskun
á lifi þessa fólks að flytjast úr
strjálbyli sinu i tiu þúsund manna
bæ?
— Þegar hagfræðingar telja sig
hafa komizt að raun um, að ekki
borgi sig fyrir fólk að reyna að
lifa mannlifi I einhverjum tiltekn-
um soðningarstað, þá er þetta
blessað fólk einfaldlega tekið upp,
flutt til Góðvonar og sett þar inn i
blokkir, sem búnar eru öllum
þeim þægindum, sem okkur
þykja sjálfsögð, svo sem vatns-
salerni, baðherbergi, og nauðsyn-
legum heimilistækjum. En fólk-
inu er ekki kennt að notfæra §ér
þessi þægindi, og þegar klósett-
skálin er orðin full, er gjarna haft
samband við umsjónarmanninn
og beðið um nýja skál. (Það hafði
nefnilega gleymzt að kenna þeim
að hleypa niður). Ég held, að
flestir Grænlendingar i Góðvon
kunni að nota eldavélar, en þó svo
fremi að þær séu ekki rafknúnar.
En eldavél með eldholi þarfnast
eldiviðar, og það mun ekki vera
dæmalaust, að parket-gólfið i
stofunni hafi verið brotið upp og
notað i eldinn á meðan það entist.
— Táknar þetta, að Græn-
lendingum sé kastað inn i hina
svokölluðu menningu, án þess að
kenna þeim nokkurn skapaðan
hlut þar að lútandi?
— Ég hef séð á Grænlandi miða,
sem festir hafa verið uppi yfir
salerniskössum. Þar hefur mátt
lesa notkunarreglur, bæði á
grænlenzku og dönsku. Nú þori ég
að fullyrða, að Grænlendingar
eru allir læsir, svo þetta ætti að
koma að fullum notum, aðeins ef
þess er gætt að láta þetta hvergi
vanta.
— En þetta gæti stundum hafa
gleymzt?
— Já, vel getur það verið, og
hitt getur líka átt sér stað, að
sagan, sem ég var að segja um
klósettskálina, sé að einhverju
leyti ýkt. En hvort sem hún er
bókstaflega sönn eða ekki, þá er
hún ágætt dæmi um það, hvernig
fer, þegar fólk er kippt upp úr
aldagömlum farvegi sinum og
kastað inn i gerólíkt umhverfi,
sem það þekkir ekki. Það þarf
enginn að halda að heilli þjóð
verði hent inn I það sem við köll-
um menningu á einum degi.
Þá yrðu kajak og
umiak aðeins safngripir
Fyrstu tvö hundruð árin var
vist aðaláherzlan lögð á að græða
SJÁLFS ER HÖNDIN HOLLUST
RÆTT VID HELGA HARALDSSON, SEM DVELST Á GRÆNLANDI
OG HEFUR KYNNZT ÝMSUM ÞEIM VANDAMÁLUM,_
SEM ÞAR ER VID AD GLÍMA
á Grænlendingum — já, og svo
auövitað að kristna þá, kristni-
boðar skutu alls staðar upp
kollinum, enda eru Græn-
lendingar nú hættir að trúa á
dúbilakka.
— Er Dúbilakki þeirra guð?
— Nei, þetta eru litlar stein-
skessur, sem þeir búa til sjálfir.
Mér skilst, að dúbilakk hafi verið
andamagnari. Það er vist til
annað nafn á andamagnaranum,
en ég man ekki hvernig það er,
enda er ég ekki sterkur I græn-
lenzkunni.
— Jafngildir þetta ekki þvi, að
verið sé að drepa gamla menn-
ingu, þegar slik unturnun er gerð
á lifnaðarháttum fólks?
— Ég veit ekki, hvort við eigum
beinlínis að nota það orð, en hér
er á ferðinni sú stóra spurning,
hvort á að keppa að þvi að vél-
væöa Grænlendinga. Sjálfsagt
verður að gera það, ef jafnmikil
olia er við Grænland og sagt er
að sé. Þá verða kajak og umiak
auðvitað ekki annað en safn-
gripir, en vélbátar koma i þeirra
stað. Að sjálfsögðu eru vélbátarn-
ir miklum mun hraðskreiðari, en
þeir eru ekki það sama. Þeir eru
ekki hluti af aldagamalli menn-
ingu Grænlendinga, eins og
kajakinn.
— Heldur þú að Grænlendingar
vilji sjálfir þennan tilflutning?
Langar þá I „menninguna”?
— Jah, langar og langar ekki —
ég veit varla hverju svara skal.
Svo mikið er vlst, að grænlenzkir
stjórnmálamenn, þeirra á meðal
Móses Olsen og Lars Emil Johan-
sen leggja mikla áherzlu á að
nota grænlenzk örnefni, og að
grænlenzka sé töluð i skólum. En
hér er enn eitt vandamálið, þvi að
Grænlendingar hafa ekki verið
fúsir til þess að fara i kennara-
skóla, en það hefur aftur hitt i för
með sér, að kennarar Græn-
lendinga eru I flestum tilvikum
Danir. Þeir læra yfirleitt alls ekki
grænlenzku, enda er hún erfitt
mál. Það þarf meira en þá hrafl-
kunnáttu, sem ferðamenn afla
sér, ef menn ætla að vera kennar-
ar á þá tungu.
— Hvernig er kennslumálum
annars hagað á Grænlandi?
— Um þau mál veit ég I raun-
inni ekki annað en það, að á
Grænlandi eru starfandi skólar,
og að börn eru þar skólaskyld,
eins og i Danmörku, enda er
skólakerfiö byggt upp á likan
hátt. Kennslan fer að einhverju
leyti fram á báðum málunum,
dönsku og grænlenzku, og danska
er beinlinis kennd, þegar þau eru
búin með annan bekk. En sem
sagt: Ég þekki ekki svo mikið til
þessara mála, að ég þori að ræða
nánar um þau.
Drykkjuskapur er
langstærsta vandamálið
— En heilbrigðismálin, hvað
um þau?
— Yfirleitt er heilbrigðis-
þjónusta góð. Læknishjálp er
ókeypis, að tannlækningum ekki
undanskildum. Sjúkrasamlag er
ekkert, heldur fellur allur
kostnaður beint á rikiskassann.
Berklar, sem máttu heita land-
farsótt á Grænlandi á árunum
upp úr 1950, mega nú heita horfn-
ir: ég held, að það sé að minnsta
kosti orðið ákaflega litið um þá.
Það gengur skip á milli hafna á
Grænlandi, og það er fljótandi
berklavarnarstöð.
Hitt er annað mál, að Græn-
lendingar eru ekki lausir við
sjúkdóma. Kynsjúkdómar, syfilis
og lekandi, eru talsvert áberandi,
en annars held ég að segja megi,
að flest eða allt sé gert, sem i
mannlegu valdi stendur, til þess
að halda uppi heilbrigðisþjónustu
I landinu.
— Hvað er það þá, sem helzt
'angrar grænlenzku þjóðina?
— Það er alveg tvimælalaust
áfengið — bjór og brennivin. Ég
get sagt sem dæmi, að I borginni
Nuuk, þar sem búa um tiu
þúsundir manna, mun hafa verið
teygað úr rösklega einni milljón
(1,2) bjórdósa i desembermánuði
siðast liðnum. Þessi bjór er það
sem Danir kalla pilsner, og hann
er dálitið áfengur. Svo var auð-
vitað drukkið talsvert af sterkari
bjór i þessum desembermánuði,
— að sjálfu brennivininu
ógleymdu.
Eins og allir hljóta að sjá, þá er
þetta glfurlega mikil drykkja, þvi
að ekki drekka allir i tiu þúsund
manna bæ, og Grænlendingar eru
barnmargir.
— En kannski drekka flestir,
sem komnir eru á fullorðins ár?
— Það er misjafnt. Mér eru i
minni fjórar gamlar konur, sem
ég sá einu sinni á gangi úti við i
Góðvon. Þær voru allar kóf-
drukknar, blessaðar, og á meðan
ég sá til þeirra, var alltaf einhver
þeirra á fjórum fótum. Það var
ekki alltaf sú sama, en alltaf
einhver þeirra. Þær voru aldrei
allar uppréttar i einu.
Og þetta er ekki nýtt. Drykkju-
skapur hefur verið tiður meðal
Grænlendinga, allt frá þvi að
landið varð amt i Danmörku,
„Norður-danmörk”. Það er ekki
hægt að taka bjórinn frá Dansk-
inum og áreiðanlega hefur hann
borizt til Grænlands með þeim. Ef
til vill hafa Grænlendingar i
fyrsta skipti þefað af flöskustúti
hjá þeim fræga norska trúboða,
Hans Egede, þótt raunar hafi ég
ekki neina beina sönnun fyrir þvi.
Meira segja Pillan er
komin til þeirra
— Þú nefndir áðan, að Græn-
lendingar væru barnmargir.
Hefur okkar margrómaða
menning ekki getað kennt þeim
að hafa stjórn á fjölguninni?
— Jú, það fer sjálfsagt að
draga úr viðkomunni hjá þeim,
þvi að nú er „Pillan” konin
þangað I allri sinni dýrð, og ég
veit ekki betur, en að henni sé út-
býtt ókeypis til þeirra kvenna,
sem hana vilja. En þvi fylgir sá
galli, að þá hætta menn að nota
gamaldags getnaðarverjur, sem
þóttu vel til þess fallnar að fyrir-
byggja útbreiðslu kynsjúkdóma.
— En hvað um siðferðið? Hafa
Grænlendingar ennþá skipti á
konum stund og stund, eins og
tiðkaðist fyrrum?
— Ekki vil ég fullyrða neitt um
það. En Grænlendingar eru
skemmtilegir og góðir heim að
sækja og veita gestum vel, bæði
mat og drykk, meðal annars hrátt
hreindýrakjöt. Ég hef þvi miður
ekki enn komið þar, sem veitt er
hrá selslifur eða spik, maður þarf
að fara lengra norður i landið til
þess. Ég hef ekki heldur fengið að
bragða á kæstum haftryðli, enda
mun það hnossgæti ekki á boð-
stólum sunnar en i Upernavík.
Nú, en hvort heimilisfeður eru
þar enn svo gestrisnir að bjóða
ferðamanni konu sina — það veit
ég ekki. Mér hefur að minnsta
kosti aldreið boðizt slikt. Hins
vegar hefur einn góðkunningi
minn á Grænlandi sagt mér, að
þetta hafi lengi verið alsiða. Hann
sagði, að þetta hafi þótt jafnsjálf-
sögð kurteisi eins og að draga
vosklæði af þreyttum ferða-
mönnum og gefa þeim að éta.
Heimilisylurinn stóð ferðamann-
inum líka til boða, — og hámark
hlýjunnar var auðvitað I faðmi
sjálfrar húsfreyjunnar.
Veturinn var mildur —
og norðurljósin fögur
— Nú ert þú búinn að dveljast
þarna i heilt ár. Hvernig likaði
þér hinn margumtalaði græn-
lenzki vetur?
— Veturinn i fyrra var svo
mildur, að elztu menn muna ekki
annað eins. Sumarið hefur lika
veriðmeðeindæmum gott. Veðrið
er líka miklu stöðugra þar en hér,
svo að öllu saman lögðu finnst
mér ekki undan neinu að kvarta i
þessu efni. Góðvon liggur næstum
á sömu breiddargráðu og Reykja-
vlk, enda hef ég ekki haft neitt af
heimskautsnóttinni að segja.
Dægraskil þar eru mjög lik og
hér. í skammdeginu er orðið
aldimmt klukkan fimm á daginn,
en fjöllin þarna i grenndinni eru
ekki hærri en svo, að það sér til
sólar á hverjum degi, jafnvel á
meðan dagur er stytztur. Auk
þess er stjörnubjart og norður-
ljós, eins og þetta getur fegurst
orðið.
— Þú hefur þá ekki heldur
orðið svo frægur að ferðast á
hundasleða?
— Nei, ég hefði þurft að fara
norður til Jakobshafnar til þess.
Það eru fyrirmæli, að græn-
lenzkir hundar mega ekki vera
sunnar I landinu en það, og hygg
ég að þau ákvæði stafi af hræðslu
við hundaæði. Danir eru með tals-
vert af kjölturökkum, en hvort
sem það er af ótta við smithættu,
eða hvort sem ástæðurnar eru
fleiri, þá er það að minnsta kosti
staðreynd, að grænlenzkur
hundur má ekki koma sunnar en i
Jakobshavn.
— Þú hefur ekki heldur kynnt
þér búskapinn hjá hinum nýja
Eiriki rauða i Brattahlið?
— Nei, þvi miður, en ég hef séð
heim að bæ til hans, og mér er
sagt, að þar sé vel búið.
,,...en niður skal hún..”
Veiztu, hve Grænlendingar eru
taldir vera margir um þessar
mundir?
— Það munu nú vera um
fjörutiu og átta þúsundir manna i
landinu öllu, en hversu margir af
þeim eru Danir, veit ég ekki með
vissu. Segja mætti mér þó, að
Grænlendingar sjálfir séu ekki
undir fjörutiu þúsundum, án þess
þó, að ég hafi þessar tölur fyrir
framan mig.
— Og þeir lifa enn sinu fyrra
lifi, að minnsta kosti viða i
landinu?
— Já, það held ég. Meira að
segja i Góðvon er það hátiða-
viðburður, þegar skotinn er selur,
þvi að þá er von um að fá nýja
selslifur með spiki, volga, og
auðvitað hráa. Og hrátt hrein-
dýrakjöt þykir herramanns-
matur. Ég hef sjálfur bragðað
það, og það er langt frá þvi að
vera vont, þótt betra þyki mér
það léttreykt. En hrátt hangikjöt
þykir mér miklu betra en soðið.
Hráa selslifur hef e'g enn ekki
borðað, en mig langar mjög mikið
að reyna við hana, þvi að Græn-
lendingar eru búnir að segja mér
svo mikið af þvi, hvilikt lostæti
hún sé. Nú, það getur svo sem vel
verið að ég fái kllgju, og ef til vill
kemur hún upp úr mér aftur — en
niður skal hún.
Munaði litlu, að við
yrðum til athlægis
— Þú nefndir áðan óvenju-
mildan vetur. Var samt ekki allt á
kafi I snjó?
— Jú, mikil ósköp, það kemur
aldrei svo mildur vetur á Græn-
landi, að ekki sé mikill snjór. En
frosthörkur voru ekki miklar. Ég
held, að frostið hafi aldrei farið
niður fyrir 34 gráður.
Það var æfing hjá okkur i vor,
við áttum að læra að bjarga okkur
og lifa af, ef óhapp yrði I fluginu
hjá okkur. Við grófum okkur
snjóhús og höfðumst þar við,
hafandi ekki annan mat en þann
skorna skammt, sem jafnan er i
flugvélum og gripa má til i
neyðartilvikum. Jú, við lifðum á
þessu I einn sólarhring, og frostið
var 24 gráður um nóttina, en
daginn eftir var komin hláka, og
siðan hélt vorið áfram að koma.
Þetta var i marzlok, sem við
gerðum æfinguna, og ef við
hefðum verið einum degi seinna á
ferðinni, hefðum við orðið að
athlægi.
— Ekki hefur sumarið þó
komið þarna i marzlok?
— Það kom smá-hret júni, en
annars hélt vorið sitt strik, allt
frá aprilbyrjun, og sjálft sumarið
var komið um miðjan mal.
— Hvenær búizt þið svo við að
haustið og veturinn heilsi upp á
ykkur.
— í fyrra var veturinn kominn
um miðjan október, þá var snjór
lagztur yfir.
Hinn pólitiski vandi
• — Við erum nú að visu ekki hér
til þess að leysa þjóðfélagsleg
vandamál Grænlendinga, en hver
heldur þú að séu þeirra brýnustu
pólitisku verkefni?
— Þjóðfélagsleg vandamál
Grænlendinga eru þess eðlis, að
ekki er á okkar færi að leysa þau.
Og reyndar held ég að það sé ekki
heldur verkefni Dana, þótt þeir
séu að velta vöngum yfir þeim og
hafi gert það lengi. Þetta er mál
Grænlendinga sjálfra, og það eru
þeir og engir aðrir, sem verða að
glíma við vandann.
Við þurfum ekki ahnað en aö
llta I eigin barm, til þess að skilja
þetta. Sú var tiðin, að Danir veltu
mikið vöngum yfir þvl, hvað ætti
eiginlega að gera við þessa
kotunga hér norður á íslandi, sem
gengu á sauðskinnsskóm, bjuggu
I torfkofum og áttu ekki einu
sinni snæri i línu. Hér var ekkert
gert af viti, fyrr en við fórum að
sýsla við okkar málefni sjálfir,
þótt mörg vlxlspor væru stigin og
mörg mistök gerð. En hvort sem
okkur tekst vel eða illa, þá
verðum við að lifa og starfa á
eigin ábyrgð. Og það er nákvæm-
lega það, sem Grænlendingar
verða að gera lika.
—VS
Fjallið Sermitsiak og höfnin i Nuuk. Ljósm. H.H.
Hjortetakken — fjallstindur skammt sunnan við Nuuk. Ljósm. H.H.
Kángeq — soðningarstaður, skammt frá Nuuk — fór I eyöi vorið 1974. Ljósm. H.H.