Tíminn - 29.09.1974, Side 12

12
TÍMINN
Sunnudagur 29. september 1974.
Menn og máUfni
Karlinn í tunglinu
— orkumálastjóri
á Breiðafirði
Leifar stlflugarösins og mannvirkjanna I Brokey, þar sem Vigfiis Hjaltalin rak kornmyllu i um þaö bil
aldarfjóröung.
Hitinn í skauti
jarðarinnar
UM ÞETTA leyti eru sjötiu ár sið-
an jarðgufa var fyrst virkjuð til
rafmagnsframleiðslu. Það gerð-
ist á Italiu árið 1904. Lengi var
samt litið skeytt um nýtingu jarð-
varma, enda komst tækni á fyrstu
árum aldarinnar ekki i hálfkvisti
við það, sem nú er. Sá galli var
lika á gufurafstöðvum, að mikið
af orkunni fór forgörðum. Nú i
seinni tið hefur aftur á móti viða
verið ráðizt i gufuvirkjanir, enda
er þar nýtt orka, sem ekki gengur
til þurrðað eins og olia og kol.
Hérlendis voru heitar upp-
sprettur eða volgrur einungis
notaðar til baða eða sem þvotta-
laugar, og sums staðar voru
brauö seydd f heitum jarðvegi.
Virðast baðlaugar hafa viða verið
og mikið notaðar i fornöld, og á
stöku stað liklega langt til óslitið
alla tið. Sundlaugagerð, fátækleg
og frumstæö að visu, hófst að nýju
fyrir siðustu aldamót, að minnsta
kosti i sumum héruðum, er aftur
kviknaði áhugi á likamsmennt á
borð við sundiþrótt. Fyrstur
manna til þess að nota jarðvarma
til upphitunar húsi sinu varð
borgfirzkur bóndi, Erlendur á
Sturlureykjum, svo sem alkunna
er. Nú er hitaveita komin i niu
kaupstöðum, bæjum og þorpum
landsins, auk margra skóla-
hverfa, garðyrkjuhverfa og ein-
stakra sveitabýla, og á einhverju
stigi framkvæmda, áætlana og
könnunar er hitaveita i fast að
tuttugu byggðarlögum. Hag-
nýting jarðhita i gróðurhúsum
hefurlengi verið mikil i allnokkr-
um héruðum, sem bezta aðstöðu
hafa, og fyrir fáum árum var
gufurafstöð komið upp i Náma-
skarði i Mývatnssveit.
Mesti trúmaður
inn í hópi
stjórnmólamanna
Það mun ekki véfengt, að
markviss barátta fyrir stórfelldri
nýtingu jarðhitans hófst, þegar
rikisstjórn Tryggva Þórhallsson-
ar settist að völdum áriö 1927.
Jónas Jónsson frá Hriflu var
fyrsti og mesti trúmaðurinn i hópi
stjórnmálamanna á þann auð, er
jarðhitinn gæti orðið þjóðinni, og
árið 1927 fékk hann tækifæri til
þess að sýna þessa trú sina i
verki. ísinn hafði að sjálfsögðu
verið brotinn áður, svo sem dæmi
hafa verið nefnd um, bæði af
áræönum og hugkvæmum ein-
staklingum og ung-
mennafélögum. Einn skóli,
Laugaskóli, hafði verið reistur á
heitum stað og hitaður
samkvæmt þvi, og Kristneshæli
verið komið upp. En nú hófst hin
mikla og hreðusama barátta, sem
varð undanfari þeirrar viðtæku
jarðhitanýtingar, er við nú þekkj-
um, svo undarlegt sem fólki nú á
dögum kann að virðast, að jafn-
sjálfsögð hagnýting landsgæða
skyldi valda hatrömmum og ill-
vigum deilum — meira að segja
svo illvigum, að öldurnar i stjórn-
málasennunum hafa ekki oft
hærra risið.
Það er til dæmis ekki vist, að
allir, sem ganga fram hjá sund-
höllinni við Barónsstig, er var
einn þátturinn i baráttu Jónasar
fyrir hitavæðingu og aukinni lik-
amsmennt, skyldi um fjölda ára
vera heiftarlegt ágreiningsefni
milli hans og andstæðinga hans,
og byggingin látin langtimum
saman standa fokheld með hverja
rúðu brotna af grjótkasti. En
tónninn i þeirri styrjöld, sem háð
var um sundhöllina og skólana á
jarðhitastöðunum, má nokkuð
marka af þvi, að jafnvel gagn-
merkur þingmaður úr liði and-
stæðinga Framsóknarmanna og
þeirra, sem þá studdu á þessum
árum, komst svo að orði, að þarf-
laust væri að verja almannafé til
þess, að menn skoluðu skitinn af
löppunum á sér. Og það eru ekki
nema eitthvað um fjörutiu ár
siðan þetta var.
Svona var ihaldiö þá rammt
ihald.
Við upphaf
mikillar sögu
A siðustu misserum hefur hin
mikla verðhækkun á oliu mjög ýtt
undir, að sem mest verði hraðað
öllum framkvæmdum, er lúta að
nýtingu innlendrar orku. Það er
þjóðinni mikið hagsmunamál, en
jafnframt mun það einnig draga
úr hættu á mengun, sem óhjá-
kvæmilega fylgir oliuflutningum
og oliunotkun. Þetta lýturbæði að
virkjun vatnsfalla — hvitu kol-
anna, sem einu sinni voru kölluð,
þegar kol voru notuð til allrar
upphitunar — og hitaveitugerð og
virkjun gufuafls.
Eins og áður er að vikið er
þegar komin gufurafstöð i Náma-
skarði, en annað slikt orkuver er
fyrirhugað við Kröflu. Þvi miður
hefur undirbúningsframkvæmd-
um seinkað þar nokkuð vegna
þess, hve hart er keppt um ónóg
tæki til borunar.
En þess getum við verið full-
viss, að á næstu árum og áratug-
um mun nýting jarðhitans auk-
ast, ekki aðeins um allan helm-
ing,heldurtrúlega miklu meira en
það. Hiti okkar kalda lands er
ómetanleg gjöf náttúrunnar, og
þó að aðdragandi að stórfelldri
nýtingu hans yrði langur, og um
skeið einkennilega strangur, þá
er ekki um það að sakast. Stór-
brotin nýmæli og kostnaðarsam-
ar framkvæmdir gerast sjaldnast
eins og hendi sé veifað.
Um næstu aldamót geta þeir,
sem þá verða ofan moldar, vafa-
litið rakið mikla og merka sögu,
er að þessu lýtur. Það, sem enn
hefur gerzt, er aðeins upphafs-
kapitulinn — kannski nánast eins
konar forþáttur sjálfrar sögunnar
um nýtingu jarðhitans i þágu
lands og þjóðar.
Orkan í
sjávarföllunum
Orkulindirnar, sem við eigum,
kunna þó að vera fleiri og meiri
en við höfum yfirleitt gert okkur i
hugarlund, og viöar fólgnar en i
ám og fljótum og hita úr iðrum
jarðar. Sá timi kann að vera i
nánd, að stórfelld virkjun sjávar-
falla til rafmagnsvinnslu hefjist.
Slik orkuver hafa þegar verið
reist, og hafa Sovétmenn til
dæmis á prjónunum áætlun um
sex þúsund megawatta sjávar-
fallaorkuver á þeim stað, er heit-
ir Menenskaja við Hvitahaf. Þar
á að loka inni og virkja sjó á 850
ferkilómetra svæði með afar-
löngum stiflugöröum, um sextán
metra háum. Þvi er jafnframt
spáð, að virkjun sjávarfalla til
orkuvinnslu muni ná hámarki i
kringum 1990 og það eru nota
bene ekki nema rúm fimmtán ár,
þar til það ártal skrifast. 1
Frakklandi er þegar rekin sjáv-
arfallastöð, sem að kveður, og
mun svo raunar viðar gert.
Hér á Islandi er eitt dæmi urri
virkjun sjávarvalla, þótt ekki
væri til raforkuvinnslu. Bóndinn i
Brokey á Breiðafirði, Vigfús
Hjaltalin, beizlaði fyrir eitthvað
sjötiu árum sjávarstrauma eyja á
milli og rak þar um langt skeið
kornmyllu, sem sjávarföll knúðu
— malaði þar korn handa heimili
sinu og granna sinna. Mun láta
nærri, að þessi nýstárlega korn-
mylla Vigfúsar hafi verið notuð i
fjórðung aldar, og sjást enn i
Brokey, að ég ætla, menjar þessa
mannvirkis, og þótt meginhluta
þess — og þar með þvi, sem
merkilegast þætti nú að eiga
óskemmt — hafi timans tönn
grandað.
Nafn Vigfúsar má þess vegna
nefna samhliða nafni Sturlu-
reykjabóndans, er minnzt er
frumlegra og áræðinna braut-
ryðjenda, sem ekki létu sér fyrir
brjósti brenna að gera þá þætti
náttúrunnar sér undirgefna, er
aðrir höfðu ekki treyst sér til að
koma á beizli.
Breiðaf jörður
mesti
orkugjafinn
Nú skal engum getum að þvi
leitt, hvað kilówattstundin frá
hugsanlegu sjávarfallaorkuveri
kostaði, og þarf aðra og færari
menn til þess að fara nærri um
slika hluti. En komi sá timi hér-
lendis, að sjávarföll verði virkj-
uð, sem raunar er mjög trúlegt,
að einhvern tima verði, næstum
hvað sem um orkuverðið verður
að segja, þá er vist, að Breiða-
fjörður verður helzti orkugjafinn.
Raunar er munur flóðs og fjöru
ekki mikill hér, miðað við það
sem sums staðar er i öörum lönd-
um, en hann er þó hvað mestur
vestan lands, jafnvel einmitt á
Breiðafirði, og hefur flóðalda
fyrir mynni Hvammsfjarðar
mælzt um sex metra i stór-
straum, ef rétt er munað.
Þar vestra koma bæði til greina
mjóir og þröngir firðir á Snæfells-
nesi og i Barðastrandarsýslu, og
hinir miklu straumar eyja á milli,
sem eru margir og fallþungir, og
mun engum bjóða i grun, nema
þá helzt karlinum i tunglinu, sem
þessu öllu stjórnar, hversu mörg
hestöflin, kilówöttin eða meta-
wöttin eru i öllum þeim hafsjó, er
þar byltist fram og til baka. Þeir
eru margir, sem ekið hafa brúna
yfir Hraunsfjörð -- fyrsta fjörð-
inn sem við brúuðum — og séð
beljandi fossaföllin, sem þar
veröa, þegar sjórinn streymir út
og inn, og er það þó aðeins litið
sýnishorn alls þess fallþunga, er
fella mætti i farveg með nægri
tækni og fjármunum á Breiða-
firði.
Til samanburðar við fyrirætl-
anir Sovétmanna getum við
nefnt, að um 360 ferkilómetra
uppistöðulón fengist á Hvamms-
firði, ef honum væri lokað með
stiflugarði. Menn geta gert sér i
hugarlund, að þar yrði buslu-
gangur, er sjórinn ryddist i gegn-
um flóðgáttirnar um aðfall og út-
firi, úr þvi að Hraunsfjörður
veldur svo striðum straumi sem
raun ber vitni.
,,Reist skal
sjávarfalla-
orkuver..."
Visast er, að það verði hvorki i
dag né á morgun, að landshluta-
samtök á Vesturlandi og Vest-
fjörðum fari að knýja á um sjáv-
arfallavirkjun á Breiðafirði, eða
stjórnmálaflokkar taki það mál á
stefnuskrá og frambjóðendur leiti
sér kjörfylgis og orðstirs á vett-
vangi stjórnmálanna og i þjóðar-
sögunni með þvi að tala fyrir
sliku nýmæli. En þó að það eigi
sér oft langan aðdraganda, að
nýjar hugsanir taki á sig áþreif-
anlega mynd fullskapaðs veru-
leika, geta viðhorf lika stundum
tekið stökkbreytingum og undra-
skammt verið á milli hugmynda
og framkvæmda.
En beri framtiðin það i skauti
sinu, nálæg eða fjarlæg, að mikil-
fengleg orkuver af umræddu tagi
risi við og á Breiðafirði, er
skemmtilegt til þess að hugsa,
þótt raunar sé það ekki tilviljun,
ef að er gáð, heldur afleiðing nátt-
úruskilyrða, að einmitt þar var
bóndinn, sem réðst i að virkja
strauminn i sundinu sinu til korn-
mölunar og taka hann þannig i
það, sem i vöntun á öðru orði má
hér heita vinnumennska. Það
væri jafnvel ekki óhugsandi að
orkumálastjórn þess tima þætti
við eiga að reisa honum minnis-
varða við einhvert orkuveriö eða
grópa honum mynd inn i stöövar-
vegg, likt og myndir listamanns
hafa veriö felldar i stöðvarvegg
orkuversins við Búrfell.
Maður og mold
Snúum okkur svo að öðru og
óskáldlegra efni, er siður reynir á
hugarflugið: Moldinni okkar góðu
og mönnunum, sem ganga með
langerfða löngun til þess að kom-
ast að minnsta kosti endrum og
sinnum i snertingu við hana.
Þeir eru ófáir, sem eiga heima i
bæjum og kaupstöðum, sem
gjarna vilja hafa til umráða garð-
blett, þar sem þeir geta ræktað
kartöflur, rófur, kál og annað, er
þá fýsir að láta vaxa undirhand-
arjaðri sér. Þessi löngun nýtur
þeirrar viðurkenningar, að i
Reykjavik, og liklega i flestum
öðrum kaupstöðum landsins,
hefur verið efnt til garðlanda,
sem bæjaryfirvöld láta plægja á
vorin og leigja fólki til afnota.
Þetta er gott og blessað, svo
langt sem það nær. En hængur er
þó á, hér i Reykjavik að minnsta
kosti og liklega viðar. A fárra ára
fresti er fólk hrakið úr einum stað
i annan, og vilji einhver koma
verulegri rækt i blettinn sinn og
halda þar illgresi i skefjum, er
eins vist, að slikt sé unnið fyrir
gýg. Einn góðan veðurdag koma
þau boð, að hann geti ekki lengur
haft ráð á gamia blettinum sin-
um, og verði að leita á nýjar slóð-
ir, ef hann ætli að halda moldar-
sýsli sinu áfram.
Stundum verða menn jafnvel
hreint og beint fórnarlömb
kosningabrellna, eins og gerðist
eitt árið i garðlöndunum innan við
Laugarnesveg, þegar borgar-
stjórinn kom einn góðan veður-
dag á vettvang með þáverandi
biskup i för með sér og tjáöi
viðstöddum i fjálglegri ræðu, að
nú ætti að risa þarna æsku-
lýðshöll. Fólk mátti auðvitað ekki
rækta þar lengur auvirðilegar
kartöflur, þegar annars vegar
var, að, sjálfur vaxtarbroddur
mannfélagsins fengi samastað.
Skurðir voru grafnir fyrir aura,
sem dregnir höfðu verið saman til
æskulýðshallar, en þegar þeir
voru þrotnir og kosningar um
garð gengnar, var hætt við allt
saman, og aldrei framar um rædd
né áfram haldið verkinu.
Nú, eftir marga áratugi, hafa
þarna loks verið réistar bygging-
ar, þarflegar, en af allt öðru tagi
en sagt var forðum tið og af
öðrum aðilum — það er að segja
hús handa öryrkjum og lömuðu
og fötluðu fólki.
Griðland handa
flóttafólkinu!
Nú er það svo, að annaðhvort
eiga garðlöndin rétt á sér eða
ekki. Sé sú skoðun forráðamanna
bæjarfélaganna, til dæmis
Reykjavikur, þar sem menn hafa
á undanförnum árum verið á
stöðugum flótta með þau, að
garðlöndin gegni nokkru hlut-
verki, þá virðist lika einsætt, að
tillit skuli til þess tekið. Þá á að
gera ráð fyrir garðlöndunum i
skipulagi bæjarlandsins, lofa
þeim að vera i friði til frambúðar
á sinum stað, gera um þau vegi,
þar sem bilar geta klakklaust
mætzt, og rækta þar skjólbelti,
svo að uppskera geti orðið svo góð
sem efni frekast standa til. Það
væri liklegt til þess að stuðla að
ræktunarmenningu.
Og ég held, að yfirvöldin ættu
að gera meira. Þau ættu að sjá
fyrir vatnsleiðslu i garðlöndin og
vatnshönum með hæfilegu milli-
bili, þau ættu að annast út-
rýmingu illgresis sameiginlega
fyrir þá, sem það vilja, og þau
ættu að stuðla að þvi, að fólk geti
komiðhúsdýraáburði i bletti sina,
kjósi þeir slikt. Jafnvel væri
hugsanlegt, að þau hefðu einnig
vörubila til heimaksturs á
uppskerunni á laugardags- og
sunnudagskvöldum um þær
helgar, þegar flestir taka upp
kartöflur sinar.
Þetta getur auðvitað ekki verið
bónbjargastarfsemi, heldur yrði
slikt gjaldi að kaupast, enda þess
virði, og skipulag á þessu yrði
náttúrlega að vera i lagi. En
umfram allt er alveg fráleitt að
flæmast fram og aftur með þessa
bletti, sem mönnum er gefinn
kostur á, eins og tiðkazt hefur i
Reykjavik, og visa mönnum jafn-
vel allt að þvi á fjöll upp.
Sem sagt, góðir hálsar: Látum
okkur að minnsta kosti fá garð-
lönd, sem eru til frambúðar, með
sæmilegum vegum, skjólbeltum
og vatni til þess að þvo hendurn-
ar, áður en heim er ekið. Veitið
flóttafólkinu samastað og grið-
iand, þar sem jarðýtur og skurð-
gröfur vofa ekki sifellt yfir þvi. —
Jll.