Tíminn - 22.06.1975, Blaðsíða 18

Tíminn - 22.06.1975, Blaðsíða 18
18 TÍMINN Sunnudagur 22. júni 1975. IZHTtiTTTEi rifll Kaupfélögin eru öflugustu stoðir byggðanna ,.«»VA1PWJ|4IIIHLHIJ1LJ limill Öflug félags- hreyfing Að undanförnu hafa verið haldnir aðalfundir kaupfélaganna víða um land, og aðalfundur Sam- bands islenzkra samvinnufélaga var haldinn i byrjun þessa mán- aðar. Frásagnir af fundum kaup- félaganna og SIS gefa glöggt til kynna, hve umfangsmikil og öflug samvinnuhreyfingin er, og hve mikilvægur þáttur hennar er I athafnalifi byggðanna, en megin- vettvangur hennar er utan borgarsvæðisins við Faxaflóa. Óhætt er að fullyrða, að engin samtök hafa átt eins drjúgan þátt iframförum byggðanna utan um- rædds svæðis og samvinnu- hreyfingin, engin hreyfing átt ríkari þátt i bættum hag almenn- ings þar, og engin hreyfing hefur heldur meiri möguleika til þess að láta að sér kveða i þessum landshlutum en samvinnu- hreyfingin. Þótt hún hafi unnið þar mikið starf og leyst mörg verkefni á liönum áratugum, á ^, hún enn mikið verk að vinna, og getur leyst það öörum betur af hendi, ef rétt er á málum haldið. Nokkrar tölur frá umræddum fundum sýna vel hina umfangs- miklu starfsemi samvinnu- hreyfingarinnar. Velta kaup- félaganna 46, sem eru i SÍS, nam rúmum 22 milljörðum króna á siðast liðnu ári og velta SÍS sjálfs nam 15,6 milljörðum króna. Verzlanir félaganna i árslok voru alls 197, þar af 100 kjörbUðir. Starfsmenn félaganna voru i árs- lok 2575, og námu launagreiðslur til þeirra nær einum milljarði króna. Til viðbótar má geta þess, að viða eru kaupfélögin svo aðilar að ýmsum atvinnurekstri, sem ekki er innifalinn i þessum tölum, t.d. frystihúsum, útgerð og iðn- aði. Hér eru svo ekki með taldir starfsmenn SÍS, en tala fastráð- inna starfsmanna þess i árslok var 1538. Vandamál kaupfélaganna Það hefur komið fram á fundunum, að afkoman hefur ver- ið ærið misjöfn á sfðastliðnu ári. Hjá SÍS og 25 kaupfélögum var hún hagstæð, en óhagstæð hjá 18 félögum. Halli þessara 18 félaga nam 65,5 milljónum króna, þar af var halli eins félags, Kaupfélags Isfirðinga, 35 millj. króna. Þótt mikil verðbólga væri á siðasta ári, var það yfirleitt hagstætt verzlunarár sökum hinnar stór- auknu veltu. Horfur eru lakari á þessu ári, þar sem enn hækkar kaupgjald og ýmis annar rekstrarkostnaður, en veltan mun hvergi nærri aukast að sama skapi. Hér er þvi alvörumál á ferðum. Mest alvörumálið er þó það, að 18 félög skuli rekin með halla i sæmilegu verzlunarár- ferði. Þetta felst m.a. i þvi, að kaupfélögin annast mest af verzluninni i þeim landshlutum, þar sem hún er erfiðust. Á verzlunina i dreifbýlinu leggst ýmis aukakostnaður, og markað- ur er þar minni og þrengri en i þéttbýli. Hér er um vandamál að ræða, sem verður að leysa með staðbundnum aðgerðum og jöfn- unaraðgerðum, t.d. að verzlanir á þeim stöðum, þar sem afkomu- skilyrði eru lökust, fái greiddan einhvern hluta af söluskatti. En þrátt fyrir þessa og aðra erfiöleika, sýna ársskýrslur kaupfélaganna i heild, að hér er um þróttmikla og vaxandi hreyf- ingu að ræða. Þær bera lika ljóst með sér, að kaupfélögin eru i reynd höfuðstoð og höfuðstytta hinna dreifðu byggða. Ekkert tryggir betur öfluga byggða- stefnu en efling þeirra. Þau festa fjármagnið i byggðunum öllum öðrum fremur. Þótt samvinnu- hreyfingin hafi ekki náð svipaðri fótfestu á höfuðborgarsvæðinu, Frá aðalfundi Sambands /slenzkra samvinnufélaga. hefur hiin tvimælalaust einnig haft gagnleg áhrif þar á verðlag og þjónustu, t.d. verið þar braut- ryðjandi á sviði kjörbúðanna. Ný byggðaþróun Aðalfundur Kaupfélags Ey- firöinga, sem varhaldinn I byrjun þessa mánaðar, tók byggðamálin til sérstakrar umræðu og gerði um þau itarlega ályktun. t ályktuninni er vakin athygli á þvi, að kaupfélögin og samvinnu- hreyfingin i heild hafi gegnt og gegni þýðingarmiklu hlutverki i þeirri mikilsverðu viðleitni að skapa jafnvægi i byggð landsins. í framhaldi af því segir á þessa leið: „Með eflingu Byggðasjóðs, sem stjórnvöld hafa nú ákveðið, ættu að myndast möguleikar til nýrrar byggðaþróunar, sem samvinnu- hreyfingin mun leggja sig fram um að styðja. Samvinnufélögin hafa sýnt, að þau nýta fjármagn það, sem þau fá til ráðstöfunar öðrum fremur skynsamlega til almenningsheilla i lifsbaráttunni i anda byggða- stefnu. Þaö er þvi von fundarins, að hagkvæmt verði talið, að fela kaupfélögunum riflega hlutdeild i njítingu þess fjármagns, sem frá Byggðasjóði kemur og öðrum fjármagnsstofnunum i þessu skyni. Jafnframt er það von fundar- ins, að landsmenn styðji og efli samvinnuhreyfinguna til stærri átaka og aö stjórnendur lands og þjóðar sýni skilning á þessu hlut- verki samvinnuhreyfingarinnar meöan viðurkennd er nauðsyn byggðastefnu". Fyrstu byggða- sjóðirnir 1 itarlegri greinargerð, sem fylgir ályktuninni, segir m.a. á þessa léið: „1 þessu sambandi er skylt að minna á, að flest kaupfélögin eru að uppruna og eðli byggðahreyf- ing. Þau hafa I tengslum við önn- ur samvinnufélög á mörgum stöðum i samvinnu við sveitar- félögin staðið að stofnun fyrir- tækja, sem hafa haft grund- vallarþýðingu fyrir viðkomandi byggöir og þá oftast án ágóðavon- ar. Þá hafa þau tekið aö sér margháttaða þjónustu, sem nær langt út fyrir venjulegt markaðs- sjónarmið. Þjónustu, sem oft get- ur ráðið úrslitum um búsetuval manna. Þannig hafa kaupfélögin og samvinnuhreyfingin frá fyrstu tið stuðlað að eflingu landsbyggðar- innar og oft verið eini aðilinn, sem verið hefur megnugur að veita viðnám gegn fólks- oe fiár- magnsflótta ur byggðarlögunum svo að árangur væri að. Fasteign- ir og sjóðir kaupfélaganna eru i rauninni fyrstu byggðasjóðirnir og mega teljast bundnir félags- svæðunum, sem oftast eru efna- hagslega og félagslega eðlilegra umdæmi en gömlu sýslufélögin. Það eru þvi viðkomandi félags- svæði, sem örugglega njóta eigna þeirra til frambúðar gagnstætt þvi sem er með einkafjármagnið svo sem ótal dæmi sanna". Það er áreiðanlega ekki of- mælt, að telja fasteignir og sjóði kaupfélaganna fyrstu raunveru- legu byggðasjóðina. Þessir sjóðir gegna enn mikilvægu hlutverki I þágu byggðanna ekki slður en áð- ur. Þess vegna er eðlilegt og sjálfsagtað þeim séu-sköpuð skil- yrði til að eflast, jafnhliða þvi, sem samvinnuhreyfingin fær eðlilega hlutdeild i þvi f jármagni, sem veitt er til byggðaþróunar. Lánsfé er nauðsynlegt, en eigið fé er enn betra. Skyldleiki Stjórnarandstæðingar halda áfram að deila um það, hvor stjórnarflokkurinn hafi meiri áhrif Á stjórnarstefnuna. Hið rétta er vitanlega það, að þegar tveir eða fleiri flokkar vinna saman, komast þeir ekki hjá því að taka meira og minna tillit hvor til annars. Þótt það sé rétt hjá Gylfa Þ. Gislasyni, að ekki sé teljandi munur á efna- hagsstefnu vinstri stjórnarinnar og núverandi stjórnar.stafar það ekki af þvl að Framsóknarflokk- urinn beiti samstarfsflokka sina einhverjuofriki. Astæðan til þess, aö ekki er mikill munur á stefnu umræddra rikisstjórna, er ekki slzt sú, að miklu minni munur er á afstöðu Sjálfstæðisflokksins og Alþýðubandalagsins, þegar þess- ir flokkar eru i stjórn, heldur en margur hyggur. Báðir þessir flokkar eru þá sammála um, að rétt sé að grfpa til gengisfelling- ar, þegar það þykir vænlegasta leiðin til að tryggja atvinnu- öryggið. Báðir þessir flokkar eru sammála um, að óhjákvæmilegt geti reynzt að binda kaupgjalds- vísitöluna, þegar ella vofir yfir stöðvun atvinnuveganna. Báðir þessir flokkar eru sammála um, að leggja beri áherzlu á sem frjálsastan innflutning. Þótt Þjóðviljinn heimti nú höft, þegar Alþýðubandalagið er í stjórnar- andstöðu, var allt annað uppi á teningnum, meðan það var i rlkisstjórn og einn aðalforingi þess var viðskiptamálaráðherra. 1 þeim efnum er skemmst að minnast innflutningsins á siðast liönu ári. A sama hátt er ekki heldur mikill munur á þessum flokkum, þegar þeir eru i stjórnarandstöðu. Vinnubrögð Alþýðubandalagsins nú bera t.d. sterkan keim af vinnubrögðum Sjálfstæðisflokks- ins i tíð vinstri stjórnarinnar, og sumarforustugreinar Þjóðviljans eru eins og þær séu skrifaðar upp úr Mbl. og Visi á árunum 1972 og 1973. Fjórða út- færslan Þess er nú skammt að bfða, að tekin verði ákvörðun um það, hvenær útfærsla Islenzku fisk- veiðilögsögunnar úr 50 I 200 mll- ur skuli koma til framkvæmda. Þetta verður fjórða útfærslan á fiskveiðilögsögunni, og er ástæða til að minna á, að Framsóknar- flokkurinn er eini flokkurinn, sem hefur átt sæti I öllum þeim stjórn- um, sem hafa fært út fiskveiðilög- söguna. Með utfærslu fiskveiðilögsög- unnar i 200 mflur verður stigið stórt skref f landhelgismálum Is- lendinga, þótt það hafi ekki að sinni eins mikla efnahagslega þýöingu og hinar fyrri útfærslur á sínum tima. Eins og er, eru ekki stundaðar miklar veiðar á svæð- inu milli 50 og 200 milna, og er þvi aöalþýðing þessarar útfærslu fólgin I þvi, að við tryggjum okk- ur yfirráðin á þessu svæði til frambiiðar og getum stjórnað veiðunum þar. Það getur átt eftir að reynast þýðingarmikið. Mjög stórt skref var stigið með fyrstu útfærslu fiskveiðilögsög- unnar 1952, þegar ákveðið var að allir firðir og flóar skyldu vera innan hennar. Enn stærra skref var svo stigið með úrfærslunni i 12 mflur árið 1958, en þá náðust yfirráð yfir öllum helztu hrygn- ingarsvæðunum við landið. Lang- stærsta skrefið var þó stigið 1972, þegar fiskveiðilögsagan var færð út I 50 milur. Gleggst dæmi um það eru þær tölur frá Hafrann- sóknastofnuninni, að á árunum 1965-1971 voru 99% alls þorskafl- ans, sem Islendingar fengu á Is- landsmiðum, veidd innan 50 milna markanna, 99.7% ýsuafl- ans, 91.7% karfaaflans og 61.5% ufsaaflans. Á sama tima var álfka stór hluti af þeim afla, sem (brezk skip fengu á íslandsmiðum, veiddur innan 50 milna mark- anna. Ástandið á Islandsmiðum er nú þannig, að ekki er mótmælt, að bæði þorskur og ýsa séu ofveidd. Heildaraflann á íslandsmiðum á þessum aðal fisktegundum þarf þvi að minnka, ef eðlileg friðun á að geta átt sér stað. Það er jafn augljóst, að vegna efnahagslegra ástæðna þarf afli Islendinga sjálfra frekar að aukast en hið gagnstæða. Það er orðin viður- kennd regla, hvað sem öllum deil- um um mörkin liður, að strand- rlkið eigi að hafa algeran for- gangsrétt, þegar draga þarf úr veiðum af friðunarástæðum. Þá eru þaö útlendingarnir, sem verða að víkja. Kröfur Þjóð- verja og Breta Af þvl, sem hér er rakið, er það ljóst, að þótt útfærsla fiskveiði- landhelginnar I 200- milur sé stór áfangi, þá er það stærsta skrefið, sem þarf að stiga I landhelgisbar- áttunni á þessu ári, að tryggja Is- lendingum einum sem mest og fyrst veiðarnar innan 50 milna markanna. Á þvi byggist það, að hægt verði að koma á nauðsyn- legri friðun, án þess að skerða þurfi að ráði afkomu þjóðarinnar. Af hálfu Breta og Vestur-Þjóð- verja er nú mjö'g rætt um, að þeir þurfi að fá veiðileyfi innan 50 mllna markanna. Vestur-Þjóð- verjar beita okkur meira að segja viðskiptalegu ofbeldi til þess að knýja þetta fram. Þessar þjóðir verða að gera sér ljósar þær stað- reyndir, sem raktar eru hér á undan. Hér er' ekki um neina frekju að ræða hjá Islendingum, heldur þann blákalda veruleika, að heildarveiðarnar innan 50 mllnanna þurfa að minnka af friðunarástæðum. Afkoma ís- lendinga byggist fyrst og fremst á sjávarútveginum, og þess vegna verða þeir að notfæra sér for- gangsrétt sinn. En það eru ekki Bretar og Vest- ur-Þjððverjar einir, sem bera hér fram óeðlilegar kröfur. Islenzkir útvegsmenn og sjómenn heimta vfða togveiðar, þar sem þær eiga ekki að verða leyfðar. Smáfiska- dráp Islendinga sjálfra er þeim ekki aðeins til skammar, heldur stórhættulegt afkomu þjóðarinn- ar. I þessu máli þarf að sýna festu, bæöi út á við og inn á við. Gunnar þarf að herða róðurinn Nokkru fyrir þinglokin I vor svaraði Gunnar Thoroddsen iðnaöarráðherra fyrirspurn um lánamál iðnaðarins, sem borin var fram af undirrituðum. Eink- um hneig fyrirspurnin að þvi, hvað hefði verið gert eða myndi veröa gert til að tryggja iðnaðin- um næg rekstrarlán vegna sivax- andi rekstrarkostnaðar, sem hef- ur enn aukizt verulega, sökum hinna nýju kjarasamninga. Iðnaðarráðherra taldi sig hafa gert sitt bezta til að koma lána- málum iðnaðarins i sæmilegt horf,en ljóst var þb af svari hans, að enn vantaði talsvert á að iðnaðurinn hefði nægilegt rekstrarfé. Hér virðist glimt við einhver hulin máttarvöld, sem mega sin meira en ráðherrar. Fá- ist ekki ur þessu bætt, er hætt við að mörg iðnaðarfyrirtæki verði að draga saman seglin eða hætta rekstrinum alveg. Það gæti orðið til að valda tilfinnanlegu atvinnu- leysi. Iðnaðarráðherra þarf þvi enn að herða róðurinn og tryggja hlut iðnaðarins i þessum efnum. 1 þessum umræðum, vék Gunn- ar Thoroddsen að þvi, að mikil- vert væri, að landsmenn keyptu heldur innlendar iðnaðarvörur en erlendar, að öðru jöfnu. Þetta sama ætti einnig að gilda um opinberar stofnanir. Ráðherra gaf f skyn, að nokkur misbrestur væri á því. Undirritaður tók ein- dregið undir það, að opinberum fyrirtækjum bæri að ganga á und- an með góðu fordæmi i þessum efnum. Þ.Þ.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.