Tíminn - 29.09.1974, Side 9

Sunnudagur 29. september 1974.
TÍMINN
9
af hafa verið sniðinn eftir þörf-
inni, hverju sinni. f Austur-
Skaftafellssýslu eru vatnsföll
mikil, og þvi þurfti þar trausta
vatnahesta og jafnframt duglega
ferðahesta. Það er eðlilegt, að við
slikar aðstæður séu hestar hafðir
heldur af stærra taginu, þegar
verið var að velja til uppeldis, þvi
að þeim mun lengur gátu þeir
krakað niðri i djúpum vatnsföll-
um. Og af sjálfu leiðir, að betra
var að þeir væru sæmilega
fóðraðir. Allt þetta hefur sett sitt
mark á hornfirzka hestinn, hann
ber þess merki enn i dag.
A Norðurlandi, aftur á móti,
eru gifurleg landflæmi vafin i
grasi og eyðisandar varla til. Þar
hefur það vafalaust tiðkazt frá
alda öðli að hafa miklu fleiri
hross en nauðsynlega þurfti til
bústarfa. Menn áttu stóð. Þessar
hrossahjarðir þurftu oft að bjarga
sér mestan part af sjálfsdáðum,
en nytjahestarnir —- búhrossin —
nutu þeirra forréttinda að vera
heima við hús, þar sem aðhlynn-
ing manna náði til.
Stóðið timgaðist, og nýjar kyn-
slóðir hrossa urðu smávaxnari,
þéttbyggðari, lágfættari og bol-
meiri og á allan hátt þannig gerð,
að þau ættu tiltölulega auðvelt
með að bjarga sér i illviðrum og
harðæri.
Hér höfum við dæmi um tvenns
konar þróun, þar sem hross mót-
ast sitt i hvora áttina, eftir þeim
aðstæðum sem fyrir hendi voru.
Þegar hrossaræktin
var endurskipulögð
— En hrossaræktin á okkar
dögum, hvað eru mörg hrossa-
ræktarsambönd starfandi i land-
inu núna?
— Ég vil hefja svar við þessari
spurningu á að minna á það, að
rétt eftir siðustu aldamót voru
stofnuð hrossaræktarfélög viðs
vegar um landið. Þeim fór fjölg-
andi allt fram um 1930, og voru þá
orðnir nokkrir tugir félaga starf-
andi. Voru þau bundin við ein-
staka hreppa. Það var heilmikil
gróska i þessu starfi, og félögin
nutu fjárframlaga frá hinu opin-
bera, bæði til stóðhestakaupa og
eins fóðurstyrkja. Að visu var hér
ekki um miklar fjárhæðir að
ræða, en það var þó viðurkenning
á gildi þessarar starfsemi. Það
voru liRa haldnar sýningar og
veitt verðlaun.
En þegar fjórði áratugurinn
var liðinn og vélaöldin var um
þáð bil að ganga i garð, breyttist
þetta. Þá kom sú lægð i hrossa-
ræktina, sem ég minntist á fyrr i
þessu spjalli, og þá dóu mörg
þessara félaga. Stóð svo um
nokkur ár, að litið var aðhafzt i
þessum málum.
En siðar, þegar menn fóru að
reisa rönd við deyfðinni, tóku sig
til nokkrir menn, sem reynslu
höfðu i bú,f járrækt og landbúnaði
yfirleitt, og komu á fót hrossa-
ræktarsamböndum.
— Hvenær var svo fyrsta
hrossaræktarsambandið stofnað?
— Það var stofnað á Suðurlandi
árið 1949, og var samband þeirra
félaga, sem þá voru starfandi i
mörgum hreppum á Suðurlands-
undirlendinu á svæði Búnaðar-
sambands Suðurlands.
Þessi félög bundust samtökum
um það að leggja hesta sina, eða
andvirði þeirra, til nýstofnaðs
hrossaræktarsambands, en sam-
bandið starfaði á miklu breiðari
grundvelli en félögin höfðu áður
haft, og brátt voru upp risin sterk
t ' 1 . ' V
Rætt við Þorkel Bjarnason
hrossaræktarrdðunaut um margt,
sem varðar íslenzka hestinn,
bæði fyrr d öldum og í nútímanum
-
Sindri á Laugarvatni og eigandinn, Þorkell Þorkelsson, við tamningu siðla vetrar 1966. Ljósm. Þ.B.
samtök, sem fær voru um að axla
það verkefni, sem hrossaræktar-
félögin höfðu haft heima i
sveitunum.
Og hér fór sem oftar, þegar góð
lausn'finnst á einhverju máli, að
þá breiðist hún út. Nú má segja,
að hrossaræktarsambönd séu
starfandi i öllum landsfjórðung-
um. Að visu hefur Austurland
verið utan við, enn sem komið er,
en þar er aftur á móti starfandi
sterkt hestamannafélag, sem haft
hefur hrossarækt mjög á sinni
stefnuskrá.
A Norðurlandi, Vesturlandi og
á Suðurlandi hafa verið starfandi
hrossaræktarsambönd. Sam-
bandið á Norðurlandi hefur
skiptzt i smærri einingar, en það
stafar fyrst og fremst af land-
fræðilegum orsökum. Þar eru nú
starfandi þrjú sambönd, svo eitt á
Vesturlandi og eitt á Suðurlandi,
þannig að i heild eru samböndin
fimm.
Vil láta efla
stofnræktarfélögin
— Þessi endurskipan málanna
hefur þá gefizt vel?
— Mjög vel, að minum dómi.
Þetta var á sinum tima ágæt
lausn, og ég tel að hún geti enzt
enn um ókomna framtið. Ég skal
ekki kveða upp neinn dóm um það
á þessari stundu, hversu lengi
þessi skipan muni henta — nýir
tlmar koma með nýjar aðstæður
— en ég er alveg sannfærður um
það, að þetta fyrirkomulag sem
við búum við núna, má nota enn
um sinn.
— Nú dreifast graðhestar vitt
og breitt um landið. Ertu ekki
neitt hræddur við þá blöndun?
— Nei. Ég er alveg sannfærður
um það, að góðan hest má nota
hvar sem er, en hins vegar getur
verið nauðsynlegt að gera ýmsar
hliðarráðstafanir, og um það hef
ég ákveðnar skoðanir.
— Hverjar eru þær?
— Ég vil i fyrsta lagi láta efla
stofnræktarfélög, sem eru farin
að láta til sin taka. Þrjú slik eru
nú þegar starfandi, og þeim mun
fara fjölgandi á næstu árum.
— Hvert á þá hlutverk þeirra að
vera?
— Þau eiga að sérrækta vissa
eiginleika og vissar hrossaættir
til nánari skyldleika og meiri
kynfestu. Takist að rækta þannig,
segjum átta slika stofna viðs veg-
ar um landið, tel ég að þar með sé
búið að ná saman ýmsum sér-
kennum i ákveðna stofna, sem
siðan er hægt að nota með góðum
árangri, þegar kynfestan er oröin
næg.
— Áttu við, að I þessa stofna sé
hægt að sækja eiginleika eftir vild
og þörfum?
— Þannig þyrfti það að verða.
Það er engin leið að ætlast til
þess, að hver og einn bóndi geti
sérræktað hross eftir vild sinni,
slikt er i rauninni óframkvæman-
legt. En allir vilja eiga góðan
hest, eða hesta. Nú skulum við
hugsa okkur bónda, sem vill fá
inn i hross sin nýjan eiginleika.
Hann kaon að vilja láta þau
stækka, ef til vill er hann að sækj-
ast eftir meiri ganghæfni, hærra
fjöri, betra geðslagi, eða bara
nýjum lit eða litum. Hvort sem
það nú eru fleiri eða færri þessara
eiginleika, sem bóndinn er að
leita eftir, þá á hann að geta
kynnt sér. hvar. það er að finna,
sem hann vill fá inn i hrossakyn
sitt, en siðan á hann að geta feng-
ið þar kynbótahross til þess að
bæta hesta sina. Þannig er hægt
að hafa hið mesta gagn af sér-
ræktuninni, og með þessu móti er
ég alveg sannfærður um að hægt
er að koma upp hinni glæsilegustu
hrossarækt i landinu.
Upprætum ókostina,
eflum kostina
— En er ekki miklum erfiðleik-
um bundið aðrækta svona „dreifð
einkenni”, ef ég má taka svo til
orða. Einn bóndi vill kannski
rækta ákveðinn gang, annar
ákveðinn lit, hinn þriðji eitthvað
enn annað?
— 1 raun og veru er hér ekki um
það að ræða að dreifa eiginleikun-
um. Við getum hugsað okkur, að
langt sé á milli bændanna
þriggja, sem þú nefndir i spurn-
ingu þinni, þeir gætu jafnvel verið
sinn i hverju héraðinu. Þeir
eiginleikar, sem bændurnir eru
að leita að, eru nefnilega til i
stofninum, flestir, ef ekki allir, en
að visu i mjög misjafnlega rikum
mæli.
Við skulum hugsa okkur bónda,
sem hefur lengi átt ágætt hrossa-
kyn, falleg hross og hæfileika-
mikil, en á einhvern hátt gölluð,
til dæmis skaphörð og erfið i
tamningu, eða jafnvel svo ódæl,
að ekki verði af þeim full ánægja,
eftir að þau eru fulltamin. Það er
ekkert liklegra, en að þessi bóndi
gæti bætt hross sin mjög með þvi
að sækja sér fola af kyni, þar sem
glöð og blið lund væri rikjandi
einkenni. Og þetta er aöeins eitt
litið dæmi. Með skynsamlegri
blóðblöndun á að vera hægt að
uppræta ókostina, en efla og auka
kostina, þvi að viðast hvar eru
þeir fyrir hendi, einhvers staðar i
ættinni, þótt litið kunni að bera á
þeim i þeim einstaklingum, sem
maður er með á milli handanna i
það og það skiptið.
— Er eitthvað dálitið til af
starfandi hrossaræktarbúum?
— Þau eru aðallega tvö, en
þeim fjölgar óðum. Það er mér
mjög mikið gleðiefni, hve margir
taka virkan þátt i hrossaræktinni
og hve áhuginn á þessu sviði fer
vaxandi.
Hrossaræktarbúin
— Hvaða tvö hrossaræktarbú
eru þetta, sem nú eru starfandi i
landinu?
— Elzt er kynbótabúið á Hólum
i Hjaltadal, sem er rikisbú. Þar
eru nú ræktuð skagfirzk hross og
önnur, sem lika eru af þeim slóð-
um, en eru kölluð „austan-vatna-
hross”, eða austurskagfirzk
hross. Vona ég, að lesendur okkar
skilji, hvað ég á við, þótt ég lofi
þessum orðum úr mæltu máli
hrossaræktarmanna fyrir norðan
að halda sér hér. A þessum hross-
um er kannski ekki ýkjamikill
munur, en segja má, að hér sé um
að ræða tilraun i þá átt að halda
einhverjum hlutum aðskildum og
út af fyrir sig.
Þá má nefna Kirkjubæjarbúið i
Rangárvallasýslu, sem búið er að
starfa um þrjátiu ára bil. Það er
lika með sina sérstöku ræktun.
Þetta eru tvö elztu hrossa-
ræktarbúin I landinu, en til eru
stofnar að nýjum búum, og sum
þeirra eru nú þegar tekin til
starfa. — Ég bind ákaflega
miklar vonir við öll þessi bú, þvi
að það er einmitt slik starfsemi,
sem mótað hefur stefnuna i
hrossaræktarmálum, og mun
gera það i siauknum mæli á kom-
andi árum, en einmitt
stefnumótunin — að gera sér
grein fyrir þvi hvað maður vill
gera —- hlýtur að vera ein af
meginstoðunum undir allri kyn-
bótastarfsemi, svo hrossa sem
annars búpenings.
— Hversu mörg hross eru á þess-
um kynbótabúum, sem þú nefnd-
ir?
— Siðan 1963 hefur Hólabúið
starfaö með það sérstaka mark-
mið fyrir augum að rækta austur-
skagfirzk hross. Þaö á nú um
áttatiu hross. Þetta bú var
stofnað 1942 og hefur starfað
siöan, að visu með misjafnlega
miklum glæsibrag, eins og geng-
ur. Siðan skipulagsbreyting varð
á búinu 1963 hefur starfið þar
gengið nokkuð vel. Ég vil ekki
segja, að staðan þar sé neitt sér-
lega glæsileg um þessar mundir,
en hún er að minnsta kosti mjög
þokkaleg. Einn áratugur er ekki
langur timi, þegar um ræktun og
kynbætur er að ræða, og þótt ég
fyrir mitt leyti gæti vel þegið það
að þeir góðu einstaklingar, sem
komið hafa frá þessu búi, væru
enn fleiri, þá held ég að þetta
horfi allt til réttrar áttar á
Hólabúinu, og við verðum að
muna, að ræktun er ekki eitthvað,
sem maður getur hrist fram úr
erminni á svipstundu.
— En Kirkjubæjarbúið?
— Þar hefur verið unnið mark-
visst áð ræktun rauðblesóttra
reiðhrossa, og hefur sú starfsemi
staðið siðan 1942, enda er árang-
urinn sá, að um áttatiu af
hundraði allra foralda, sem þar
t Laugardai á páskum 1966. Þar I sveit er það siöur manna að koma saman á páskunum, leggja á hesta
og stiga á bak. Er siðan riöið um sveitina að gömium og góðum siö. — Hér er verið aö leggja á foia, sem
nú kynnist hnakknum i fyrsta skipti.